૧૦. દસમો પરિચ્છેદો

રૂપવિભાગવણ્ણના

૬૨૨. આદિમ્હીતિ ઉદ્દેસગાથાયં. ઇદાનીતિ ચિત્તચેતસિકવિભાવનાનન્તરં. વિભાવનન્તિ નિદ્દેસપટિનિદ્દેસવસેન સરૂપતો પકાસનં.

૬૨૩. રુપ્પતીતિ સીતુણ્હાદીહિ વિકારમાપજ્જતિ, આપાદીયતીતિ વા અત્થો. વિકારાપત્તિ ચ સીતાદિવિરોધિપચ્ચયસન્નિધાને વિસદિસુપ્પત્તિયેવ. ન હિ યથાસકં પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જિત્વા ઠિતધમ્માનં અઞ્ઞેન કેનચિ વિકારાપાદનં સક્કા કાતું, તસ્મા પુરિમુપ્પન્નરૂપસન્તતિ વિય અહુત્વા પચ્છા ઉપ્પજ્જમાનાનં વિસભાગપચ્ચયસમવાયેન વિસદિસુપ્પત્તિયેવ ઇધ ‘‘રુપ્પન’’ન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા સઙ્ઘિયાનં વિપરિણામવાદો પચ્ચક્ખતો હોતિ. નનુ ચ અરૂપધમ્માનમ્પિ વિરોધિપચ્ચયસમવાયે વિસદિસુપ્પત્તિ લબ્ભતીતિ? સચ્ચં લબ્ભતિ, ન પન વિભૂતતરા. વિભૂતતરા હેત્થ વિસદિસુપ્પત્તિ અધિપ્પેતા ઉક્કટ્ઠગતિવસેન યથા ‘‘અભિરૂપસ્સ કઞ્ઞા દાતબ્બા’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૮).

કુતો એતં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? સીતાદિગ્ગહણતો. તથા હિ વુત્તં –

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથ, રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતિ. કેન રુપ્પતિ? સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતિ, જિઘચ્છાયપિ રુપ્પતિ, પિપાસાયપિ રુપ્પતિ, ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સેનપિ રુપ્પતિ, રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯).

એત્થ હિ સીતાદિગ્ગહણં સીતાદિના ફુટ્ઠસ્સ રુપ્પનં વિભૂતતરં, તસ્મા તદેવેત્થ ગહિતન્તિ ઞાપનત્થં. ઇતરથા રુપ્પતીતિ સામઞ્ઞવચનેનેવ સિદ્ધે સીતાદિગ્ગહણં નિરત્થકં સિયાતિ.

યદિ એવં, કથં બ્રહ્મલોકે રૂપસમઞ્ઞા? ન હિ તત્થ ઉપઘાતકો સીતાદિફસ્સવિસેસો લબ્ભતીતિ? સચ્ચં, તત્થાપિ તંસભાવાનતિવત્તનતો. અરુપ્પનસ્સાપિ હિ રુપ્પનસભાવાનતિવત્તનતો રૂપસમઞ્ઞા હોતિ. યથા અદુદ્ધમ્પિ ખીરં તંસભાવાનતિવત્તનતો ‘‘દુદ્ધ’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ. અથ વા કિઞ્ચાપિ તત્થ ઉપઘાતકો સીતાદિફસ્સવિસેસો નત્થિ, અનુગ્ગાહકો પન અત્થિ. તથા હિ બ્રહ્માનં ઉતુજરૂપં અત્થિ, તસ્મા અત્થેવ તત્થ રુપ્પનન્તિ ન કોચિ તત્થ રૂપસમઞ્ઞાય વિબન્ધોતિ.

રૂપયતીતિ વાતિ સયં વિજ્જમાનમેવ અત્તનો સન્તાનં વિકારમાપાદયતીતિ અત્થો. ઇતિ પુરિમવિગ્ગહેન વિકારુપ્પત્તિ ‘‘રુપ્પન’’ન્તિ દીપિતં. ઇમિના પન વિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતે વિજ્જમાનસ્સેવ યો અત્તનો સન્તાને વિસદિસુપ્પત્તિહેતુભાવો, તં રુપ્પનન્તિ દીપિતં હોતિ. ઇમસ્મિં પક્ખે અરૂપસ્સ રૂપસમઞ્ઞાપસઙ્ગો એવ નત્થિ. નિરુદ્ધમેવ હિ તં અનન્તરાદિપચ્ચયેહિ અરૂપં ઉપ્પાદેતિ, ન વિજ્જમાનન્તિ. ઘટ્ટને વિકારાપત્તિયં રૂપ-સદ્દસ્સ રુળ્હી, તસ્મા અરૂપધમ્માનં ઘટ્ટનાભાવતો ન તેસુ રૂપસમઞ્ઞાતિ કેચિ. પટિઘાતો રુપ્પનન્તિ અપરે, તેસં મતેન કિઞ્ચાપિ સપ્પટિઘરૂપાનમેવ રૂપસમઞ્ઞાપસઙ્ગો, અથ ખો અવયવવોહારેન સમુદાયોપિ વોહરીયતીતિ સબ્બમેવ રૂપં રૂપસમઞ્ઞં લભતિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘રૂપયતીતિ વણ્ણાયતનવસેન વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. તઞ્હિ વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં રૂપયતિ, હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ. તયિદં ઉપરિ વણ્ણાયતનનિદ્દેસે વિસુંયેવ વુચ્ચતીતિ ન તસ્સ ઇધ સંવણ્ણને પયોજનં અત્થિ. સુરૂપોતિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાકેતુમાલાદીહિ અલઙ્કતત્તા સોભનરૂપકાયો, સભાવત્થો વા રૂપ-સદ્દો ‘‘યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપ’’ન્તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૧૧૪) વિય, તસ્મા સુરૂપોતિ સોભનસભાવો, તેન દસબલચતુવેસારજ્જાદિઅસાધારણગુણવિસેસસમાયોગદીપનતો સત્થુ ધમ્મકાયસમ્પત્તિયાપિ સોભનતા દસ્સિતા હોતિ.

૬૨૪. ભૂતોપાદાયભેદતોતિ એત્થ તદધીનવુત્તિતાય ભવતિ એત્થ ઉપાદારૂપન્તિ ભૂતં. અથ વા મહાભૂતાયેવ ઇધ પુરિમપદલોપવસેન ભૂત-સદ્દેન વુત્તા. તેનાહ ‘‘ચતુબ્બિધા મહાભૂતા’’તિ. ભૂતાનિ ઉપાદિયતેવ, ન પન સયં તેહિ અઞ્ઞેહિ વા ઉપાદિયતીતિ ઉપાદાયં. એવઞ્ચ કત્વા ચતુન્નં મહાભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય પવત્તમાનાનમ્પિ ઉપાદાયરૂપતાપસઙ્ગો નત્થિ. ન હિ તે કેવલં અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપાદિયન્તેવ, અથ ખો સયં ઉપાદાયરૂપેહિ ઉપાદિયન્તિ, તસ્મા ઉપાદાય-સદ્દગ્ગહણસામત્થિયતો ન મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપતાપસઙ્ગોતિ. અથ વા ‘‘ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપ’’ન્તિ (ધ. સ. ૫૮૪) વચનતો ચતુમહાભૂતસન્નિસ્સિતતાવ ઉપાદાયરૂપલક્ખણં, ન ભૂતત્તયાદિસન્નિસ્સિતતાપીતિ ન તેસં ઉપાદાયરૂપતાતિ. ભૂતઞ્ચ ઉપાદાયઞ્ચ ભૂતોપાદાયં, તેસં વસેન ભેદતોતિ ભૂતોપાદાયભેદતો. ભૂતસદ્દસ્સ ઉભયલિઙ્ગત્તા આહ ‘‘મહાભૂતા’’તિ. ઉપાદાતિ ઉપાદાયરૂપાનિ ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો’’તિઆદીસુ વિય એત્થ ય-કારલોપો દટ્ઠબ્બો.

૬૨૫. કતમે પન ચત્તારો મહાભૂતા, કથઞ્ચ તે મહાભૂતસઞ્ઞિતા, કાનિ ચ ઉપાદાયરૂપાનિ, કથઞ્ચ તાનિ ‘‘ઉપાદાયરૂપાની’’તિ વુચ્ચન્તીતિ ઇદં ચોદનં હદયે કત્વા કમેન સોધેન્તો આહ ‘‘પથવીધાતૂ’’તિઆદિ. ચત્તારોમેતિ ચત્તારો ઇમે. મહા ચ સો ભૂતો ચાતિ મહાભૂતો, તેન મહાભૂતેન સદેવકે લોકે મહન્તભાવેન પાતુભૂતેન સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ અત્થો. અથ વા –

‘‘કાલો ઘસતિ ભૂતાનિ,

સબ્બાનેવ સહત્તના;

યો ચ કાલઘસો ભૂતો,

સ ભૂતપચનિં પચી’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૯૦) –

આદીસુ વિય ભૂત-સદ્દસ્સ સત્તેસુ, ખીણાસવેસુ ચ પવત્તનતો મહાભૂતેનાતિ મહતા સત્તેન, મહાખીણાસવેનાતિ વા અત્થો. ખીણાસવોપિ હિ પરિક્ખીણપટિસન્ધિકત્તા ભૂતોયેવ ન ભવતિ, ન ચ ભવિસ્સતીતિ ભૂતોતિ વુચ્ચતિ.

૬૨૬. મહન્તા પાતુભૂતાતિ ઉપાદિન્નકસન્તાનેપિ અનુપાદિન્નકસન્તાનેપિ સસમ્ભારધાતુવસેન મહન્તા હુત્વા ભૂતા જાતા નિબ્બત્તાતિ અત્થો. તેસં અનુપાદિન્નકસન્તાને –

‘‘દુવે સતસહસ્સાનિ, ચત્તારિ નહુતાનિ ચ;

એત્તકં બહલત્તેન, સઙ્ખાતાયં વસુન્ધરા’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૮૪) –

આદિના નયેન મહન્તપાતુભૂતતા વુત્તા. ઉપાદિન્નકસન્તાનેપિ અનેકયોજનસતિકમચ્છકચ્છપતિગાવુતપ્પમાણદેવદાનવાદિસરીરવસેન દટ્ઠબ્બા. વુત્તમ્પિ હેતં ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે યોજનસતિકાપિ અત્તભાવા’’તિઆદિ (અ. નિ. ૮.૨૦; ચૂળવ. ૩૮૫; ઉદા. ૪૫).

મહાભૂતસમાતિ અનેકબ્ભુતવિસેસદસ્સનેન, અનેકભૂતદસ્સનેન ચ મહન્તા ભૂતા, મહન્તાનિ અબ્ભુતાનિ વા એતેસૂતિ મહાભૂતા, માયાકારા, યક્ખાદયો વા જાતિવસેનેવ મહન્તા ભૂતાતિ મહાભૂતા, તેહિ એતે સમાતિ મહાભૂતસમા. એતે હિ યથા માયાકારા અમણિં એવ ઉદકં મણિં કત્વા દસ્સેન્તિ, અસુવણ્ણંયેવ લેડ્ડુઆદિકં સુવણ્ણં કત્વા દસ્સેન્તિ, યથા ચ સયં નેવ યક્ખા ન પક્ખિનો સમાના યક્ખાદિભાવમ્પિ દસ્સેન્તિ, એવમેવં સયં અનીલાનેવ હુત્વા નીલં ઉપાદાયરૂપં દસ્સેન્તિ, સયં અપીતાયેવ…પે… સયં અનોદાતાયેવ હુત્વા ઓદાતં ઉપાદાયરૂપં દસ્સેન્તીતિ માયાકારમહાભૂતસામઞ્ઞતો મહાભૂતા.

યથા ચ યક્ખા મહાભૂતા યં ગણ્હન્તિ, નેવસ્સ અન્તોસરીરે ઠાનં ઉપલબ્ભતિ, ન સરીરતો બહિ, ન ચ તસ્સ અઙ્ગમઙ્ગં નિસ્સાય ન તિટ્ઠન્તિ. યદિ હિ સરીરસ્સ અન્તો ઠિતા, સકલસરીરે બ્યાપનં ન સિયા. અથ બહિ ઠિતા, યક્ખગ્ગહિતકેન કતકુસલાકુસલં યક્ખસ્સ ન સિયા. યદિ ચસ્સ અઙ્ગમઙ્ગં નિસ્સાય ન ઠિતા, યક્ખગ્ગહિતકે પહટે યક્ખસ્સ દુક્ખવેદનુપ્પત્તિ ન સિયા, ન ચ સરીરે રાજિઉટ્ઠાનં ભવેય્ય. યસ્મા પનેતં સબ્બં અત્થિ, તસ્મા તે અનિદ્દિસિતબ્બટ્ઠાના, એવમેતેપિ ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અન્તો ન બહિ ઠિતા ઉપલબ્ભન્તિ, ન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય ન તિટ્ઠન્તિ. યદિ હિ તે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અન્તો ઠિતા, ન સકસકકિચ્ચકરા સિયું અઞ્ઞમઞ્ઞં અનુપવેસનતો. અથ અઞ્ઞમઞ્ઞતો બહિ ઠિતા, વિનિબ્ભુત્તા સિયું, તથા ચ સતિ અવિનિબ્ભુત્તવાદો પરિહાયેય્ય, તસ્મા અનિદ્દિસિતબ્બટ્ઠાનાતિ. યક્ખમહાભૂતસમાનતાય મહાભૂતસમા. અનિદ્દિસિતબ્બટ્ઠાનાપિ ચેતે પતિટ્ઠાનાદિના યથાસકકિચ્ચવિસેસેન સેસાનં તિણ્ણં ઉપકારકા હોન્તા સહજાતાદિના પચ્ચયેન પચ્ચયો હુત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાયેવ તિટ્ઠન્તિ.

વઞ્ચકત્તા અભૂતેનાતિ યક્ખિનીઆદયો વિય અભૂતેન અતચ્છેન મનાપવણ્ણસણ્ઠાનાદિના સત્તાનં વઞ્ચકત્તા મહન્તાનિ અભૂતાનિ એતેસૂતિ મહાભૂતાતિ સમ્મતા. યથા હિ યક્ખિનીઆદયો મનાપેહિ કાળસામાદિવણ્ણેહિ, પુથુલપીવરકિસાદિસણ્ઠાનેહિ, હત્થભમુઆદિવિક્ખેપેહિ ચ અત્તનો ભયાનકભાવં પટિચ્છાદેત્વા સત્તે વઞ્ચેન્તિ, અત્તનો વસં નેન્તિ, એવમેતેપિ ઇત્થિપુરિસાદીસુ મનાપેન છવિવણ્ણેન, મનાપેન અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસણ્ઠાનેન, મનાપેન ચ હત્થપાદઅઙ્ગુલિભમુકવિક્ખેપેન અત્તનો કક્ખળત્તાદિસરીરલક્ખણં પટિચ્છાદેત્વા બાલજનં વઞ્ચેન્તિ, અત્તનો સભાવં દટ્ઠું ન દેન્તા તં અત્તનો વસં નેન્તિ.

૬૨૭-૩૦. ચક્ખુસોતન્તિઆદીસુ રૂપમેવ રૂપતા. હદયઞ્ચ તં વત્થુ ચ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનન્તિ હદયવત્થુ, હદયસ્સ વા વિઞ્ઞાણસ્સ વત્થૂતિ હદયવત્થુ, પુરિમપદલોપેન પન ‘‘વત્થુ’’ન્તિ વુત્તં. કબળીકારો આહારોયેવ આહારતા. કિઞ્ચાપિ ધમ્મસઙ્ગણિયં રૂપનિદ્દેસે કબળીકારો આહારો ઓસાને ઉદ્દિટ્ઠો, ઇધ પન નિપ્ફન્નરૂપાનં એકટ્ઠાને દસ્સનત્થં હદયવત્થુઅનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠોતિ. લહુતા આદિ યાસં મુદુતાકમ્મઞ્ઞતાનન્તિ લહુતાદયો, તાસં તયં લહુતાદિત્તયં, તત્થ લહુભાવો લહુતા, તથા મુદુતાપિ. કમ્મનિ સાધુ કમ્મઞ્ઞં, તસ્સ ભાવો કમ્મઞ્ઞતા. લહુતાદીનં સયં અનિપ્ફન્નત્તા નિપ્ફન્નરૂપવિકારભાવં દસ્સેતું ‘‘રૂપસ્સા’’તિ વિસેસનં કતં. ચતુવીસતીતિ ગણનપરિચ્છેદો, બલવરૂપાદીનં નિસેધનત્થો. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. નિસ્સાયાતિ નિસ્સાય એવ, ન પન નિસ્સયવસેનપિ. ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ નિમુત્તતાય નિક્ખન્તં ઉપાદાનતો માનસં એતસ્સાતિ નિરુપાદાનમાનસો.

૬૩૧-૨. પત્થટત્તાતિ પુથુત્તા, તેન પુથુભાવતો પુથવી, પુથવી એવ પથવીતિ નિરુત્તિનયેન સદ્દસિદ્ધિ દીપિતા હોતિ. અયં પન સમ્ભારપથવિયા વસેન યુજ્જતિ. સા હિ પુથુભૂતા પત્થટાતિ. લક્ખણપથવિયા વસેન પન પથનટ્ઠેન પથવી, સહજરૂપાનં પતિટ્ઠાભાવેન પક્ખાયતિ ઉપટ્ઠાતીતિ અત્થો. પુરિમોપિ વા અત્થો લક્ખણપથવિયા વસેન લબ્ભતિ. વાયનતોતિ સમુદીરણતો, દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ભૂતસઙ્ઘાટસ્સ પાપનતોતિ અત્થો. તેજેતિ પરિપાચેતિ, નિસેતિ વા, તિક્ખભાવેન સેસભૂતત્તયં ઉસ્માપેતીતિ અત્થો. ગાથાબન્ધવસેન ચેત્થ ઇતિ-સદ્દલોપતો ‘‘તેજેતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં. એવં ‘‘આપેતી’’તિ એત્થાપિ. તસ્મા તેજેતીતિ તેજો, આપેતીતિ આપોતિ વુત્તં હોતિ. આપેતિ પાલનાતિ અનુપાલેતબ્બરૂપપરિયોસાનં આપેતિ પત્થરતિ. તથા હેતં ‘‘આબન્ધનકિચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. આપીયતીતિ આપો. સોસીયતિ પિવીયતીતિ અત્થોતિ કેચિ. અયં પનત્થો સસમ્ભારાપે યુજ્જતીતિ વદન્તિ, લક્ખણાપેપિ યુજ્જતેવ. સોપિ હિ ફરુસપાચનવિસોસનાકારેન સેસભૂતત્તયેન પીયમાનો વિય પવત્તતીતિ. આપાયતીતિ વા આપો, બ્રૂહેતિ વડ્ઢેતીતિ અત્થો. તથા હેસ પરિબ્રૂહનરસો. તેસન્તિ યથાવુત્તાનં ભૂતોપાદાયભેદાનં રૂપાનં. વક્ખામીતિ કથેસ્સામિ. કિં કારણાતિ આહ ‘‘લક્ખણાદીસૂ’’તિઆદિ. હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા લક્ખણાદીસુ ઞાતેસુ ધમ્મા આવિ ભવિસ્સન્તિ, તસ્મા તેસં પરતો આવિભાવહેતૂતિ અત્થો.

૬૩૩-૪. કાનિ પન તાનિ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ નામ, યેસુ ઞાતેસુ ધમ્મા આવિ ભવિસ્સન્તીતિ ઇમં ચોદનં સોધેતું લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ સરૂપતો કથેન્તો આહ ‘‘સામઞ્ઞં વા’’તિઆદિ. સામઞ્ઞં સાધારણો અનિચ્ચાદિકો. સભાવો કક્ખળાદિફુસનાદિકો અસાધારણભાવો. કિચ્ચન્તિ સન્ધારણાદિકિચ્ચં. સમ્પત્તીતિ સમ્પન્નભાવો. ‘‘સુરસો ગન્ધબ્બો’’તિઆદીસુ હિ ગન્ધબ્બસમ્પત્તિયા રસ-સદ્દેન વુચ્ચમાનત્તા સમ્પત્તિ રસોતિ. ફલન્તિ સહજાતનાનક્ખણિકવસેન ઠિતં ફલં. ઉપટ્ઠાનનયોતિ ગહેતબ્બભાવેન ઞાણસ્સ ઉપટ્ઠાનાકારો. આસન્નકારણન્તિ પધાનકારણં.

લક્ખીયતિ એતેનાતિ લક્ખણં, કક્ખળત્તં લક્ખણમેતિસ્સાતિ કક્ખળત્તલક્ખણા. નનુ ચ કક્ખળત્તમેવ પથવીધાતૂતિ? સચ્ચમેતં. તથા હિ વિઞ્ઞાતાવિઞ્ઞાતસદ્દત્થતાવસેન અસમ્ભિન્નેપિ ધમ્મે કપ્પનાસિદ્ધેન ભેદેન એવં નિદ્દેસો કતો. એવઞ્હિ અત્થવિસેસાવબોધો હોતીતિ. અથ વા લક્ખીયતીતિ લક્ખણં, કક્ખળા હુત્વા લક્ખિયમાના ધાતુ કક્ખળત્તલક્ખણાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસાસુપિ એસેવ નયો. પતિટ્ઠાનરસાતિ સહજાતધમ્માનં પતિટ્ઠાનભાવકિચ્ચા. અસહજાતાનમ્પિ સન્તતિવસેન પતિટ્ઠાનભાવો હોતેવ. તતો એવ નેસં સમ્પટિચ્છનાકારેન ઞાણસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાતીતિ સમ્પટિચ્છનપચ્ચુપટ્ઠાના. ઇમિના કિચ્ચવસેનેવેત્થ ‘‘પચ્ચુપટ્ઠાન’’ન્તિ દસ્સેતિ. પદટ્ઠાનં પનેત્થ ચતુન્નમ્પિ એકતો કત્વા વક્ખતિ.

પગ્ઘરણલક્ખણાતિ દ્રવતાભાવતો વિસ્સન્દનલક્ખણા. બ્રૂહનરસાતિ સહજાતધમ્માનં મિલાતભાવૂપગમનં અદત્વા વડ્ઢનકિચ્ચા. તથા હિ સા તેસં પીણિતભાવં દસ્સેતીતિ વુચ્ચતિ. સઙ્ગહપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ બાહિરકઉદકં વિય નહાનિયચુણ્ણસ્સ સહજાતધમ્માનં વિપ્પકિરિતું અદત્વા સમ્પિણ્ડનવસેન સઙ્ગણ્હનપચ્ચુપટ્ઠાના. પરિપાચનરસાતિ પરિણતભાવકરણરસા. મદ્દવાનુપ્પદાનપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ બાહિરગ્ગિ વિય જતુલોહાદીનં સહજાતધમ્માનં મુદુભાવાનુપ્પદાનપચ્ચુપટ્ઠાના. વિત્થમ્ભનલક્ખણાતિ પૂરણલક્ખણા. સમુદીરણરસાતિ કમ્પનરસા. અભિનીહારો ભૂતત્તયસ્સ દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવો, નીહરણં વા બીજતો અઙ્કુરાદિકસ્સ વિય. એકેકા…પે… તબ્બાતિ પથવીધાતુ આપાદિભૂતત્તયપદટ્ઠાના, આપોધાતુ પથવીતેજાદિભૂતત્તયપદટ્ઠાનાતિ એવં એકેકા ધાતુ અવસિટ્ઠભૂતત્તયપદટ્ઠાના.

આરોહપરિણાહવસેન હિ મજ્ઝિમે ઇમસ્મિં સરીરે પરિગ્ગય્હમાના પરમાણુભેદસઞ્ચુણ્ણા સુખુમરજભૂતા પથવીધાતુ દોણમત્તા સિયા. સા ચ તતો ઉપડ્ઢપ્પમાણાય આપોધાતુયા યથા ન વિકિરતિ, એવં આબન્ધનવસેન સઙ્ગહિતા. યથા પન પગ્ઘરણસભાવાય આપોધાતુયા વસેન કિલિન્નભાવં પિચ્છલભાવં નાપજ્જતિ, એવં તેજોધાતુયા અનુપાલિતા. યથા પન તસ્સા વસેન ન વિકિરીયતિ, એવં વાયોધાતુયા વિત્થમ્ભિતા સઙ્ઘાતભાવં પાપિતા. એવં સુખુમરજભૂતાપિ આબન્ધનપરિપાચનસમુદીરણકિચ્ચાહિ આપોતેજોવાયોધાતૂહિ લદ્ધપચ્ચયા સિનેહેન તેમિતા, તેજસા પરિપક્કા, વાયુના વિત્થમ્ભિતા પિટ્ઠચુણ્ણાનિ વિય ન ઇતો ચિતો ચ વિકિરીયતિ વિદ્ધંસીયતિ, અવિકિરિયમાના અવિદ્ધંસિયમાના નાનપ્પકારકં ઇત્થિપુરિસલિઙ્ગાદિભાવવિભાગં ઉપગચ્છતિ, અણુથૂલદીઘરસ્સથિરકથિનાદિભાવઞ્ચ પકાસેતિ.

યૂસગતા આબન્ધનાકારભૂતા પનેત્થ આપોધાતુ પથવીપતિટ્ઠિતા તેજાનુપાલિતા વાયોવિત્થમ્ભિતા ન ગળતિ, ન પગ્ઘરતિ, ન પરિસ્સવતિ. એવં તીહિ ધાતૂહિ અનુપાલિતા અપગ્ઘરમાના અપરિસ્સવમાના પિણ્ડિતભાવં દસ્સેતિ. એસા હિ અનુબ્રૂહનરસા.

અસિતપીતાદિપરિપાચિતા ચેત્થ ઉસુમાકારભૂતા ઉણ્હત્તલક્ખણા તેજોધાતુ પથવીપતિટ્ઠિતા આપોસઙ્ગહિતા વાયોવિત્થમ્ભિતા ઇમં કાયં પરિપાચેતિ, વણ્ણસમ્પત્તિઞ્ચસ્સ આવહતિ. સા હિ યથાનુભુત્તસ્સ આહારસ્સ સમ્મા પરિણામનેન રસાદિસમ્પત્તિયા હેતુભાવં ગચ્છન્તી ઇમં કાયં પરિપાચેતિ, વણ્ણસમ્પત્તિઞ્ચ આવહતિ. કમ્મૂપનિસ્સયાય હિ ચિત્તપસાદહેતુકાય ચ સરીરે વણ્ણસમ્પદાય તેજોધાતુ વિસેસપચ્ચયો, પગેવ ઉતુઆહારસમુટ્ઠાનાય રૂપસમ્પત્તિયાતિ. તાય ચ પન પરિપાચિતો અયં કાયો ન પૂતિભાવં ગચ્છતિ.

અઙ્ગમઙ્ગાનુસટા ચેત્થ સમુદીરણવિત્થમ્ભનલક્ખણા વાયોધાતુ પથવીધાતુયા અત્તનિ પતિટ્ઠાપીયતિ. યથા સહજાતધમ્મેહિ વિસું ન હોતિ, એવં આપોધાતુયા સઙ્ગય્હતિ. યથા સહજાતધમ્મા ન પરિસ્સવન્તિ, એવં તેજોધાતુયા અનુપાલીયતિ. સા એવં તીહિ ધાતૂહિ યથારહં અનુપાલિયમાના ઇમં કાયં વિત્થમ્ભેતિ. તાય પન વિત્થમ્ભિતો અયં કાયો ન પરિપતતિ, ઉજુકં તિટ્ઠતિ, ઇચ્ચેવં એકેકાય ધાતુયા તિસ્સન્નં ધાતૂનં વસેનેવ પવત્તનતો વુત્તં ‘‘એકેકા ચેત્થ સેસભૂતત્તયપદટ્ઠાનાતિ વેદિતબ્બા’’તિ.

એવં ભૂતરૂપાનં સદ્ધિં વચનત્થેહિ લક્ખણાદયો દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઉપાદાયરૂપાનિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચક્ખતી’’તિઆદિ. અનેકત્થત્તા ધાતૂનં ચક્ખતિ-સદ્દસ્સ વિભાવનત્થતાપિ સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘વિભાવેતીતિ અત્થો’’તિ. ચક્ખતીતિ પન વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં સમવિસમં આચિક્ખન્તં વિય, અભિબ્યત્તં વદન્તં વિય હોતીતિ અત્થો. અથ વા ચક્ખતીતિ વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં રૂપં અસ્સાદેન્તં વિય હોતીતિ અત્થો. ચક્ખતીતિ હિ અયં સદ્દો ‘‘મધું ચક્ખતિ, બ્યઞ્જનં ચક્ખતી’’તિઆદીસુ વિય અસ્સાદત્થો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ચક્ખું ખો, માગણ્ડિય, રૂપારામં રૂપરતં રૂપસમુદિત’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૨૦૯). વક્ખતિ ચ ‘‘રૂપેસુ આવિઞ્છનરસ’’ન્તિ. યદિ એવં ‘‘સોતં ખો, માગણ્ડિય, સદ્દારામ’’ન્તિઆદિવચનતો (મ. નિ. ૨.૨૦૯) સોતાદીનમ્પિ સદ્દાદિઅસ્સાદકભાવો અત્થીતિ તેસમ્પિ ચક્ખુસદ્દાભિધેય્યતા આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ નિરુળ્હત્તા. નિરુળ્હો હિ એસ ચક્ખુ-સદ્દો લોચનેયેવ પદુમાદીસુ પઙ્કજાદિસદ્દા વિયાતિ.

૬૩૫-૬. ચક્ખુરૂપસ્સ નિદ્દેસપ્પકરણેપિ ચક્ખુ-સદ્દસામઞ્ઞતો આગતં સબ્બમ્પિ ચક્ખું પભેદતો દસ્સેતું ‘‘તત્થ ચક્ખૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તસ્મિં ચક્ખુનિદ્દેસે. પઞ્ઞામંસપ્પભેદતોતિ પઞ્ઞાચક્ખુ મંસચક્ખૂતિ એવં પઞ્ઞામંસાનં વસેન પભેદતો. તત્થાતિ તસ્મિં દુવિધે ચક્ખુમ્હિ. પઞ્ઞાયેવ પઞ્ઞામયં. નામતોતિ નામેહિ પઞ્ચવિધન્તિ સમ્બન્ધો. કતમેહિ નામેહીતિ આહ ‘‘બુદ્ધધમ્મા’’તિઆદિ. તત્થ બુદ્ધધમ્મસમન્તેહીતિ બુદ્ધચક્ખુ ધમ્મચક્ખુ સમન્તચક્ખૂતિ ઇમેહિ નામેહિ. ઞાણદિબ્બેહીતિ ઞાણચક્ખુ દિબ્બચક્ખૂતિ ચ નામેહિ. યથાનુક્કમતોતિ યથાવુત્તઅનુક્કમતો. નાનત્તન્તિ ભેદં. મેતિ મય્હં સન્તિકા, મય્હં વચનતોતિ વા અત્થો. નિબોધથ જાનાથ.

૬૩૭. તત્થ ‘‘અદ્દસં ખો અહં, ભિક્ખવે, બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો સત્તે અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૮૩) આગતં બુદ્ધચક્ખુ નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘આસયાનુસયે’’તિઆદિ. તત્થ આસયાનુસયેતિ સત્તાનં આસયે ચેવ અનુસયે ચ, તસ્મિં પવત્તન્તિ અત્થો. તત્થ આગન્ત્વા સેતિ ચિત્તં એત્થાતિ આસયો. બ્યગ્ઘાસયો વિય. યથા હિ બ્યગ્ઘો ગોચરત્થાય પક્કન્તોપિ પુન આગન્ત્વા વનગહનેયેવ સયતિ, તેનેવ ચ તં તસ્સ આસયોતિ વુચ્ચતિ, એવં અઞ્ઞત્થાપિ પવત્તં ચિત્તં આગન્ત્વા યત્થ સયતિ, તં તસ્સ આસયોતિ વેદિતબ્બં. સો પન સસ્સતદસ્સનાદિવસેન ચતુબ્બિધો હોતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠી ચ, ખન્તિ ચેવાનુલોમિકા;

યથાભૂતઞ્ચ યં ઞાણં, એતં આસયસઞ્ઞિત’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. મહા. ૧.૧૩૬; દી. નિ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના; સારત્થ. ટી. ૧. પઠમમહાસઙ્ગીતિવણ્ણના; વિ. વિ. ટી. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના)

અનુસયકથા ઉપરિ આગમિસ્સતિ. ઇન્દ્રિયાનં પરોપરેતિ સદ્ધાપઞ્ચમકાનં ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખમુદુભાવે. તિક્ખઞ્હિ ઇન્દ્રિયં ઉક્કટ્ઠગતત્તા પરં, મુદુ અપરં અનુક્કટ્ઠગતત્તા. ઇદં પન બુદ્ધચક્ખુ છસુ અસાધારણઞાણેસુ પુરિમદ્વયન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૬૩૮. હેટ્ઠા…પે… સઞ્ઞિતન્તિ ‘‘તસ્મિંયેવ આસને વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદી’’તિ એવં વુત્તં હેટ્ઠા તીસુ મગ્ગેસુ ઞાણં ધમ્મચક્ખુન્તિ સઞ્ઞિતં. ઞાણં સબ્બઞ્ઞુતા પનાતિ સબ્બઞ્ઞુભાવસઙ્ખાતં ઞાણં. તઞ્હિ સબ્બઞ્ઞૂતિ અભિધાનસ્સ, બુદ્ધિયા ચ પવત્તિનિમિત્તતાય સબ્બઞ્ઞુભાવો નામ હોતિ. ઞેય્યં સમન્તચક્ખુન્તિ ખન્ધાદિવસેન સમન્તતો સબ્બસો દસ્સનટ્ઠેન સમન્તચક્ખુન્તિ ઞેય્યં. તેનેવાહ –

‘‘ન તસ્સ અદ્દિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચિ,

અથો અવિઞ્ઞાતમજાનિતબ્બં;

સબ્બં અભિઞ્ઞાસિ યદત્થિ ઞેય્યં,

તથાગતો તેન સમન્તચક્ખૂ’’તિ. (ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫);

૬૩૯. યં ચક્ખું ઉદપાદીતિ આગતન્તિ યં ઞાણં ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદી’’તિ (મહાવ. ૧૫) એવં તત્થ તત્થ સુત્તેસુ આગતં, ચતૂસુ સચ્ચેસુ તેપરિવટ્ટવસેન ‘‘દુક્ખં પરિઞ્ઞેય્યં પરિઞ્ઞાત’’ન્તિ એવમાદિના દ્વાદસવિધેન આકારેન પવત્તં, ઇદં ઞાણચક્ખુ. યા પન ‘‘અદ્દસં ખો અહં, ભિક્ખવે, દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેના’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૮૪) આગતા પઞ્ચમજ્ઝાનસઙ્ખાતઅભિઞ્ઞાચિત્તસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા, અયં દિબ્બચક્ખૂતિ દસ્સેતું ‘‘અભિઞ્ઞાચિત્તજા’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ પઠમતતિયઞાણાનિ કામાવચરાનિયેવ. ચતુત્થમ્પિ પન પુરિમદ્વયમિવ કામાવચરન્તિ આનન્દાચરિયેન વુત્તં. ઞાણચક્ખું સહઅરિયમગ્ગવિપસ્સનાઞાણન્તિપિ યુજ્જતીતિ અપરે. અગ્ગમગ્ગેન સહ વિપસ્સનાપચ્ચવેક્ખણઞાણન્તિ પન યુત્તં વિય દિસ્સતિ.

૬૪૦-૪. એવં પઞ્ઞાચક્ખુસ્સ પભેદં દસ્સેત્વા પુન મંસચક્ખુસ્સાપિ પભેદં દસ્સેતું ‘‘મંસચક્ખુપી’’તિઆદિ વુત્તં. સસમ્ભારપસાદતોતિ સસમ્ભારચક્ખુ પસાદચક્ખૂતિ ઇમેસં દ્વિન્નં વસેન સમ્ભરીયતિ એતેહીતિ સમ્ભારા, અવયવા. તે પન ઉપત્થમ્ભકભૂતા ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપસન્તતિયો દટ્ઠબ્બા. સહ સમ્ભારેહીતિ સસમ્ભારં. સસમ્ભારઞ્ચ નામ મંસપિણ્ડો પવુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. અક્ખિકૂપટ્ઠિના હેટ્ઠાતિ હેટ્ઠાગતઅક્ખિકૂપસ્સ અટ્ઠિના પરિચ્છિન્નોતિ સમ્બન્ધો. ઉદ્ધન્તિ અક્ખિકૂપતો ઉદ્ધં. ઉભતો અક્ખિકોટીહીતિ અક્ખિકૂપસ્સ ઉભયભાગે અક્ખિકોટીહિ. મત્થલુઙ્ગેન અન્તતોતિ અક્ખિકૂપસ્સ અબ્ભન્તરે ઠિતેન મત્થલુઙ્ગેન. ન્હારુસુત્તેન આબન્ધોતિ નહારુરજ્જૂહિ અન્તો મત્થલુઙ્ગેન સહ આબન્ધો. સકલોપિ ચ લોકોતિ સકલોપિ બાલપુથુજ્જનલોકો. યન્તિ યં મંસપિણ્ડં. કમલસ્સ દલં વિયાતિ પુથુલવિપુલનીલતાય નીલુપ્પલદલં વિય. જાનાતીતિ ગણ્હાતિ. ચક્ખુ નામ ન તં હોતીતિ તથા ગય્હમાનં તં ચક્ખુ નામ ન હોતિ. કિઞ્ચરહિ તન્તિ આહ ‘‘વત્થુ તસ્સાતિ વુચ્ચતી’’તિ. તસ્સાતિ તસ્સ યથાધિપ્પેતસ્સ પરમત્થચક્ખુનો. ઇદં પનાતિ નિગમનં.

૬૪૫-૭. તં પન સસમ્ભારચક્ખુ યેહિ સમ્ભારેહિ સમ્ભરીયતિ, તે સરૂપતો, ગણનતો ચ દસ્સેતું ‘‘વણ્ણો ગન્ધો’’તિઆદિ વુત્તં. ભાવોતિ ઇત્થિયા ઇત્થિભાવો, પુરિસસ્સ પુમ્ભાવોતિ લબ્ભમાનકભાવો. સમ્ભવોતિ આપોધાતુમેવ સમ્ભવભૂતમાહ. સણ્ઠાનન્તિ ચ તેન તેનાકારેન સન્નિવિટ્ઠેસુ મહાભૂતેસુ તંતંસણ્ઠાનવસેન વિઞ્ઞાયમાનં વણ્ણાયતનમાહ. આપોધાતુવણ્ણાયતનેહિ ચ અનત્થન્તરભૂતાનમ્પિ સમ્ભવસણ્ઠાનાનં વિસું વચનં તથાભૂતાનં, અતથાભૂતાનઞ્ચ આપાદીનં યથાવુત્તમંસપિણ્ડે વિજ્જમાનત્તા. આપોધાતુવણ્ણાયતનાનઞ્હિ સન્તાનવસેન પવત્તમાનાનં અવત્થાવિસેસો સમ્ભવો સણ્ઠાનઞ્ચાતિ. દસેતેતિ ચતસ્સો ધાતુયો, તન્નિસ્સિતા વણ્ણાદયો ચાતિ ઇમે દસ. ચતુસમુટ્ઠાનાતિ અન્તોગતહેત્વત્થમિદં વિસેસનં, ચતુસમુટ્ઠાનિકત્તાતિ વુત્તં હોતિ.

૬૪૮. ચક્ખુ…પે… જીવિતમેવ ચાતિ ઇમાનિ એકન્તકમ્મસમુટ્ઠાનાનિ, પુરિમાનિ ચ ચતુસમુટ્ઠાનાનીતિ ચત્તાલીસઞ્ચ ચત્તારિ ચ રૂપાનિ ભવન્તિ, ચતુચત્તાલીસ રૂપાનિ હોન્તીતિ અત્થો.

૬૪૯-૫૨. ઇમેસં પન રૂપાનં વસેનાતિ યથાવુત્તાનં સઙ્ખેપતો ચુદ્દસન્નં, વિત્થારતો ચતુચત્તાલીસાનઞ્ચ રૂપાનં વસેન. પરિપિણ્ડિતન્તિ સમન્તતો પિણ્ડિતં. યત્થ સેતમ્પિ અત્થિ, કણ્હમ્પિ લોહિતમ્પિ પથવીપિ આપોપિ તેજોપિ વાયોપિ, ઇદં પન સેમ્હુસ્સદત્તા સેતં હોતિ, પિત્તુસ્સદત્તા કણ્હં, રુહિરુસ્સદત્તા લોહિતકં, પથવુસ્સદત્તા પત્થિનં હોતિ, આપુસ્સદત્તા પગ્ઘરતિ, તેજુસ્સદત્તા પરિડય્હતિ, વાયુસ્સદત્તા સમ્ભમતિ. ઇદં સમ્ભારવન્તતાય સમ્ભારચક્ખૂતિ પણ્ડિતેહિ બુદ્ધાદીહિ પકાસિતં પરિદીપિતં. એત્થ સિતોતિ એતં સસમ્ભારચક્ખું નિસ્સિતો તદાયત્તભૂતો. તેનાહ ‘‘એત્થ પટિબદ્ધો’’તિ. ચતુન્નં પન ભૂતાનં પસાદોતિ ચતુન્નં ભૂતાનં પસન્નતાસભાવો પસાદો, ‘‘સેતેન મણ્ડલેનસ્સા’’તિ પાઠો યુજ્જતિ. પોત્થકેસુ પન ‘‘સેતે તુ મણ્ડલે તસ્સા’’તિ લિખન્તિ. કણ્હમણ્ડલમજ્ઝેતિ ઇધાપિ ‘‘કણ્હમણ્ડલસ્સ મજ્ઝે’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ચતુત્થદૂ’’તિઆદીસુ વિય છન્દાનુરક્ખણત્થં વિભત્તિલોપં કત્વા ‘‘કણ્હમણ્ડલમજ્ઝે’’તિ વુત્તં. એવઞ્હિ અત્થો ચ યોજના ચ સુટ્ઠુ ઉપપન્ના હોન્તિ. અટ્ઠકથાયમ્પિ હિ ‘‘સેતમણ્ડલપરિક્ખિત્તસ્સ કણ્હમણ્ડલસ્સ મજ્ઝે’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૯૬) વુત્તં. અપરે પન યથાઠિતવસેનેવ પાઠં ગહેત્વા ‘‘સબ્બસો પરિક્ખિત્તસ્સ તસ્સ સસમ્ભારસ્સ ચક્ખુનો મજ્ઝે સેતમણ્ડલે કણ્હમણ્ડલે મજ્ઝે’’તિ યોજેન્તિ. દિટ્ઠમણ્ડલેતિ અભિમુખે ઠિતાનં સરીરસણ્ઠાનુપ્પત્તિદેસભૂતે દિટ્ઠમણ્ડલે.

૬૫૩-૫. સન્ધારણા…પે… હુત્વાનાતિ સન્ધારણનહાપનમણ્ડનબીજનકિચ્ચાહિ ચતૂહિ ધાતીહિ ખત્તિયકુમારો વિય સન્ધારણાબન્ધનપરિપાચનસમુદીરણકિચ્ચાહિ અત્તનિસ્સયભૂતાહિ ચતૂહિ ધાતૂહિ કતૂપકારં હુત્વા. ઉતુચિત્તાદિનાતિ તીહિ સન્તતિસમુટ્ઠાપકેહિ ઉતુચિત્તાહારેહિ. એત્થ ચ કલાપન્તરગતા ઉતુઆહારા અધિપ્પેતાતિ વદન્તિ. આયુના કતપાલનન્તિ ચતુધાતુનિસ્સિતેનેવ જીવિતિન્દ્રિયેન રક્ખિયમાનં. તથા હેતં કમ્મજરૂપપરિપાલનલક્ખણં. વણ્ણગન્ધરસાદીહીતિ આદિ-ગ્ગહણેન ઓજં સઙ્ગણ્હાતિ, ‘‘વણ્ણગન્ધરસોજાહી’’તિ વા પાઠો. વત્થુદ્વારઞ્ચ સાધયન્તિ યથાયોગં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ હિ નિસ્સયભાવતો વત્થુભાવં, પવત્તિમુખભાવતો દ્વારભાવઞ્ચ સાધેતિ. સમ્પટિચ્છનાદીનં પન તદારમ્મણાવસાનાનં અઞ્ઞનિસ્સિતત્તા દ્વારભાવમેવ સાધેતિ, ન વત્થુભાવં. ઊકાસિરસમાનેન પમાણેનાતિ ઊકાસિરસમાનેન પદેસપ્પમાણેન લક્ખિતં હુત્વા ઊકાસિરસમાનપ્પમાણે ઠાનેતિ વા અત્થો. તિટ્ઠતીતિ સત્ત અક્ખિપટલાનિ બ્યાપેત્વા સત્તસુ પિચુપટલેસુ આસિત્તતેલં વિય તિટ્ઠતિ. એવઞ્ચ કત્વા ચક્ખુસ્સ અનેકકલાપગતતા સિદ્ધા હોતિ. ઉપદ્દવાનં પટલનિરાકરણેપિ હિ ચક્ખુ વિજ્જતેવાતિ. યથા ચ ચક્ખુ, એવમિમસ્સ નિસ્સયભૂતા ચતસ્સો ધાતુયો, આયુવણ્ણાદીનિ ચ સત્ત અક્ખિપટલાનિ બ્યાપેત્વા ઠિતાનેવ અવિનિબ્ભોગવુત્તિત્તાતિ ગહેતબ્બં.

૬૫૬. વુત્તન્તિ ધમ્મસેનાપતિના વુત્તં. રૂપાનિ મનુપસ્સતીતિ મ-કારો પદસન્ધિકરો ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં સમણમચલો’’તિઆદીસુ વિય. અથ વા મનૂતિ મચ્ચોતિ અત્થો. કિઞ્ચાપિ ચક્ખુ રૂપં ન પસ્સતિ, કિઞ્ચરહિ તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણમેવ. તથા હિ ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિઆદીસુ વિય નિસ્સિતકિરિયં નિસ્સયે વિય કત્વા વોહારસમ્ભવતો ‘‘ચક્ખુપસાદેન પસ્સતી’’તિ વુત્તં. આચરિયજોતિપાલત્થેરેનાપિ હિ ઇમિનાવ અધિપ્પાયેન ઇદં વુત્તં. ઇદમેત્થ સન્નિટ્ઠાનં, કિં ચક્ખુ રૂપં પસ્સતિ, ઉદાહુ વિઞ્ઞાણન્તિ, કિઞ્ચેત્થ – યદિ ચક્ખુ પસ્સેય્ય, અઞ્ઞવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિનોપિ ચક્ખુ પસ્સેય્ય. અથ વિઞ્ઞાણં, કુટ્ટાદિઅન્તરિતમ્પિ પસ્સેય્ય તસ્સ અપ્પટિઘાતત્તા? નાયં દોસો. યસ્સ ‘‘ચક્ખુ પસ્સતી’’તિ મતં, તસ્સાપિ ન સબ્બં ચક્ખુ પસ્સતિ, અથ ખો વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતમેવ. યસ્સ પન વિઞ્ઞાણં પસ્સતીતિ મતં, તસ્સાપિ ન સબ્બં વિઞ્ઞાણં પસ્સતિ, અથ ખો ચક્ખુનિસ્સિતમેવ, તઞ્ચ અન્તરિતે નુપ્પજ્જતિ. યત્થ આલોકસ્સ કુટ્ટાદીહિ વિનિબન્ધો, યત્થ પન સો નત્થિ ફલિકઅબ્ભપટલાદિમ્હિ, તત્થ અન્તરિતેપિ ઉપ્પજ્જતિ એવ, તસ્મા તં અનુપ્પન્નત્તા અન્તરિતં ન પસ્સતિ. ઇદમેવ ચ સન્નિટ્ઠાનં, યં ખો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં પસ્સતીતિ. તઞ્હિ દસ્સનકિચ્ચં. યદિ એવં કથં ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ. તેન દ્વારેન કરણભૂતેનાતિ અયમેત્થ અભિસન્ધિ. અથ વા નિસ્સિતકિરિયા નિસ્સયસ્સ પવુચ્ચતિ યથા ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિ. ઊકાસિરસમૂપમન્તિ ઊકાસિરસમાનૂપમં, ઊકાસિરપ્પમાણન્તિ વુત્તં હોતિ. ઇદઞ્ચસ્સ પતિટ્ઠાનોકાસવસેન વુત્તં, ન પન અત્તનો પમાણવસેન. તઞ્હિ પરમાણુપરિયન્તેન પમાણેન અતિસુખુમમેવાતિ. ઊકાસિરપ્પમાણે પન પદેસે ઇદં પવત્તતિ. ન કેવલઞ્ચ ઇદમેવ, સબ્બાનિપિ સબ્બટ્ઠાનિકરૂપાનિ તત્થ પવત્તન્તેવ. ઇદઞ્ચ તત્થ નિબ્બત્તન્તં તં પદેસં પૂરેત્વા એવ નિબ્બત્તતિ. એકૂનપણ્ણાસકલાપવસેન ચ સહેવ પવત્તતિ, સત્તરસચિત્તક્ખણાયુકત્તા રૂપાનં, એકેકસ્સ ચ ચિત્તસ્સ તીસુ તીસુ ખણેસુ કમ્મજરૂપાનં ઉપ્પજ્જમાનત્તા.

૬૫૭. સુણાતીતિ સોતન્તિ એત્થ કિં સોતં સુણાતિ, ઉદાહુ વિઞ્ઞાણન્તિઆદિના હેટ્ઠા વુત્તનયેન યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બં. તનુતમ્બલોમાચિતેતિ સસમ્ભારસોતબિલસ્સ અન્તો સુખુમેહિ તમ્બવણ્ણલોમેહિ સઞ્ચિતે. અઙ્ગુલિવેધકસણ્ઠાને પદેસેતિ અઙ્ગુલિમુદ્દિકાસણ્ઠાનમંસયુત્તે પદેસે. વુત્તપ્પકારાહીતિ સન્ધારણાદિકિચ્ચાહિ. આયુના પરિપાલિયમાનન્તિ એત્થ વણ્ણાદીહિ પરિવારિતન્તિ સમ્બન્ધિતબ્બં. તિટ્ઠતીતિ પુબ્બે વુત્તનયેન તં પદેસં પૂરેત્વા તિટ્ઠતિ. સેસં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. ઘાયતીતિ ગન્ધોપાદાનં કરોતિ. સાયતીતિ રસં વિન્દતિ. જીવિતમવ્હાયતીતિ એત્થ રસગ્ગહણમૂલકત્તા અજ્ઝોહરણસ્સ જીવિતનિમિત્તં અજ્ઝોહરણરસો જીવિતં, તં અવ્હાયતિ તસ્મિં નિન્નતાય અવ્હાયન્તમિવ હોતિ. ઉપ્પલદલગ્ગસણ્ઠાને પદેસેતિ મજ્ઝે છિન્નસ્સ ઉપ્પલદલસ્સ અગ્ગભાગસણ્ઠાને પદેસે. મલાનન્તિ કિલેસાદિમલાનઞ્ચેવ મલવિસયાનઞ્ચ સાસવધમ્માનં અનુત્તરિયભાવં ગચ્છન્તેસુ કામરાગનિદાનકમ્મજનિતેસુ કામરાગસ્સ ચ વિસેસપચ્ચયેસુ ઘાનજિવ્હાકાયેસુ કાયસ્સ વિસેસતો સાસવપચ્ચયત્તા સોયેવ તેસં આયોતિ વુચ્ચતિ. તેન હિ ફોટ્ઠબ્બસુખં અસ્સાદેન્તા સત્તા મેથુનમ્પિ સેવન્તિ. અથ વા કાયિન્દ્રિયવત્થુકા ચત્તારો ખન્ધા બલવકામરાગાદિહેતુભાવતો વિસેસતો મલા, તેસમયં આયો હેતૂતિ કાયોતિ વુત્તો. ઇમસ્મિં કાયેતિ ઇમસ્મિં સસમ્ભારકાયે. સોપિ હિ કુચ્છિતાનં કેસાદિમલાનં આયભાવતો કાયોતિ વુચ્ચતિ. યાવતા ઉપાદિન્નકં અત્થીતિ ઇમિના કેસગ્ગનખગ્ગાદીસુ કાયપસાદસ્સ અભાવમાહ. કપ્પાસપટલે સ્નેહો વિયાતિ ઇમિનાસ્સ નિરન્તરભાવં. ઇમે ચ પન ચક્ખાદયો રૂપાદિગોચરનિન્નતાય વમ્મિકઉદકઆકાસગામસિવથિકાસઙ્ખાતગોચરનિન્નતાય અહિસુંસુમારપક્ખિકુક્કુરસિગાલા વિય દટ્ઠબ્બા. વિસમજ્ઝાસયતાય હિ ચક્ખુ વમ્મિકચ્છિદ્દાભિરતસપ્પો વિય, બિલજ્ઝાસયતાય સોતં ઉદકબિલાભિરતસુંસુમારો વિય, આકાસજ્ઝાસયતાય ઘાનં અજટાકાસાભિરતપક્ખિ વિય, ગામજ્ઝાસયતાય જિવ્હા ગામાભિરતકુક્કુરો વિય, ઉપાદિન્નકજ્ઝાસયતાય કાયો આમકસુસાનાભિરતસિગાલો વિયાતિ. વિસમજ્ઝાસયતાયાતિ ચક્ખુસ્સ વિસમજ્ઝાસયં વિય હોતીતિ કત્વા વુત્તા. ચક્ખુમતો વા પુગ્ગલસ્સ અજ્ઝાસયવસેન ચક્ખુ વિસમજ્ઝાસયં. એસ નયો સેસેસુપિ.

દટ્ઠુ…પે… લક્ખણન્તિ એત્થ દટ્ઠું કામેતીતિ દટ્ઠુકામો તસ્સ ભાવો દટ્ઠુકામતા, રૂપતણ્હાયેતં અધિવચનં. સા પન અનાગતે ચક્ખાદીસુ આદીનવપટિચ્છાદિકાવિજ્જામૂલપત્થનાસભાવા પાકટા અપાકટાતિ દુવિધા. તત્થ યા અયં ‘‘ઈદિસં ઈદિસઞ્ચ સુખુમતમવિસયગ્ગહણસમત્થં ચક્ખુ હોતૂ’’તિ એવં કમ્માયૂહનતો પુબ્બે, પચ્છા વા ઉપ્પન્ના પાકટા. ઇન્દ્રિયવિસેસં પન અનામસિત્વા અવિસેસેન પરિપુણ્ણાયતનભવસમ્પત્તિં પત્થેત્વા, અપત્થેત્વા વા તત્થ અવિગતતણ્હાવસેન કમ્મં કરોન્તસ્સ અપ્પહીનભાવેન અનુસયિતા અપિ કમ્મસામત્થિયવિચિત્તહેતુભૂતા અપાકટા. સા દુવિધાપિ નિદાનં ઉપનિસ્સયો યસ્સ તં દટ્ઠુકામતાનિદાનં, તદેવ કમ્મં, તં સમુટ્ઠાનમેતેસન્તિ દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનાનિ, એવંવિધાનં ભૂતાનં પસાદો દટ્ઠુકામતા…પે… પસાદો, તં લક્ખણમસ્સ, તથા હુત્વા લક્ખીયતીતિ વા દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપસાદલક્ખણં.

એત્થ ચ ગબ્ભસેય્યકાનં દિન્નપટિસન્ધિકં, અઞ્ઞં વા કમ્મં ચક્ખાદીનિ નિબ્બત્તેતિ. ઓપપાતિકાનં પન પટિસન્ધિક્ખણેવ પરિપુણ્ણાયતનાનં નિબ્બત્તમાનાનં પટિસન્ધિજનકમેવ કમ્મં પરિપુણ્ણસકલમત્તભાવં નિબ્બત્તેતીતિ ગહેતબ્બં. કથં પન એકકમ્મુના નિબ્બત્તમાનાનં ચક્ખાદીનં વિસેસોતિ? કારણસ્સ ભિન્નત્તા. તંતંભવપત્થનાભૂતા હિ તણ્હા તંતંભવપરિયાપન્નાયતનાભિલાસતાય સયં વિચિત્તરૂપા ઉપનિસ્સયભાવેન તંતંભવનિબ્બત્તકકમ્મસ્સપિ વિચિત્તભેદતં વિદહતિ. યતો તદાહિતવિસેસં તથાવિધસમત્થતાયોગેન અનેકરૂપાપન્નં વિય અનેકવિસિટ્ઠસભાવં ફલં નિબ્બત્તેતિ, ન ચેત્થ સમત્થતાસમત્થતાસભાવતો અઞ્ઞા વેદિતબ્બા. કારણવિસેસેન આહિતવિસેસસ્સ વિસિટ્ઠફલનિપ્ફાદનસમત્થતાભાવતો એકસ્સેવ કમ્મસ્સ સોળસાદિવિપાકનિબ્બત્તનહેતુભાવેન ચ અયમત્થો સમ્પટિચ્છિતબ્બો. લોકેપિ એકસ્સેવ સાલિબીજસ્સ પરિપુણ્ણાપરિપુણ્ણતણ્ડુલફલનિબ્બત્તિહેતુતા દિસ્સતેવ. કિં વા એતાય યુત્તિચિન્તાય, ન ચિન્તિતબ્બમેવેતં. યતો કમ્મફલં ચક્ખાદીનિ, કમ્મવિપાકો ચ સબ્બસો બુદ્ધાનંયેવ ઞાણસ્સ વિસયો, ન અઞ્ઞેસં અતક્કાવચરત્તા. તેનેવ ભગવતા ‘‘કમ્મવિપાકો અચિન્તેય્યો, ન ચિન્તેતબ્બો, યો ચિન્તેય્ય, ઉમ્માદસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિઆદીનવં (અ. નિ. ૪.૭૭) દસ્સેત્વા પટિક્ખિત્તં.

રૂપેસુ આવિઞ્છનરસન્તિ આવિઞ્છનં પુગ્ગલસ્સ, આવજ્જનાદિવિઞ્ઞાણસ્સ વા તન્નિન્નભાવપ્પત્તિયા હેતુભાવો. આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનન્તિ નિસ્સયપચ્ચયભાવતો. આલોકાદિસન્નિસ્સયેન કદાચિ ઉપ્પજ્જમાનાનમ્પિ હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જનકાલે ચક્ખું નિસ્સાય એવ ઉપ્પજ્જતીતિ. એત્થાહ – ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિસમયે સમ્ભવન્તેસુ મન્દામન્દમજ્ઝિમાયુકેસુ એકૂનપણ્ણાસચક્ખૂસુ કતમં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવં પચ્ચનુભોતીતિ? વુચ્ચતે –

‘‘પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં ઠાનપ્પત્તં પુરેજાતં વત્થું નિસ્સાય દુતિયભવઙ્ગં ઉપ્પજ્જતિ, તેન સદ્ધિં ઉપ્પન્નં ઠાનપ્પત્તં પુરેજાતં વત્થું નિસ્સાય તતિયભવઙ્ગં ઉપ્પજ્જતિ, ઇમિના નયેન યાવતાયુકં ચિત્તપ્પવત્તિ વેદિતબ્બા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૦૦) –

મગ્ગામગ્ગઞાણનિદ્દેસે વુત્તનયેન એકચિત્તક્ખણાતીતં ચક્ખુ રૂપે ઘટ્ટિત્વા વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયો હોતિ, તસ્મા દ્વીસુ ભવઙ્ગચલનેસુ પુરિમસ્સ અનન્તરપચ્ચયભૂતેન ભવઙ્ગચિત્તેન સહ ઉપ્પન્નન્તિ અયમત્થો ઇધ સીહળસંવણ્ણનાયં, વિસુદ્ધિમગ્ગસ્સ સીહળસંવણ્ણનાયઞ્ચ વુત્તો.

તળાકગામમૂલવાસિદાઠાનાગત્થેરેન પન ‘‘આવજ્જનેન, તસ્સ અનન્તરપચ્ચયભૂતેન ભવઙ્ગેન વા સહ ઉપ્પન્નં ચક્ખુ’’ન્તિ વુત્તં, તં દુવુત્તં. એવઞ્હિ સતિ અઞ્ઞસ્મિં ઘટ્ટિતે અઞ્ઞં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયો હોતીતિ વુત્તં હોતિ, એવઞ્ચ ભવઙ્ગચલનતો હેટ્ઠા તતિયચતુત્થેહિ યાવ તેરસમચિત્તેન સહ ઉપ્પન્નમ્પિ નિસ્સયો હોતીતિ આપજ્જેય્ય, ન ચેતં વત્તબ્બં, તતિયચતુત્થચિત્તતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નં કેસઞ્ચિ વીથિચિત્તાનં દ્વારભાવં ન ગચ્છતિ નિરુદ્ધત્તા, મનોદ્વારસ્સ નિરુદ્ધસ્સેવ દ્વારભાવસ્સ દસ્સનતો. યદિ સિયા ‘‘પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં વત્થું નિસ્સાય દુતિયભવઙ્ગં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિવચનતો ‘‘એકચિત્તક્ખણાતીતમેવ નિસ્સયોતિ અધિપ્પેત’’ન્તિ ઇદમ્પિ એકચિત્તક્ખણાતીતં નિસ્સયોતિ યુજ્જતીતિ, એવં સતિ ‘‘તસ્સ અનન્તરપચ્ચયભૂતેન ભવઙ્ગેન વા’’તિ વચનં યુજ્જેય્ય, તેન હિ ‘‘ચિત્તક્ખણદ્વયાતીતમ્પિ નિસ્સયો’’તિ પટિઞ્ઞાતં સિયા, તસ્મા નાયં થેરસ્સ અધિપ્પાયોતિ દિસ્સતિ. ‘‘એકચિત્તક્ખણાતિક્કમો’’તિ ચ અનતીતેકચિત્તક્ખણસ્સ દુબ્બલતાય એકચિત્તક્ખણાતિક્કમેન તસ્સ બલવભાવદીપનત્થં વુચ્ચતિ, ન પન દ્વિતિચતુચિત્તક્ખણાતીતાનં નિસ્સયભાવાભાવતો. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન ‘‘સમ્પટિચ્છનાદીનિ ચુતિઆસન્નાનિ તદુદ્ધં કમ્મજરૂપસ્સ અનુપ્પત્તિતો એકસ્મિંયેવ હદયવત્થુસ્મિં વત્તન્તી’’તિ, તસ્મા તં થેરસ્સ મનોરથમેવાતિ ન સારતો પચ્ચેતબ્બં.

સહજાતેસુ બહૂસુ પસાદેસુ કિં એકો નિસ્સયો હોતિ, ઉદાહુ સબ્બેયેવાતિ? નનુ વુત્તં ‘‘પુબ્બે એકમ્પિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતી’’તિ, કતમં પન તન્તિ? યં તત્થ વિસદં હુત્વા રૂપાભિઘટ્ટનારહં. વિસુદ્ધિમગ્ગસીહળસંવણ્ણનાયં પન ‘‘સબ્બેયેવ નિસ્સયા હોન્તી’’તિ વત્વા ‘‘યદિ એવં ‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’ન્તિ એત્થ ‘રૂપે ચા’તિ વચનં વિય ‘ચક્ખૂની’તિપિ બહુવચનં કત્તબ્બન્તિ અનુયોગં કત્વા તંવિસોધનત્થં ‘સસમ્ભારચક્ખુદ્વયનિસ્સિતં પસાદદ્વયં નિસ્સાય એકમેવ વિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતીતિ ગણ્હેય્યુ’ન્તિ ઇમં વિપ્પટિપત્તિં નિરાકરોન્તેન ભગવતા બહુવચનમકત્વા ‘રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’તિઆદીસુ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨) વિય સામઞ્ઞવસેન એકવચનં કત’’ન્તિ વુત્તં. આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન પન તદેવ સીહળસંવણ્ણનાવચનં અનિચ્છન્તેન ‘‘એકમ્પિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, રૂપં પન અનેકમેવ પચ્ચયભાવવિસેસતો’’તિ વુત્તં. તથા ચેવ અમ્હેહિપિ હેટ્ઠા વિભાવિતન્તિ. યેસં ભૂતાનમયં પસાદો, તેયેવ ઇમસ્સ આસન્નકારણન્તિ વુત્તં ‘‘દટ્ઠુ…પે… પદટ્ઠાન’’ન્તિ. સોતપસાદાદીનમ્પિ લક્ખણાદિનિદ્દેસે વુત્તનયાનુસારેન અત્થો યોજેતબ્બો.

૬૫૮. કેચીતિ મહાસઙ્ઘિયેસુ એકચ્ચે. ચક્ખાદીસુ તેજાદિઅધિકતા નામ તન્નિસ્સયભૂતાનં તદધિકતાયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તેજાધિકાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ તેજાધિકાનન્તિ પમાણવસેન ચતુન્નં ધાતૂનં સમાનભાવેપિ કિચ્ચવસેન તેજોધાતુઅધિકાનં. એવં સેસેસુપિ. આકાસ …પે… સેસકાતિ આકાસાધિકાનં ભૂતાનં પસાદો સોતં, વાયુઅધિકાનં ઘાનં, તોયાધિકાનં જિવ્હા, ફોટ્ઠબ્બસઙ્ખાતપથવાધિકાનં કાયોતિ અત્થો.

૬૫૯. એવં પન વદન્તાનં કિં ઉત્તરન્તિ આહ ‘‘તે પના’’તિઆદિ. સુત્તં આહરથાતિ ન તુમ્હાકં વચનમત્તેનેવ અયમત્થો સક્કા સદ્ધાતું, તસ્સ પન પરિદીપકં સુત્તમાહરથ. સુત્તે હિ આહટે તસ્સ નેય્યત્થતં નીતત્થતં વિચારેત્વા યદિ તસ્સ વસેન અયમત્થો પઞ્ઞાયેથ, ગણ્હેય્યામ નન્તિ અધિપ્પાયો. સુત્તમેવ…પે… કિઞ્ચિપીતિ ઇતો ચિતો ચ સુત્તં ગવેસમાનાપિ અદ્ધા એકન્તેન કિઞ્ચિપિ એકગાથાપદમત્તમ્પિ તદત્થપરિદીપકં સુત્તં ન દક્ખિસ્સન્તેવ તેપિટકે બુદ્ધવચને તાદિસસ્સેવ સુત્તન્તસ્સ અભાવતો.

૬૬૦. કિઞ્ચાપિ સુત્તન્તવસેન અયમત્થો ન દિસ્સતિ, યુત્તિતો પન દિસ્સતીતિ ચે, તમ્પિ નત્થીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિસેસે સતી’’તિઆદિ. ભૂતાનઞ્હિ વિસેસે સતિ પસાદો કથં ભવે, નેવ ભવેય્ય, ન ચ ભવેય્ય, કિં કારણન્તિ આહ ‘‘સમાનાનઞ્હિ ભૂતાનં, પસાદો પરિદીપિતો’’તિ. યસ્મા સમાનાનમેવ ભૂતાનં પસાદો પોરાણેહિ પરિદીપિતો, ન વિસમાનાનં. પથવીધાતુઅધિકકલાપસ્સ હિ કક્ખળત્તા, આપોધાતુઅધિકકલાપસ્સ વિસ્સન્દનતો, તેજોધાતુઅધિકકલાપસ્સ પરિગ્ગય્હમાનત્તા, વાયોધાતુઅધિકકલાપસ્સ ચ વિસ્સરણતો ન તેસુ પસાદો પતિટ્ઠાતું સક્કોતિ, તસ્મા તેસં કિચ્ચતો સમાનાનંયેવ પસાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, ન વિસમાનાનન્તિ.

૬૬૧-૨. યદિ એવં કથં પસાદાનં વિસેસતાતિ આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. યસ્મા વુત્તપ્પકારેન પસાદવત્થુકાનં ભૂતાનં વિસેસેન ન ભવિતબ્બં, તસ્મા એતેસં પસાદનિસ્સયભૂતાનં ઇદમૂનં, ઇદમધિકન્તિ એતં વિસેસપરિકપ્પનં સબ્બસો સબ્બાકારેન પહાય ઞેય્યા કમ્મવિસેસેન પસાદાનં વિસેસતા. યથા અવિસેસેપિ ભૂતાનં રૂપાનં રસાદયો અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસા હોન્તિ, એવં ચક્ખાદયોપિ ભૂતવિસેસાભાવેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસા હોન્તિ. સો પનાયં વિસિટ્ઠભાવો કમ્મવિસેસેન વિઞ્ઞાતબ્બો. એકમ્પિ હિ કમ્મં પઞ્ચાયતનિકત્તભાવપત્થનાનિપ્ફન્નં ચક્ખાદિવિસેસહેતુતાય અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અસાધારણવિસિટ્ઠં સામત્થિયવિસેસતો. ન હિ યેન વિસેસેન ચક્ખુસ્સ પચ્ચયો, તેનેવ સોતસ્સ હોતિ ઇન્દ્રિયન્તરભાવપ્પત્તિતો. ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે મહગ્ગતા ચેતના કટત્તારૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વચનતો પટિસન્ધિક્ખણે વિજ્જમાનાનં સબ્બેસંયેવ કટત્તારૂપાનં એકા ચેતના કમ્મપચ્ચયો હોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. નાનાચેતનાય હિ તદા ઇન્દ્રિયુપ્પત્તિયં સતિ પરિત્તેન ચ મહગ્ગતેન ચ કમ્મેન કટત્તારૂપં આપજ્જેય્ય, ન ચેકા પટિસન્ધિ અનેકકમ્મનિબ્બત્તા હોતીતિ સિદ્ધમેકેન કમ્મેન અનેકિન્દ્રિયુપ્પત્તિ હોતીતિ. ‘‘ન હિ ભૂતવિસેસેન, હોતિ તેસં વિસેસતા’’તિ ઇદં નિગમનવસેન વુત્તં.

૬૬૩. એવં કમ્મવિસેસતો વિસિટ્ઠેસુ ચ એતેસુ આરમ્મણગ્ગહણેપિ અયં વિસેસોતિ દસ્સેતું ‘‘એવમેતેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. અપ્પત્તગાહકન્તિ અસમ્પત્તગ્ગાહકં અત્તનો નિસ્સયેન સહ અનલ્લીયનનિસ્સયે એવ રૂપાદિવિસયે વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુભાવતો. કેચિ પન તમ્પિ ‘‘સમ્પત્તગ્ગાહકમેવા’’તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં સાન્તરે અધિકે ચ વિસયે વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુભાવતો. યદિ હિ ચક્ખુસોતાનિ સમ્પત્તવિસયમેવ ગણ્હન્તિ, ચક્ખુપસાદતો વિચ્છિન્નદેસે ઠિતેસુ તારકાદીસુ નિસ્સયવસેન ચ પમાણતો અધિકેસુ ચન્દમણ્ડલાદીસુ રૂપાયતનેસુ સોતપસાદતો ચ વિચ્છિન્નદેસસમ્ભૂતેસુ ઉદરચમ્મસન્ધિચમ્માદિઅન્તરિતેસુ કુચ્છિસદ્દસન્ધિસદ્દાદીસુ પુથુલેસુ ચ સમુદ્દસદ્દાદીસુ સદ્દાયતનેસુ વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિ ન સિયા સમ્પત્તગ્ગાહકાનં કાયિન્દ્રિયાદીનં તથા અદસ્સનતો.

એત્થ ચ વદેય્ય – અધિટ્ઠાનતો બહિન્દ્રિયસ્સ પવત્તિ હોતીતિ સમ્પત્તવિસયમેવ યત્તકં વિસયં, તત્તકં વિસયં ગહણાકારં ફરિત્વા ગણ્હાતિ, તસ્મા અસિદ્ધમેતં ‘‘સાન્તરે અધિકે ચ વિસયે વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુભાવતો’’તિ? તં ન, અધિટ્ઠાનતો બહિ ઇન્દ્રિયુપ્પત્તિયા એવ અભાવા. અધિટ્ઠાનદેસે એવ હિ ઇન્દ્રિયં પવત્તતિ તત્થ કિચ્ચાદિપ્પયોગદસ્સનતો. સતિ ચ એતસ્સ બહિ પવત્તિયં અધિટ્ઠાને પિહિતેપિ વિસયગ્ગહણં સિયા, તસ્મા અધિટ્ઠાનદેસે ઠિતાનંયેવ ચક્ખુસોતાનં અસમ્પત્તવિસયસ્સેવ ગહણતો નાસિદ્ધમેતં ‘‘સાન્તરે અધિકે ચ વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુભાવતો’’તિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘સબ્બગોચરયોગેપિ, દિટ્ઠં રૂપરવેસુ યં;

વિચ્છિન્નપુથુવિઞ્ઞાણં, સમ્પત્તગ્ગાહબાધક’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – સબ્બેસં ચક્ખાદીનં ગોચરેન રૂપાદિના યોગે એકકારિયસાધકત્તા સમ્બન્ધે ઘટ્ટને વા સમાને સતિ રૂપરવેસુ રૂપસદ્દાયતનેસુ વિસયભૂતેસુ ચક્ખાદિતો દૂરભાવેન ચેવ કેનચિ અનન્તરિતભાવેન ચ વિચ્છિન્નેસુ પમાણતો પુથુલેસુ ચ વિસયેસુ ઉપ્પજ્જમાનં યં વિઞ્ઞાણં, તં ચક્ખુસોતાનં સમ્પત્તગ્ગાહસ્સ સમ્પત્તગ્ગહણસ્સ બાધકન્તિ.

અપિચ યદિ ચક્ખુ સમ્પત્તગ્ગાહકં સિયા, અત્તનો મણ્ડલે ઠિતં વણ્ણમ્પિ પસ્સેય્ય. તથા અક્ખિપુટે અઞ્જનં પખુમમૂલે અક્ખિવણ્ણં પખુમમૂલે ઘટ્ટિયમાનં અઞ્જનસલાકમ્પિ પસ્સેય્ય, ન ચ પનેતં દિસ્સતિ, તસ્મા તન્નિસ્સયે દેસે ઠિતમેવ વિસયં ગણ્હાતિ. સોતાયતનમ્પિ યદિ સમ્પત્તગ્ગાહકં અભવિસ્સ, ચિત્તસમુટ્ઠાનં સદ્દાયતનં સોતવિઞ્ઞાણસ્સ કદાચિપિ આરમ્મણપચ્ચયો ન સિયા. ન હિ બહિદ્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ઉપ્પત્તિ અત્થિ. પટ્ઠાને ચ ‘‘સદ્દાયતનં સોતવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨) અવિસેસેનેવ સદ્દસ્સ સોતવિઞ્ઞાણારમ્મણભાવો વુત્તો. કિઞ્ચ યદિ સોતં સમ્પત્તગ્ગાહકં સિયા, અત્તનો વિસયપદેસેયેવ ગહેતબ્બતો ગન્ધસ્સ વિય સદ્દસ્સાપિ દિસાદેસવવત્થાનં ન સિયા. એવઞ્ચ સદ્દાનુસારેન કણ્ડં પાતેન્તસ્સ સદ્દવેધિનો અત્તનો કણ્ણબિલેયેવ સરપાતનં સિયા, તસ્મા યત્થ ઉપ્પન્નો સદ્દો, તત્થેવ ઠિતો સોતપથે આપાથમાગચ્છતિ.

યદિ એવં કથં દૂરે ઠિતેહિ રજકાદિસદ્દા ચિરેન સુય્યન્તિ. અસમ્પત્તગ્ગાહકત્તે હિ દૂરાસન્નદેસવત્તીનં સમકમેવ સવનેન ભવિતબ્બન્તિ? નયિદમેવં દૂરાસન્નાનં યથાપાકટે સદ્દે ગહણવિસેસતો. યથા હિ દૂરાસન્નાનં વચનસદ્દે યથાપાકટેવ ગહણવિસેસતો અક્ખરવિસેસનં ગહણં, અગ્ગહણઞ્ચ હોતિ, એવં રજકાદિસદ્દેપિ આસન્નસ્સ આદિતો પભુતિ યાવ અવસાના કમેન પાકટીભૂતે, દૂરસ્સ ચ અવસાને, મજ્ઝે વા પિણ્ડવસેન પવત્તિપાકટીભૂતે યથાપાકટં નિચ્છયગ્ગાહકાનં સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા પરતો પવત્તાનં મનોદ્વારિકજવનાનં ગહણવિસેસતો લહુકં સુતો, ચિરેન સુતોતિ અભિમાનો હોતિ. સોતવિઞ્ઞાણપ્પવત્તિ પન ઉભયત્થ સમાના સદ્દસ્સ ઉપ્પન્નદેસે ઠિતસ્સ અત્તનો વિજ્જમાનક્ખણેયેવ સોતાપાથગમનતો. યદિ સદ્દસ્સ ભૂતપરમ્પરાય સમન્તતો પવત્તિ નત્થિ, કથં પટિઘોસુપ્પત્તીતિ? દૂરે ઠિતોપિ સદ્દો અઞ્ઞત્થ પટિઘોસુપ્પત્તિયા, ભાજનાદિચલનસ્સ ચ પચ્ચયો હોતિ અયોકન્તો વિય અયોચલનસ્સાતિ દટ્ઠબ્બં.

સેસં…પે… ગાહકન્તિ યં પન અવસેસં ઘાનજિવ્હાકાયસઙ્ખાતં પસાદત્તયં, તં સમ્પત્તગ્ગાહકં હોતિ નિસ્સયવસેન ચેવ સયઞ્ચ અત્તનો નિસ્સયે અલ્લીનેયેવ વિસયે વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુભાવતો. ગન્ધરસાનં નિસ્સયેસુ ઘાનજિવ્હાનિસ્સયેહિ સહ અલ્લીનાયેવ ગન્ધરસા વિઞ્ઞાયન્તિ. ફોટ્ઠબ્બઞ્ચ ભૂતત્તયરૂપં કાયનિસ્સયેન અલ્લીનમેવ વિઞ્ઞાયતીતિ.

વણ્ણવિકારમાપજ્જમાનન્તિ દોસાદીહિ કારણેહિ અમનાપવણ્ણસ્સ ઉપ્પત્તિવસેન વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં. હદયઙ્ગતભાવન્તિ ચિત્તગતં અજ્ઝાસયં. પકાસેતીતિ રૂપમિવ પકાસં કરોતિ, સવિગ્ગહમિવ દસ્સેતીતિ અત્થો. અનેકત્થત્તા હિ ધાતૂનં પકાસનત્થો એવ રૂપ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. તં પન રૂપન્તિ સમ્બન્ધો. ચક્ખુમ્હિ, ચક્ખુસ્સ વા પટિહનનં લક્ખણમેતસ્સાતિ ચક્ખુપટિહનનલક્ખણં. એવં સોતપટિહનનલક્ખણન્તિઆદીસુપિ. પટિહનનઞ્ચેત્થ વિસયવિસયીનં અઞ્ઞમઞ્ઞાભિમુખભાવો યોગ્યદેસાવટ્ઠાનં પટિઘાતો વિયાતિ કત્વા. યથા પટિઘાતે સતિ દુબ્બલસ્સ ચલનં હોતિ, એવં વિસયાભિમુખભાવે સતિ વિસયિનો તંસમ્બન્ધસ્સ ચ વત્થુરૂપસ્સ, તન્નિસ્સિતસ્સ ચ ભવઙ્ગસ્સ ચલનં હોતિ. સો રૂપસ્સ ચક્ખુમ્હિ, ચક્ખુસ્સ વા રૂપે હોતિ. તેનાહ ‘‘યમ્હિ ચક્ખુમ્હિ અનિદસ્સનમ્હિ સપ્પટિઘમ્હિ રૂપં સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં પટિહઞ્ઞિ વા, યં ચક્ખુ અનિદસ્સનં સપ્પટિઘં રૂપમ્હિ સનિદસ્સનમ્હિ સપ્પટિઘમ્હિ પટિહઞ્ઞિ વા’’તિ (ધ. સ. ૫૯૭) ચ આદિ. વિસયભાવો આરમ્મણપચ્ચયતા. ગોચરભાવપચ્ચુપટ્ઠાનન્તિ એત્થ અનઞ્ઞથાભાવો વિસયતા, તબ્બહુલતા ગોચરભાવોતિ અયં વિસયગોચરાનં વિસેસો. સદ્દાયતીતિ ઉદાહરીયતિ, સકેહિ વા પચ્ચયેહિ સોતવિઞ્ઞેય્યભાવં ઉપનીયતીતિ અત્થો. અત્તાનં ગન્ધયતીતિ સુગન્ધં, દુગ્ગન્ધન્તિ વા અત્તાનં પકાસેતિ. તેનાહ ‘‘સૂચયતી’’તિ.

૬૬૪. ઇત્થિયા એવ ઇન્દ્રિયં ઇત્થિન્દ્રિયં. યથા ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ પુરિસસ્સપિ હોન્તિ, નયિદં તથા. ઇદં પન નિયમેન ઇત્થિયા એવ હોતિ, તસ્મા ‘‘ઇત્થિન્દ્રિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એવં પુરિસિન્દ્રિયેપિ. ઇત્થિયા ભાવો, ઇત્થીતિ ભવતિ એતેન ચિત્તં, અભિધાનં વાતિ ઇત્થિભાવો. પટિસન્ધિસમુટ્ઠિતોતિ પટિસન્ધિયંયેવ સમુટ્ઠિતો, પટિસન્ધિચિત્તેન સહ એકક્ખણે સમુટ્ઠિતો. એતેન ઠપેત્વા લિઙ્ગપરિવત્તનં ચક્ખુન્દ્રિયાદીનિ વિય ઇમસ્સ અપાતુભાવમાહ. યઞ્ચેતં ઇત્થિલિઙ્ગાદીતિ યં પનેતં ઇન્દ્રિયફલભૂતં ઇત્થિલિઙ્ગાદિ. આદિ-ગ્ગહણેન ઇત્થિનિમિત્તઇત્થિકુત્તઇત્થાકપ્પાનં સઙ્ગહો. તત્થ વિસદઅવિસદહત્થપાદાદિતા સણ્ઠાનં ઇત્થિલિઙ્ગં. ઇત્થીનઞ્હિ હત્થપાદગીવાઉરઆદિસણ્ઠાનં ન પુરિસાનં વિય હોતિ. તથા હિ તાસં હેટ્ઠિમકાયો વિસદો, ઉપરિમકાયો અવિસદો, હત્થપાદા ખુદ્દકા, મુખં ખુદ્દકં, થનમંસા અવિસદા, તા નિમ્મસ્સુદાઠિકા. કેસબન્ધવત્થગ્ગહણઞ્ચ ઇત્થિનિમિત્તં. દહરકાલેપિ સુપ્પકમુસલકાદીહિ કીળા મકચિવાકેન સુત્તકન્તનન્તિ ચ એવમાદિ ઇત્થિકુત્તં, ઇત્થિકિરિયાતિ અત્થો. અવિસદટ્ઠાનગમનાદિઆકારો ઇત્થાકપ્પો. પુરિસમ્પિ હિ અવિસદં દિસ્વા માતુગામો વિય તિટ્ઠતિ નિપજ્જતિ નિસીદતિ ખાદતિ ભુઞ્જતીતિ વદન્તિ. ઇદં પન ઇત્થિલિઙ્ગાદિપરિદીપનં અકુસલન્તિ વત્વા અઞ્ઞથાપિ વણ્ણેન્તિ આચરિયા. કથં? યોનિપદેસો ઇત્થિલિઙ્ગં, સરાધિપ્પાયા ઇત્થિનિમિત્તં, અવિસદટ્ઠાનગમનાદયો ઇત્થિકુત્તં, ઇત્થિસણ્ઠાનં ઇત્થાકપ્પોતિ. એત્થ ચ અધિપ્પાયો નામ પુરિસસ્મિં મેથુનતણ્હા. સા હિ તાસં નિચ્ચં બલવતરા પવત્તતિ, અતો સાપિ ઇત્થીતિ સઞ્જાનનસ્સ નિમિત્તતાય ‘‘ઇત્થિનિમિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચાપિ ઇત્થીતિ સઞ્ઞાણસ્સ નિમિત્તતાય કુત્તાકપ્પાનમ્પિ નિમિત્તેયેવ અન્તોગધતા, તથાપિ તેસં વિસું ગહણતો સરાધિપ્પાયા એવ નિમિત્તભાવેન અધિપ્પેતા.

૬૬૫. કિં પનેતં ઇત્થિલિઙ્ગાદિ ઇત્થિન્દ્રિયં વિય પટિસન્ધિસમુટ્ઠિતં હોતીતિ આહ ‘‘ઇત્થિન્દ્રિયં પટિચ્ચેવા’’તિઆદિ. કિઞ્ચાપિ હિ ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ યથાસકં કમ્માદિના પચ્ચયેન સમુટ્ઠહન્તિ, યેભુય્યેન પન ઇત્થિન્દ્રિયસહિતેયેવ સન્તાને તંતદાકારા હુત્વા સમ્ભવન્તિ, ઇતરત્થ ચ ન ભવન્તીતિ તેસં તબ્ભાવભાવિતં ઉપાદાય ‘‘ઇત્થિન્દ્રિયં પટિચ્ચેવ જાયન્તી’’તિ વુત્તાનિ. એવઞ્ચ કત્વા વક્ખતિ ‘‘ઇત્થિ…પે… કારણભાવપચ્ચુપટ્ઠાન’’ન્તિ. ઈદિસેનેવ કારણભાવસઙ્ખાતેન અધિપતિભાવેન તસ્સ ઇન્દ્રિયતા વુત્તા ઇન્દ્રિયસહિતે સન્તાને ઇત્થિલિઙ્ગાદિઆકારરૂપપચ્ચયાનં અઞ્ઞથા અનુપ્પાદનતો, ન પન ઇન્દ્રિયાદિપચ્ચયસમ્ભવતો. તથા હેતં જીવિતિન્દ્રિયં વિય એકકલાપગતાનં આહારો વિય કલાપન્તરરૂપાનં ઉપત્થમ્ભકમનુપાલકં વા ન હોતિ. એવઞ્ચ કત્વા જીવિતિન્દ્રિયઆહારાનં વિય ઇમસ્સ ઇન્દ્રિયપચ્ચયતા, અત્થિઅવિગતપચ્ચયતા ચ પાળિયં ન વુત્તા. યસ્મા પચ્ચયન્તરાધીનાનિ ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ, તસ્મા યત્થસ્સ આધિપચ્ચં, તંસદિસેસુ મતચિત્તકતરૂપેસુપિ તંસણ્ઠાનતા દિસ્સતિ. યસ્મા પનેતે ઇત્થિન્દ્રિયં પટિચ્ચ જાયન્તાપિ ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિયં ન સમુટ્ઠહન્તિ, પવત્તેયેવ સમુટ્ઠહન્તિ, તસ્મા આહ ‘‘પવત્તે…પે… પટિસન્ધિય’’ન્તિ.

૬૬૬-૭. સંસેદજઓપપાતિકાનં પન કિઞ્ચિ ઇત્થિન્દ્રિયેન સહ પટિસન્ધિયમેવ નિબ્બત્તતિ. ન ચાતિ ચ-કારો વચનીયન્તરસમુચ્ચયે. ‘‘કિઞ્ચા’’તિ ઇમસ્સ અત્થે દટ્ઠબ્બો. યસ્મા લિઙ્ગાદિઆકારેસુ રૂપેસુ રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં, તસ્મા આહ ‘‘ઇત્થિલિઙ્ગાદયો ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા હોન્તી’’તિ. યસ્મા પન તતો અઞ્ઞાનિ યથાયોગં સોતવિઞ્ઞેય્યાનિ ચેવ મનોવિઞ્ઞેય્યાનિ ચ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ન વા’’તિ. યથાવુત્તો પપઞ્ચો પુરિસિન્દ્રિયેપિ યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બોતિ અતિદેસં કરોન્તો આહ ‘‘એસેવા’’તિઆદિ. સેસેપીતિ એત્તકેયેવ વુત્તે ઇતો સેસેસુ સબ્બેસુપીતિ કદાચિ કોચિ ચિન્તેય્યાતિ આહ ‘‘પુરિસિન્દ્રિયે’’તિ. પઠમકપ્પાનન્તિ પઠમકપ્પિકનરાનં. તેસઞ્હિ આભસ્સરલોકતો ચવિત્વા ઇધૂપપન્નાનં દીઘસ્સ કાલસ્સ અચ્ચયેન ઓળારિકં આહારં આહરતં મુત્તકરીસેસુ સઞ્જાતેસુ તેસં નિક્ખમનત્થાય વણમુખાનિ ભિજ્જન્તિ, પુરિસસ્સ પુરિસભાવો, ઇત્થિયા ચ ઇત્થિભાવો પાતુરહોસિ. તથા હિ પુરિમત્તભાવેસુ પવત્તઉપચારઝાનાનુભાવેન યાવ સત્તસન્તાને કામરાગવિક્ખમ્ભનવેગો ન પટિપસ્સમ્ભતિ, ન તાવ બલવકામરાગૂપનિસ્સયાનિ ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનિ પાતુરહેસું. યદા પનસ્સ વિચ્છિન્નતાય બલવકામરાગો લદ્ધાવસરો અહોસિ, તદા તદૂપનિસ્સયાનિ તાનિ સત્તાનં સન્તાને સઞ્જાયન્તિ.

૬૬૮. પરતોતિ પઠમકપ્પતો અપરભાગે. પવત્તે…પે… પરિવત્તતીતિ યથા તં સોરેય્યકસેટ્ઠિપુત્તસ્સ વિયાતિ અધિપ્પાયો. અપિ-સદ્દેન પઠમપારાજિકાયં વિનીતવત્થુપાળિયં આગતભિક્ખુસ્સ, ભિક્ખુનિયા વિય ચ પટિસન્ધિયં સમુટ્ઠિતસ્સપિ પવત્તે પરિવત્તનં દીપેતિ. યથાહ –

‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુભૂતં હોતિ. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરિસ્સા ભિક્ખુનિયા પુરિસલિઙ્ગં પાતુભૂતં હોતી’’તિ (પારા. ૬૯).

યસ્સ પન પટિસન્ધિયં દ્વીસુ એકમ્પિ ન સમુટ્ઠિતં, સો અભાવકો નામ, તસ્સ પવત્તિયમ્પિ ઇન્દ્રિયુપ્પત્તિ ન હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

૬૬૯. કિં પનેતસ્સ ઉભયસ્સપિ નિબ્બત્તિયા, વિનાસનસ્સ ચ કારણં, યતો ઇદં સમુટ્ઠાતિ, પરિવત્તતીતિ ચ વુચ્ચતીતિ ઇમં અનુયોગં મનસિ કત્વા આહ ‘‘મહતા પાપકમ્મેના’’તિઆદિ. તત્થ મહતાતિ પરદારિકકમ્માદિના મહાબલેન. પાપકમ્મેન ઉપનિસ્સયભૂતેન. મહતા કુસલેનેવાતિ ઇદં સુગતિં સન્ધાય વુત્તં. દુગ્ગતિયં પન ઉભયમ્પિ અકુસલકમ્મેનેવ જાયતિ.

૬૭૦. ઇન્દ્રિયે વિનટ્ઠે એકન્તેનેવ લિઙ્ગમ્પિ વિનસ્સતેવાતિ આહ ‘‘ઇત્થિલિઙ્ગં વિનસ્સતી’’તિ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો – ઇમેસુ દ્વીસુ પુરિસિન્દ્રિયં ઉત્તમં, ઇત્થિન્દ્રિયં હીનં, પુરિસિન્દ્રિયસ્સ અન્તરધાનં મહન્તેન અકુસલેન કમ્મેન હોતિ, સમુટ્ઠાનં મહન્તેન કુસલકમ્મેન, ઇત્થિન્દ્રિયસ્સ અન્તરધાનં દુબ્બલાકુસલેન, સમુટ્ઠાનમ્પિ દુબ્બલકુસલેન, દુગ્ગતિયં પન ઉભયસ્સાપિ અન્તરધાનં, સમુટ્ઠાનઞ્ચ અકુસલેનેવ હોતીતિ. યદિ સુગતિયં ઇત્થિન્દ્રિયમ્પિ કુસલેનેવ નિબ્બત્તતિ, કથઞ્ચરહિ ‘‘પરદારિકકમ્મં કત્વા નિરયે પચ્ચિત્વા તેનેવ પાપકમ્મેન પઞ્ચસતક્ખત્તું મનુસ્સલોકે ઇત્થી હુત્વા નિબ્બત્તતી’’તિઆદિવચનન્તિ? નાયં વિરોધો નિસ્સન્દફલવસેન વુત્તત્તા. તથા હિ પટિસન્ધિયં તાવ પુરિસિન્દ્રિયનિબ્બત્તનારહમ્પિ કમ્મં કદાચિ પરદારિકાદિના બલવપાપકમ્મેન પટિબાહિતસામત્થિયં અસ્સ, તદા અત્તનો પુરિસિન્દ્રિયનિબ્બત્તને અસમત્થતાય ઇત્થિન્દ્રિયમેવ નિબ્બત્તેતિ. પવત્તિયં પન અત્તનો બલવભાવેન ઇત્થિન્દ્રિયૂપનિસ્સયં પરદારિકમકુસલકમ્મં પટિબાહિત્વા પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય પુરિસિન્દ્રિયં સમુટ્ઠાપેન્તં કદાચિ લદ્ધસામગ્ગિતાસઞ્જાતબલવિસેસેન પરદારિકાદિના કમ્મેન પટિબાહિતસામત્થિયં ભવેય્ય, તદા અત્તનો દુબ્બલતાય પુરિસિન્દ્રિયં ન નિબ્બત્તેતિ, ઇત્થિન્દ્રિયમેવ નિબ્બત્તેતિ. એવં પરદારિકાદિકમ્મૂપનિસ્સયેન ઇત્થિન્દ્રિયસ્સ નિબ્બત્તનતો તં તેન નિબ્બત્તિતં કત્વા વુચ્ચતિ.

૬૭૧-૨. યદા પન તં કમ્મં પુન સામગ્ગિપટિલાભતો, પરિક્ખીણપાપકમ્મતાય વા બલવપ્પત્તં અભવિસ્સ, તદા દિન્નવેધં વિય રુક્ખં તદપગમે અત્તનો બલાનુરૂપં પુરિસિન્દ્રિયં નિબ્બત્તેતિ, ઇત્થિન્દ્રિયં પન અત્તનો કારણાભાવતો નુપ્પજ્જતિ. ઉભયસ્સ પન નિબ્બત્તિયમ્પિ વિસદિસિન્દ્રિયનિબ્બત્તનતો પુરે સત્તરસમચિત્તસ્સ ઠિતિકાલમુપાદાય તંતંસમુટ્ઠાપકકમ્મં તં તં ઇન્દ્રિયં ન જનેતિ. સત્તરસમચિત્તેન સહ ઉપ્પન્નં વિસદિસિન્દ્રિયુપ્પત્તિતો પુરિમચિત્તેન સહ નિરુજ્ઝતિ. યદિ હિ સત્તરસમચિત્તુપ્પાદતો પરમ્પિ ઉપ્પજ્જેય્ય, ઇતરં નુપ્પજ્જતિ એકસ્મિં સન્તાને દ્વિન્નં સહુપ્પત્તિયા અનિચ્છિતત્તા. તેનેવ હિ ‘‘યસ્સ વા પન પુરિસિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ઇત્થિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતી’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૧૮૮) ઇમસ્મિં પઞ્હે ‘‘નો’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૧૮૮) પટિક્ખેપો કતોતિ. એવઞ્ચ કત્વા વક્ખતિ ‘‘ઉભતોબ્યઞ્જનસ્સાપી’’તિઆદિ. એકસ્મિઞ્ચ નિરુદ્ધે તપ્પટિબદ્ધાનિ લિઙ્ગાદીનિ કતિપયદિવસેહિ નિરુજ્ઝન્તિ, તેસુ નિરુદ્ધેસુ ઇતરાનિ અનુક્કમેન જાયન્તીતિ આચરિયા. ઇત્થિનિમિત્તુપ્પાદકકમ્મતો, પુરિસનિમિત્તુપ્પાદકકમ્મતો વાતિ ઉભતો દુવિધં બ્યઞ્જનમસ્સાતિ ઉભતોબ્યઞ્જનો. તસ્સાપીતિ યસ્સ દુવિધં બ્યઞ્જનમત્થિ, તસ્સાપિ એકમેવ ઇન્દ્રિયં સિયા, કિં પન ઇતરસ્સાતિ દસ્સેતિ.

નનુ ચ દુવિધે બ્યઞ્જને સતિ ઇન્દ્રિયદ્વયેનાપિ ભવિતબ્બં, બ્યઞ્જનઞ્હિ તં તં ઇન્દ્રિયં પટિચ્ચ જાયતીતિ? સચ્ચં જાયતિ, એત્થાપિ ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનસ્સ ઇત્થિન્દ્રિયં પટિચ્ચ ઇત્થિનિમિત્તમેવ યાવજીવં પવત્તતિ, પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનસ્સ પુરિસિન્દ્રિયં પટિચ્ચ પુરિસનિમિત્તમેવ, ઇતરં પન ન તસ્સ ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયહેતુતો જાયતિ. તં પન યેન કારણેન હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘એવં સન્તે’’તિ અનુયોગં કત્વા ‘‘ન ચાભાવો’’તિઆદિના સોધનં તુ વુત્તં. એવં સન્તેતિ એકસ્મિંયેવ ઇન્દ્રિયે સતિ. અભાવો ચાતિ યં પટિચ્ચ જાયતિ, તસ્સ અભાવતો પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનસ્સ ઇત્થિબ્યઞ્જનાભાવો, ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનસ્સ પુરિસબ્યઞ્જનાભાવોતિ અત્થો. ન ચાભાવો સિયાતિ નેવ દુતિયબ્યઞ્જનસ્સ અભાવો સિયા. ન તં બ્યઞ્જનકારણન્તિ તં ઇન્દ્રિયં દુતિયબ્યઞ્જનકારણં ન હોતિ. કસ્મા? સદા અભાવતો. ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનસ્સ હિ યદા ઇત્થિયા રાગચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તદા પુરિસબ્યઞ્જનં પાકટં હોતિ, ઇત્થિબ્યઞ્જનં પટિચ્છન્નં ગુળ્હં હોતિ, તથા ઇતરસ્સ ઇતરં. યદિ ચ તેસં ઇન્દ્રિયં દુતિયબ્યઞ્જનકારણં ભવેય્ય, સદાપિ બ્યઞ્જનદ્વયં તિટ્ઠેય્ય, ન પન તિટ્ઠતિ, તસ્મા વેદિતબ્બમેતં ‘‘ન તસ્સ તં બ્યઞ્જનકારણ’’ન્તિ. કિઞ્ચરહિ કારણન્તિ ચે? આહ ‘‘તસ્સા…પે… કારણ’’ન્તિ. તત્થ કમ્મસહાયન્તિ પુરિમભવસિદ્ધસ્સ ઇન્દ્રિયનિબ્બત્તકકમ્મસ્સ સહાયં. રાગચિત્તન્તિ ઇત્થિયા પુરિસસ્મિં, પુરિસસ્સ ઇત્થિયં વા ઉપ્પન્નં મેથુનરાગચિત્તં. તસ્મિઞ્હિ ઉપ્પન્ને તં પાકટં હોતિ, તસ્મિં પટિપ્પસ્સદ્ધે પટિચ્છન્નં હોતિ. યસ્મા પનિમસ્સ એકમેવ ઇન્દ્રિયં હોતિ, તસ્મા ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકો સયમ્પિ પરં ઉદ્દિસ્સ ગબ્ભં ગણ્હાતિ, અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ પરમ્પિ ગણ્હાપેતિ. સો હિ ઇત્થિન્દ્રિયવન્તતાય સયં ગણ્હાતિ, પરેસુ ઉપક્કમકરણતો પરં ગણ્હાપેતિ. પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકો પરેસુ ઉપક્કમકરણતો પરં ગબ્ભં ગણ્હાપેતિ, સયં પન પુરિસિન્દ્રિયવન્તતાય ગબ્ભં ન ગણ્હાતિ.

યસ્મા ઇત્થિન્દ્રિયે સતિ ઇત્થિલિઙ્ગાદયો હોન્તિ, તેસુ ચ સન્તેસુ ઇત્થીતિ પકાસો હોતિ, તસ્મા તં તસ્સ પકાસનકારણન્તિ આહ ‘‘ઇત્થીતિ પકાસનરસ’’ન્તિ. દુવિધમ્પિ પનેતં ઇન્દ્રિયં કાયપસાદો વિય સકલસરીરબ્યાપકમેવ, ન ચસ્સ કાયપસાદેન સઙ્કરો લક્ખણભેદતો, નિસ્સયભેદતો ચ.

૬૭૩. સહજરૂપપરિપાલનલક્ખણન્તિ યથા અત્તના સહજાતરૂપાનિ તીસુ ખણેસુ પવત્તન્તિ, એવં અનુપાલનલક્ખણં. જીવિતિન્દ્રિયસ્સ એકન્તકમ્મજત્તા સહજગ્ગહણેનેવ અનુપાલેતબ્બાનમ્પિ કમ્મજભાવોવ સિદ્ધોતિ કમ્મજગ્ગહણં ન કતં. યથાસકં ખણત્તયમત્તટ્ઠાયીનમ્પિ કમ્મજરૂપાનં પવત્તિહેતુભાવેનેવ તં અનુપાલકં. તેનાહ ‘‘તેસં પવત્તનરસ’’ન્તિ. પવત્તનઞ્ચેત્થ વુત્તનયેન તેસં યાપનં ઠપનં ઠિતિહેતુકતા. ન હિ કમ્મજાનં કમ્મમેવ ઠિતિહેતુ ભવિતું સક્કોતિ આહારજાદીનં આહારાદિ વિય. કિં કારણં? તઙ્ખણાભાવતો. કમ્મઞ્હિ નિરુદ્ધં રૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તતો તંસમુટ્ઠાનરૂપાનિ મતપિતિકા વિય પુત્તા ચૂળપિતુઆદિનિસ્સયેન અઞ્ઞનિસ્સયેનેવ પવત્તન્તિ, અઞ્ઞઞ્ચ તેસં યાપનસમત્થં નત્થિ અઞ્ઞત્ર જીવિતિન્દ્રિયેનાતિ તદેવ તેસં પવત્તનરસં. આહારજાદયો પન ધરમાનકપિતિકા વિય પુત્તા અઞ્ઞનિરપેક્ખા સકસકપચ્ચયવસેનેવ પવત્તન્તિ. આહારાદયો હિ અત્તનો અત્થિક્ખણેયેવ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેત્વા તેસં ઠિતિપવત્તિયાવ તિટ્ઠન્તિ, તતો તંસમુટ્ઠાનાનિ જીવિતિન્દ્રિયનિરપેક્ખાનિ. સેસાનિપિ તંતંપચ્ચયવસેનેવ તિટ્ઠન્તીતિ ન અઞ્ઞં ઠપનકારણં પચ્ચાસીસન્તિ. કમ્મસમુટ્ઠાનમ્પિ ચેતં ઉપ્પાદતો પટ્ઠાયેવ અનુપાલકં. યાપેતબ્બાનિ પવત્તેતબ્બાનિ સહજાતભૂતાનિ પદટ્ઠાનમેતસ્સાતિ યાપેતબ્બભૂતપદટ્ઠાનં.

૬૭૪. મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ ઠપેત્વા અરૂપાવચરવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતું અવસેસા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. તેનાહ ‘‘પઞ્ચવોકારે’’તિ. પઞ્ચવોકારે મનોધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો ચ યં રૂપં નિસ્સાય પવત્તન્તિ, તં ‘‘વત્થૂ’’તિ પવુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. પઞ્ચવોકારેતિ ચ વિસેસનં મનોવિઞ્ઞાણધાતુવસેન કતં, મનોધાતુ પન ચતુવોકારભવે નત્થેવ. પાળિયં અનાગતસ્સાપિ હદયવત્થુનો આગમતો, યુત્તિતો ચ અત્થિભાવો વિઞ્ઞાતબ્બો. તત્થ આગમો તાવ –

‘‘યં રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ પવત્તન્તિ, તં રૂપં મનોધાતુયા ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૮) –

એવમાદિ પટ્ઠાનવચનં. યુત્તિ પન એવં વેદિતબ્બા – નિપ્ફન્નઉપાદાયરૂપનિસ્સયં ધાતુદ્વયં પઞ્ચવોકારભવે રૂપપટિબદ્ધવુત્તિત્તા. યં યઞ્હિ રૂપપટિબદ્ધવુત્તિ, તં તં નિપ્ફન્નઉપાદાયરૂપનિસ્સયં દિસ્સતિ યથા ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. તત્થ ન તાવ રૂપાયતનાદીનં, ઓજાય ચ તન્નિસ્સયતા યુજ્જતિ ઇન્દ્રિયપટિબદ્ધતો બહિપિ તેસં પવત્તિદસ્સનતો, નાપિ ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયાનં તદુભયવિરહિતે અભાવકસન્તાનેપિ ધાતુદ્વયદસ્સનતો. જીવિતિન્દ્રિયસ્સાપિ સહજપરિપાલનલક્ખણકિચ્ચન્તરં વિજ્જતીતિ ન તન્નિસ્સયતા યુજ્જતિ. તઞ્હિ કિચ્ચન્તરે પસુતં ન ઇમાસં નિસ્સયો ભવિતું સક્કોતિ, તસ્મા પારિસેસતો તેસં નિસ્સયો હદયવત્થુ નામ અત્થીતિ વિઞ્ઞાતબ્બં. હોતુ તાવ ધાતુદ્વયનિસ્સયો વત્થુ, ઉપાદાયરૂપઞ્ચ, તં પનેતં કમ્મસમુટ્ઠાનં પટિનિયતકિચ્ચં હદયપ્પદેસે ઠિતમેકન્તિ દટ્ઠબ્બં. કથમેતં વિઞ્ઞાયતીતિ? વુચ્ચતે – વત્થુરૂપભાવતો કમ્મસમુટ્ઠાનં ચક્ખુ વિય. યઞ્હિ વિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુભૂતં રૂપં, તં કમ્મસમુટ્ઠાનં યથા ચક્ખુપસાદો, તતો એવ પટિનિયતકિચ્ચં અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કત્વા સબ્બં ચેતસા સમન્નાહરિત્વા કિઞ્ચિ ચિન્તેન્તસ્સ હદયપ્પદેસસ્સ ખિજ્જનતો તત્થેદં તિટ્ઠતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. યથાહુ આચરિયા –

‘‘કમ્મજં વત્થુભાવા તં, ચક્ખુંવ નિયતક્રિયં;

ચિન્તાય ચ ઉરોખેદા, તત્ર તિટ્ઠન્તિ વિજાનિય’’ન્તિ.

યદિ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં નિસ્સયભૂતં હદયવત્થુ નામ અત્થિ, કસ્મા પનેતં રૂપકણ્ડે ન વુત્તં. ન હિ લબ્ભમાનસ્સ અવચને કારણં અત્થીતિ? નો નત્થિ કારણન્તરસમ્ભવતો. કિં પન તં કારણં? દેસનાભેદો. યથા હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ એકન્તતો ચક્ખાદિનિસ્સયાનિ, ન એવં મનોવિઞ્ઞાણં એકન્તેન હદયવત્થુનિસ્સિતં પઞ્ચવોકારભવેયેવ તન્નિસ્સયત્તા, એકન્તેન નિસ્સિતવસેનેવ ચ વત્થુદેસના પવત્તા. ‘‘અત્થિ રૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ, અત્થિ રૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ન વત્થૂ’’તિઆદિના (ધ. સ. ૫૮૪) ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ નિસ્સિતેહિ વિસેસિતત્તા. યમ્પિ એકન્તેન હદયવત્થુનિસ્સયં તસ્સ વસેન ‘‘અત્થિ રૂપં મનોવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થૂ’’તિઆદિના દુકાદીસુ વુચ્ચમાનેસુ ન તદનુગુણા આરમ્મણદુકાદયો સમ્ભવન્તિ. ન હિ ‘‘અત્થિ રૂપં મનોવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણં, અત્થિ રૂપં ન મનોવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણ’’ન્તિ સક્કા વત્તુન્તિ વત્થારમ્મણદુકા ભિન્નગતિકા સિયું, ન એકરસા દેસના ભવેય્ય, એકરસઞ્ચ દેસનં દેસેતું તત્થ ભગવતો અજ્ઝાસયો, તસ્મા તત્થ હદયવત્થુ ન વુત્તં, ન અલબ્ભમાનત્તા. એસા હિ ભગવતો પકતિ, યં એકરસેનેવ દેસનં દેસેતું લબ્ભમાનસ્સાપિ કસ્સચિ અગ્ગહણં. તથા હિ નિક્ખેપકણ્ડેપિ ચિત્તુપ્પાદવિભાગેન અવુચ્ચમાનત્તા અવિતક્કાવિચારપદવિસજ્જને વિતક્કો વિચારો ચાતિ વત્તું ન સક્કાતિ અવિતક્કવિચારમત્તપદવિસજ્જને લબ્ભમાનોપિ વિતક્કો ન ઉદ્ધટો, અઞ્ઞથા ‘‘વિતક્કો ચા’’તિ વત્તબ્બં સિયાતિ. નિસ્સયભાવતો ઉપરિ આરોપેત્વા વહન્તં વિય પચ્ચુપટ્ઠાતીતિ ઉબ્બાહનપચ્ચુપટ્ઠાનં.

૬૭૫. ચતૂસુ આહારેસુ ઇધ રૂપાધિકારતો કબળીકારો આહારો ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘આહારતાતિ કબળીકારો આહારો’’તિ. તત્થ કબળં કરીયતીતિ કબળીકારો. આહરીયતીતિ આહારો, કબળં કત્વા અજ્ઝોહરીયતીતિ અત્થો. ઇદઞ્ચ સવત્થુકં કત્વા આહારં દસ્સેતું વુત્તં. કબળીકારાહારસ્સ પન ઓજા ઇધ આહારો નામ. તેનાહ ‘‘યાય ઓજાયા’’તિઆદિ. સો ચ રૂપાહરણસભાવો ઉપત્થમ્ભનબલકરો અઙ્ગમઙ્ગાનુસારીરસાહરણભૂતો ભૂતનિસ્સિતો એકો વિસેસો. બાહિરાહારપચ્ચયં પટિલભિત્વા એવ અજ્ઝત્તિકાહારો રૂપં ઉપ્પાદેતીતિ અયં અજ્ઝત્તિકાહારસ્સ ઉપનિસ્સયભાવેનાપિ રૂપં આહરતીતિ આહ ‘‘ઓજટ્ઠમકં રૂપં આહરતી’’તિ. ઓજા અટ્ઠમી યસ્સ તં ઓજટ્ઠમકં. યાય ઓજાયાતિ અત્તનો ઉદયાનન્તરં રૂપજનનતો ઓજાસઙ્ખાતાય ઓદનકુમ્માસાદિવત્થુગતાય યાય ફરણઓજાય. યત્થ યત્થાતિ યમ્હિ યમ્હિ જનપદે, નગરાદીસુ ચ. ‘‘કબળીકારો આહારો’’તિ પવુચ્ચતિ તબ્બત્થુકત્તાતિ અધિપ્પાયો.

૬૭૬. કિં પન વત્થુનો કિચ્ચં, કિં ઓજાયાતિ ચે? પરિસ્સયહરણં વત્થુસ્સ કિચ્ચં, પાલનં ઓજાયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અન્નપાનાદિક’’ન્તિઆદિ. અગ્ગિં હરતિ કમ્મજન્તિ કમ્મજતેજં ગણ્હાતિ. અન્તોકુચ્છિયઞ્હિ ઓદનાદિવત્થુસ્મિં અસતિ કમ્મજતેજો ઉટ્ઠહિત્વા ઉદરપટલસઙ્ખાતમુપાદિન્નરૂપં ગણ્હાતિ, ‘‘છાતોમ્હિ, આહારં મે દેથા’’તિ વદાપેતિ, ભુત્તકાલે ઉદરપટલં મુઞ્ચિત્વા અનુપાદિન્નકવત્થું ગણ્હાતિ, અથ સત્તો એકગ્ગો હોતિ. યથા હિ છાયારક્ખસો છાયાપવિટ્ઠં દિસ્વા ગહેત્વા દેવસઙ્ખલિકાય બન્ધિત્વા અત્તનો ભવને મોદન્તો છાતકાલે આગન્ત્વા સીસે દંસતિ, સો દટ્ઠત્તા વિરવતિ, તં વિરવં સુત્વા સચે અઞ્ઞેપિ મનુસ્સા આગચ્છન્તિ, સો આગતાગતે ગહેત્વા ખાદિત્વા સકભવને મોદતિ, એવં યં યં અન્નપાનાદિકં વત્થુ, તં તં કમ્મજતેજો ગહેત્વા જીરાપેત્વા પુન ઉદરપટલં ગણ્હાતિ, તસ્મા અન્નપાનાદિકં વત્થુ અત્તનો ઉદરપટલં પવિટ્ઠકાલે ઉપાદિન્નકાયં ગહેત્વા ઠિતં તતો મોચેત્વા અત્તાનં ગણ્હાપનવસેન તં અત્તનો સન્તિકં હરતિ. કેવલન્તિ ઓજાવિયુત્તં વત્થુ જીવિતં કમ્મજભૂતં તં પાલેતું ન સક્કોતિ.

૬૭૭. ઓજા…પે… પાચકન્તિ ઓજા જીવિતં પાલેતું સક્કોતિ, કમ્મજં તેજં હરિતું ન સક્કોતિ આમાસયસ્સ અપુણ્ણતોતિ અધિપ્પાયો. ઉપત્થમ્ભનપચ્ચુપટ્ઠાનોતિ ઓજટ્ઠમકરૂપહરણવસેનેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઉપત્થમ્ભનવસેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ. કાયેનાતિ રૂપકાયેન. અત્તનો ભાવન્તિ અત્તનો અધિપ્પાયં. વિઞ્ઞાપેન્તાનન્તિ પરેસં સઞ્ઞાપેન્તાનં. કાયગ્ગહણાનુસારેનાતિ ફન્દમાનકાયગતવણ્ણસ્સ ગહણભૂતાનં ચક્ખુદ્વારિકજવનાનન્તરપ્પવત્તાનં નિચ્છયગ્ગહણસઙ્ખાતાનં મનોદ્વારિકજવનાનં અનુસ્સરણેન તેસં અનન્તરન્તિ અત્થો. પઞ્ચદ્વારે હિ રૂપાદિઆરમ્મણે આપાથગતે યથાપચ્ચયં કુસલાકુસલજવને ઉપ્પજ્જિત્વા ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણે મનોદ્વારિકજવનં તદેવારમ્મણં કત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ, પુન તસ્મિંયેવ દ્વારે વિસયં વવત્થાપેત્વા જવનં ભવઙ્ગં ઓતરતિ, તસ્મા ચક્ખુદ્વારિકજવનાનન્તરપ્પવત્તાનં દ્વિન્નં જવનવારાનમનન્તરં તતિયવારે પવત્તાય મનોદ્વારજવનવીથિયા એવ ગહિતાય એતાય કરણભૂતાય ચતુત્થવારે મનોદ્વારે જવનેનેવ ભાવો વિઞ્ઞાયતિ. એતેન વિઞ્ઞત્તિ-સદ્દસ્સ કરણસાધનતા વુત્તા. સયં વાતિઆદિના પન કમ્મસાધનત્તમાહ.

એવં વિઞ્ઞત્તિ-સદ્દસ્સ કારકદ્વયે સમ્ભવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કાય-સદ્દેન સહ કમ્મધારયસમાસં દસ્સેતું, ‘‘કાયો’’તિ વોહારસ્સ વિઞ્ઞત્તિયમ્પિ ચ પવત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘કાયેન સંવરો’’તિઆદિસુત્તમાહ. કાયવિપ્ફન્દનેન અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનહેતુત્તાતિ વિપ્ફન્દમાનકાયેન કરણભૂતેન અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનહેતુભાવતો કાયેન વિઞ્ઞત્તીતિપિ કાયવિઞ્ઞત્તીતિ સમ્બન્ધો. અયં પનેત્થ અત્થો – વિઞ્ઞત્તિયા કાયવિપ્ફન્દનસ્સ હેતુભાવતો તંહેતુકં કાયવિપ્ફન્દનસઙ્ખાતં કાયં ગહેત્વા અધિપ્પાયજાનનતો વિઞ્ઞત્તિ અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનસ્સ કારણભાવેન ગય્હતીતિ કાયેન અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતીતિ. તથા કાયવિપ્ફન્દનં ગહેત્વા તસ્સ કારણમેત્થ અત્થીતિ વિઞ્ઞત્તિયા ગય્હમાનત્તા સયઞ્ચ કાયેન વિઞ્ઞાયતિ, તસ્મા કાયેન વિઞ્ઞત્તીતિપિ કાયવિઞ્ઞત્તીતિ.

૬૭૮. ચિત્તજાનિલધાતુયાતિ અભિક્કમાદિપવત્તકચિત્તસમુટ્ઠાનવાયોધાતુયા. આકારવિકારતાતિ આકારભૂતો વિકારો. કસ્સ પન સા આકારવિકારતાતિ? સામત્થિયતો વાયોધાતુઅધિકાનં ચિત્તજમહાભૂતાનં. કિં તં સામત્થિયં? ચલનહેતુતા, ચિત્તજતા, ઉપાદાયરૂપતા ચ. અથ વા ચિત્તજાનિલધાતુયા એકા આકારવિકારતાતિ સમ્બન્ધો. ન કેવલઞ્હિ સામિવચનં ચલનસમ્બન્ધાપેક્ખાય એવ, અથ ખો આકારવિકારસમ્બન્ધાપેક્ખાયપીતિ.

યદિ એવં, કથં વિઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાયરૂપત્તં. ‘‘ચિત્તજાનિલધાતુયા’’તિ હિ વચનેન વાયોધાતુયાવ આકારવિકારતા વિઞ્ઞત્તિ આપજ્જતિ, ન ચ એકભૂતનિસ્સિતં ઉપાદાયરૂપં નામ અત્થિ ‘‘ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપ’’ન્તિ (ધ. સ. ૫૮૪) વચનતોતિ? નાયં દોસો, ચતુન્નં વિકારતા ચતૂસુ એકસ્સપિ હોતિ ચતુસાધારણધનં વિય. અનિલધાતુઅધિકકલાપો વા ઇધ ‘‘અનિલધાતૂ’’તિ વુચ્ચતિ, તદધિકે તંવોહારતો યથા સમ્ભારધાતુયા અધિકભાવેન પથવીવોહારો, તસ્મા વાયોધાતુઅધિકાનં ચિત્તજમહાભૂતાનં એકા આકારવિકારતા કાયવિઞ્ઞત્તીતિ ન કોચિ વિરોધો. અધિકતા ચસ્સા સામત્થિયતો દટ્ઠબ્બા, ન પમાણતો. ઇતરથા હિ તેસં અવિનિબ્ભોગવુત્તિતા ન યુજ્જેય્ય. અધિકતા હિ અત્તનો અધિકવસેન ઇતરેહિ વિનિબ્ભોગપ્પવત્તિતો હોતિ. સામત્થિયાધિકઞ્ચ કારણાનુકારિતાય. કારણઞ્હિ અભિક્કમાદિપવત્તકં ચિત્તં, તં ચલનાધિપ્પાયસભાવં તતો સમુટ્ઠિતે કલાપે અનુકરોન્તે વાયોધાતુયા એવ અધિકત્તં યુત્તન્તિ. કેચિ પન ‘‘વાયોધાતુયા એવ આકારવિકારતા’’તિ ગણ્હન્તિ, તેસં મતેન ઉપાદારૂપત્તં દુરૂપપન્નં. ન હિ એકસ્સ વિકારો ચતુન્નં ઉપાદારૂપન્તિ સક્કા વત્તું.

કીદિસી પનાયં વિકારતાતિ આહ ‘‘સહજાતસ્સ રૂપસ્સ ચલને હેતૂ’’તિ. તત્થ સહજાતસ્સાતિ અત્તના સહજાતસ્સ. યસ્મા ઉતુચિત્તાહારજાનં ચલનં ચિત્તજરૂપસમ્બન્ધેનેવ હોતિ, નદીસોતચલનેન તત્થ પક્ખિત્તસુક્ખગોમયપિણ્ડાદીનં વિય. વિઞ્ઞત્તિવસેન પન ચિત્તજાનમેવ ચલનં, તસ્મા વુત્તં ‘‘સહજાતસ્સા’’તિ. રૂપસ્સાતિ રૂપકાયસ્સ. ચલનેતિ સન્થમ્ભનસન્ધારણચલનસઙ્ખાતે ચલિતભાવે. સન્થમ્ભનાદિકમ્પિ હિ ચલનાભિમુખતાય ચલનન્તિ યુજ્જતિ. હેતૂતિ હેતુભૂતા સહકારીકારણભૂતા. એત્તાવતા ચ કિં વુત્તં હોતિ? કાયવિઞ્ઞત્તિ નામ નેવ ફન્દમાનરૂપકાયો, ન ચ ફન્દમાના વાયોધાતુ, અથ ખો મહન્તં પાસાણં ઉક્ખિપન્તસ્સ સબ્બથામેન ગહણકાલે સરીરસ્સ ઉસ્સાહનવિકારો વિય રૂપકાયસ્સ પરિપ્ફન્દનપચ્ચયભાવેન લબ્ભમાનો એકો આકારવિકારો કાયવિઞ્ઞત્તિ નામાતિ વુત્તં હોતિ.

નનુ ચ ફન્દમાનવણ્ણાદિવિનિમુત્તો કોચિ વિકારો અત્થિ, તસ્સ વણ્ણગ્ગહણાનન્તરં ગહણં હોતીતિ કથમેતં વિઞ્ઞાયતીતિ? અધિપ્પાયગ્ગહણતો. ન હિ વિઞ્ઞત્તિવિકારરહિતેસુ રુક્ખચલનાદીસુ અધિપ્પાયગ્ગહણં દિટ્ઠં, હત્થચલનાદીસુ પન દિટ્ઠં, તસ્મા ફન્દમાનવણ્ણાદિવિનિમુત્તો કોચિ વિકારો અત્થિ અધિપ્પાયસ્સ વિઞ્ઞાપકોતિ સમ્પટિચ્છિતબ્બમેતં એકન્તેન. ઞાપકો ચ હેતુ સયં ગહિતોયેવ અત્તનો ઞાપેતબ્બમત્થં ઞાપેતિ, ન વિજ્જમાનમત્તેનાતિ. ઞાપેતબ્બવણ્ણગ્ગહણાનન્તરં વિકારગ્ગહણમ્પિ અનુમાનતો સિદ્ધં. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘વિસયત્તમનાપન્ના,

સદ્દા નેવત્થબોધકા;

ન સત્તામત્તતો અત્થે,

તે અઞ્ઞાતા પકાસકા’’તિ.

યદિ વિકારગ્ગહણમેવ કારણમધિપ્પાયગ્ગહણસ્સ, કસ્મા અગ્ગહિતસઙ્કેતાનં અધિપ્પાયગ્ગહણં ન હોતીતિ? ન કેવલં વિકારગ્ગહણમેવ અધિપ્પાયસ્સ ગહણસ્સ કારણં, અથ ખો પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધગ્ગહણઞ્ચ ઇમસ્સ ઉપનિસ્સયોતિ દટ્ઠબ્બં. યથા હિ અરઞ્ઞે ઉદકતિત્થે ઉસ્સાપેત્વા ઠપિતગોસીસાદીનિ ઉદકનિમિત્તાનિ દિસ્વા તદનન્તરપ્પવત્તાય અવિઞ્ઞાયમાનન્તરાય મનોદ્વારજવનવીથિયા ગોસીસાદીનં ઉદકસહચારીપકારસઞ્ઞાણાકારં ગહેત્વા ‘‘ઉદકમેત્થ અત્થી’’તિ જાનનં, એવં ફન્દમાનવણ્ણં ગહેત્વા તદનન્તપ્પવત્તાય અવિઞ્ઞાયમાનન્તરાય મનોદ્વારવીથિયા પુરિમગ્ગહિતસમ્બન્ધૂપનિસ્સયસહિતાય સાધિપ્પાયવિકારગ્ગહણં હોતીતિ.

૬૮૧-૨. સહજરૂપચલનસ્સ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતાય વાયોધાતુયા હેતુભાવો યુત્તો, કિં સબ્બા એવ વાયોધાતુ સહજરૂપં ચાલેતીતિ ઇમં ચોદનં સોધેતું ‘‘લભિત્વા પનુપત્થમ્ભ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઉપત્થમ્ભેતીતિ ઉપત્થમ્ભં, ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયન્તિ અત્થો. એકાવજ્જનવીથિયન્તિ મનોદ્વારિકજવનવીથિં સન્ધાયાહ પઞ્ચદ્વારિકવીથિયા વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તાભાવતો. હેટ્ઠાહિ છહિ ચ ચિત્તેહીતિ સત્તસુ જવનેસુ હેટ્ઠિમેહિ છહિ જવનેહિ સમુટ્ઠિતં વાયોધાતું ઉપત્થમ્ભં લભિત્વાતિ સમ્બન્ધો. કેચિ પન પોત્થકેસુ ‘‘વાયોધાતુસમુટ્ઠિત’’ન્તિ પાઠં દિસ્વા ઉપત્થમ્ભન્તિ ભાવસાધનવસેન ગહેત્વા હેટ્ઠા છહિ ચિત્તેહિ ઉપ્પન્નવાયોધાતુસમુટ્ઠિતં ઉપત્થમ્ભં લભિત્વાતિ યોજેન્તિ. વિઞ્ઞત્તિસહિતત્તનાતિ સયં વિઞ્ઞત્તિસહિતા અત્તના સહજાતં ચિત્તજરૂપં દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ચલયતિ, ન ઇતરાતિ અત્થો.

અયં પનેત્થાધિપ્પાયો – યથા નામ સત્તહિ યુગેહિ આકડ્ઢિતબ્બસકટે સત્તમયુગયુત્તા એવ ગોણા હેટ્ઠા છસુ યુગેસુ યુત્તગોણેહિ લદ્ધુપત્થમ્ભા સકટં ચાલેન્તિ, પઠમયુગાદિયુત્તા પન સન્થમ્ભનસન્ધારણમત્તમેવ સાધેન્તા તેસં ઉપત્થમ્ભકા હોન્તિ, એવમેવં સત્તમજવનસમુટ્ઠિતા વાયોધાતુ હેટ્ઠા છહિ જવનેહિ સમુટ્ઠિતવાયોધાતુતો લદ્ધુપત્થમ્ભા ચિત્તજરૂપં ચાલેતિ. પઠમજવનાદિસમુટ્ઠિતા પન સન્થમ્ભનસન્ધારણમત્તં સાધેન્તા તસ્સ ઉપત્થમ્ભકા હોન્તિ, દેસન્તરુપ્પત્તિયેવ ચેત્થ ચલનં ઉપ્પન્નદેસતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ ધમ્માનં ચલનાભાવતો, ઇતરથા ધમ્માનં અબ્યાપારતા, ખણિકતા ચ ન સિયા. કથં પનસ્સ સહજરૂપાનં દેસન્તરુપ્પત્તિયા હેતુભાવોતિ? યથા અત્તના સહજરૂપાનિ હેટ્ઠિમજવનાદિસમુટ્ઠિતરૂપેહિ પતિટ્ઠિતટ્ઠાનતો અઞ્ઞત્થ ઉપ્પજ્જન્તિ, એવં તેહિ સહ તત્થ ઉપ્પત્તિયેવસ્સ દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવોતિ દટ્ઠબ્બં.

અથ ફન્દમાનવણ્ણગ્ગહણાનન્તરં વિઞ્ઞત્તિગ્ગહણસ્સ વુત્તત્તા વિઞ્ઞત્તિસહિતાતિ સત્તમજવનસમુટ્ઠિતાય એવ ચ વિસેસિતત્તા ચલનાકારસહિતાયેવ વાયોધાતુ વિકારસહિતાતિ? નયિદમેવં દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ચલયિતુમસક્કોન્તિયોપિ સન્થમ્ભનસન્ધારણમત્તકરણેન પઠમજવનાદિસમુટ્ઠાનવાયોધાતુયોપિ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતા એવ. યેન દિસાભાગેન ગન્ત્વા અભિક્કમાદીનિ પવત્તેતુકામો તદભિમુખભાવવિકારસમ્ભવતો. અધિપ્પાયસહભાવિનઞ્હિ વિકારં વિઞ્ઞત્તિમાચિક્ખન્તિ. તેનેવ હિ ભગવતા ‘‘કતમં તં રૂપં કાયવિઞ્ઞત્તિ? યા કુસલચિત્તસ્સ વા…પે… અબ્યાકતચિત્તસ્સ વા અભિક્કમન્તસ્સ વા…પે… પસારેન્તસ્સ વા કાયસ્સ થમ્ભના સન્થમ્ભના સન્થમ્ભિતત્તં વિઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞાપના વિઞ્ઞાપિતત્તં. ઇદં તં રૂપં કાયવિઞ્ઞત્તી’’તિ (ધ. સ. ૭૨૦) સન્થમ્ભનસન્ધારણાનમ્પિ પચ્ચયભાવાકારો કાયવિઞ્ઞત્તીતિ વુત્તો. એવઞ્ચ કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનસ્સાપિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકતાવચનં સુટ્ઠુ ઉપપન્નં હોતિ.

૬૮૩-૪. ચિત્તજાતાય પથવીધાતુયા ઉપાદિન્નકઘટ્ટને પચ્ચયો યો આકારવિકારો, અયં વચીવિઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞેય્યાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ચિત્તજાતાયાતિ વચીભેદપ્પવત્તકચિત્તસમુટ્ઠાનાય. ઉપાદિન્નકઘટ્ટનેતિ ઉપાદિન્નકકલાપસઙ્ખાતસ્સ અક્ખરુપ્પત્તિટ્ઠાનસ્સ ઘટ્ટનસઞ્ઞિતે કિચ્ચે ઘટ્ટનસ્સાતિ અત્થો. પચ્ચયોતિ તસ્સ સહકારીકારણભૂતો. એકો આકારવિકારોતિ ઘટ્ટિયમાનઉપાદિન્નરૂપતો, ઘટ્ટન્તિ યા પથવીધાતુતો ચ વિનિવટ્ટો પથવીધાતુયા ઉપાદિન્નઘટ્ટનપચ્ચયસભાવરૂપો એકો આકારવિકારવિસેસોતિ અત્થો. પથવિધાતુયાતિ સામિવચનં ‘‘ઉભયસમ્બન્ધાપેક્ખ’’ન્તિઆદિ કાયવિઞ્ઞત્તિયં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – યથા તત્થ ફન્દમાનવણ્ણગ્ગહણાનન્તરં ગય્હતિ, એવમિધ સુય્યમાનસદ્દસવનાનન્તરન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇદઞ્ચ સન્થમ્ભનાદીનં અભાવેન ઘટ્ટનેન સદ્ધિંયેવ સદ્દસ્સ ઉપ્પજ્જનતો ‘‘લભિત્વા પનુપત્થમ્ભ’’ન્તિઆદિનયો ન લબ્ભતિ. ઘટ્ટનઞ્હિ પઠમજવનાદીસુપિ લબ્ભતેવ. તેનાહ ‘‘સદ્દવસા’’તિ. અથ ઘટ્ટનચલનાનં કો વિસેસોતિ? ઘટ્ટનં પચ્ચયવિસેસેન ભૂતકલાપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં આસન્નતરુપ્પાદતા, ચલનં એકસ્સાપિ દેસન્તરુપ્પાદનપરમ્પરતાતિ અયમેતેસં વિસેસો. ગોસીસાદિઉપમાપેત્થ યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બા. સાવાતિ સા એવ સહસદ્દા વિઞ્ઞત્તિ. સક્યકુલિન્દુનાતિ સુપરિસુદ્ધગગનતલસ્સ સક્કરાજકુલસ્સ અવભાસકટ્ઠેન તસ્સ નિસાકરભૂતેન. અથ વા ઇન્દતિ પરમિસ્સરિયં કરોતીતિ ઇન્દુ. ઇન્દુ-સદ્દસ્સ ઉત્તમવાચકત્તા સક્કકુલુત્તમેનાતિ અત્થો.

૬૮૫. અથ વિઞ્ઞત્તિ તાવ સહસદ્દાવ, સદ્દો પન ચિત્તજો અવિઞ્ઞત્તિકો અત્થીતિ ચે? નત્થીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સદ્દો ન ચિત્તજો’’તિઆદિ. વિઞ્ઞત્તિઘટ્ટનન્તિ વિઞ્ઞત્તિપચ્ચયં પથવીધાતુયા ઘટ્ટનં. ધાતુસઙ્ઘટ્ટનેનેવાતિઆદિના વુત્તમેવત્થં સમત્થેતિ. યસ્મા ધાતુસઙ્ઘટ્ટનેનેવ સદ્દો જાયતિ, ન તેન વિના, તસ્માતિ અત્થો. અનેન ચ યે વદન્તિ ‘‘વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો ન સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા ચિત્તસમુટ્ઠાનો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો વિઞ્ઞત્તિયા વિનાપિ ઉપ્પજ્જતિ. ‘યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞાપના’તિ (ધ. સ. ૬૩૬) હિ વચનતો અસોતવિઞ્ઞેય્યેન સદ્દેન સહ વિઞ્ઞત્તિ ન ઉપ્પજ્જતિ, તતોવ ચિત્તજોપિ સદ્દનવકો અત્થી’’તિ, તેસં વાદં પટિક્ખિપતિ. મહાઅટ્ઠકથાવાદોપિ હિ સદ્દોવ હોતિ, ન સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ વિરુદ્ધમેતન્તિ મઞ્ઞમાનેહિ સઙ્ગહકારેહિ પટિક્ખિત્તોવ. આનન્દાચરિયો પન મહાઅટ્ઠકથાવાદં અપ્પટિક્ખિપિત્વાવ તત્થ અધિપ્પાયં વણ્ણેતિ. કથં? ‘‘જિવ્હાતાલુચલનાદિકરવિતક્કસમુટ્ઠિતં વિઞ્ઞત્તિસહજમેવ સુખુમસદ્દં દિબ્બસોતેન સુત્વા આદિસતી’’તિ સુત્તે, પટ્ઠાને ચ ઓળારિકં સદ્દં સન્ધાય સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભાવો વુત્તોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વિતક્કવિપ્ફારસદ્દસ્સ અસોતવિઞ્ઞેય્યતા વુત્તાતિ.

૬૮૬-૭. વિઞ્ઞાપનતોતિ વચીઘોસેન અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનહેતુત્તા. સયં વિઞ્ઞેય્યતોતિ ગહણાનુસારેન વચીઘોસેન વા હેતુના સયં વિઞ્ઞેય્યત્તા. તસ્સાતિ વિઞ્ઞત્તિસદ્દસ્સ. સમ્ભવો કારકદ્વયેતિ વિઞ્ઞાપયતીતિ વિઞ્ઞત્તિ, વિઞ્ઞાયતીતિ વિઞ્ઞત્તીતિ એવં હેતુમ્હિ, કમ્મનિ વા તસ્સ સમ્ભવો નિબ્બત્તિ હોતીતિ અત્થો. કિં પનેતં વિઞ્ઞત્તિદ્વયં ચિત્તસમુટ્ઠાનં, ઉદાહુ કમ્માદિસમુટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘ન વિઞ્ઞત્તિદ્વય’’ન્તિઆદિ. અટ્ઠ રૂપાનિ વિયાતિ સકસકકલાપગતઅટ્ઠરૂપાનિ વિય, વિઞ્ઞત્તિદ્વયસ્સ એકતો વુચ્ચમાનત્તા કાયવિઞ્ઞત્તિસહજકલાપે સદ્દો ન લબ્ભતીતિ વચીવિઞ્ઞત્તિકલાપે લબ્ભમાનમ્પિ તં હિત્વા ‘‘અટ્ઠ’’ઇચ્ચેવ વુત્તં.

યથાવુત્તવિકારગ્ગહણમુખેન ‘‘અયં ઇદં નામ કાતુકામો’’તિ તંસમઙ્ગિનો અધિપ્પાયો વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘અધિપ્પાયપ્પકાસનરસા’’તિ. કાયવિપ્ફન્દનહેતુભૂતાય વાયોધાતુયા વિકારત્તા તસ્સા કાયવિપ્ફન્દનસ્સ હેતુભાવાકારેન પચ્ચુપટ્ઠાનન્તિ વુત્તં ‘‘કાય…પે… પચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ. વાયોધાતુયા કિચ્ચાધિકતાય આહ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનવાયોધાતુપદટ્ઠાના’’તિ. વચીઘોસસ્સ હેતુભાવપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ વુત્તનયેનેવ વચીઘોસસઙ્ખાતસ્સ ચિત્તજસદ્દસ્સ હેતુભાવપચ્ચુપટ્ઠાના.

કેચિ પનેત્થ ‘‘ઘટ્ટને પચ્ચયોતિ વુત્તત્તા ઘટ્ટનાનન્તરં સદ્દસ્સ ઉપ્પત્તિ હોતીતિ ગહેત્વા ચિત્તસમુટ્ઠાનપથવીધાતુ ઉપાદિન્નઘટ્ટનમત્તં કરોતિ, ઘટ્ટિતક્ખણે ઉતુસમુટ્ઠાનોવ સદ્દો ઉપ્પજ્જતિ, સો પન ચિત્તપચ્ચયત્તા પરિયાયેન ચિત્તસમુટ્ઠાનોતિ વુચ્ચતી’’તિ વદન્તિ. તેસં મતેન ચિત્તજસદ્દોયેવ ન લબ્ભતિ, તસ્મા એવં અગ્ગહેત્વા ઉદકતાપનકાલે અન્તોઉદકેયેવ ઉપ્પજ્જનકસદ્દો વિય ઉપાદિન્ને ઘટ્ટેત્વા ઉપ્પજ્જમાનચિત્તસમુટ્ઠાનપથવીધાતુયા ઉપ્પત્તિસમકાલમેવ તસ્મિં કલાપે નવમં હુત્વા અન્તોયેવ ભૂતિકસદ્દો ઉપ્પજ્જતીતિ ગહેતબ્બં, તસ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનસદ્દોપિ વચીવિઞ્ઞત્તિવસેનેવ ઉપ્પજ્જતિ, અચ્છરાપહરણાદિસદ્દો પન વચીવિઞ્ઞત્તિયા અભાવતો ચિત્તપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનોયેવાતિ.

૬૮૮. વિગ્ગહાભાવતો ન કસ્સતિ, કસિતું છિન્દિતું ન સક્કોતીતિ અકાસો, સોયેવ આકાસોતિ આહ ‘‘ન કસ્સતીતિ આકાસો’’તિ, કો પનેસોતિ આહ ‘‘રૂપાનં વિવરો’’તિ, કણ્ણચ્છિદ્દાદિરૂપાનં અન્તરન્તિ અત્થો. અનેન અજટાકાસમાહ. યો…પે… પરિચ્છેદોતિ પન ઇમિના ઇધાધિપ્પેતમાકાસં, સો પન રુળ્હીવસેન આકાસોતિ પવુચ્ચતિ.

રૂપાનિ પરિચ્છિન્દતિ, સયં વા તેહિ પરિચ્છિજ્જતિ, તેસં વા પરિચ્છેદમત્તન્તિ રૂપપરિચ્છેદો, તં લક્ખણમેતસ્સાતિ રૂપપરિચ્છેદલક્ખણો. અયઞ્હિ તં તં રૂપકલાપં પરિચ્છિન્દન્તો વિય હોતિ. તેનાહ ‘‘રૂપપરિયન્તપ્પકાસનરસો’’તિ. ‘‘અયં રૂપાનં હેટ્ઠિમો પરિયન્તો, અયં ઉપરિમો’’તિ એવં વિભાવનકિચ્ચોતિ અત્થો. અત્થતો પન યસ્મા રૂપાનં પરિચ્છેદમત્તં હુત્વા ગય્હતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘રૂપમરિયાદપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ. એત્થાહ – કિં પનેસ રૂપે પરિચ્છિન્દન્તો ચતુસમુટ્ઠાનકલાપતો પરિચ્છિન્દતિ, અથ એકસમુટ્ઠાનબહુકલાપતો, ઉદાહુ એકેકસમુટ્ઠાનએકેકકલાપતો, એકેકરૂપતો વાતિ? એકેકસમુટ્ઠાનએકેકકલાપતોતિ દટ્ઠબ્બં.

યદિ હિ ચતુસમુટ્ઠાનકલાપતો, એકસમુટ્ઠાનબહુકલાપતો વા પરિચ્છિન્દતિ, એવં સતિ સમ્ફુટ્ઠભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો વા પરિચ્છિન્દેય્ય, એકકલાપગતરૂપાનં વિય નાનાકલાપગતરૂપાનમ્પિ અવિનિબ્ભોગવુત્તિતા વા આપજ્જેય્ય. અથ વા એકેકરૂપતો પરિચ્છિન્દતિ, એવં સતિ એકેકકલાપગતરૂપાનમ્પિ નાનાકલાપગતરૂપાનં વિય અઞ્ઞમઞ્ઞવિનિબ્ભોગવુત્તિતાપસઙ્ગો સિયા, ઉભયમ્પિ પનેતં અનિટ્ઠં, તસ્મા એકેકસમુટ્ઠાનએકેકકલાપતો પરિચ્છિન્દતીતિ દટ્ઠબ્બં.

અસમ્ફુટ્ઠભાવછિદ્દવિવરભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો વાતિ અસમ્ફુટ્ઠભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો વા છિદ્દવિવરભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો વાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ યસ્મિં કલાપે ભૂતાનં પરિચ્છેદો, તેહેવ અસમ્ફુટ્ઠભાવેન પચ્ચુપટ્ઠાનતો અસમ્ફુટ્ઠભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો. કિઞ્ચાપિ હિ કલાપન્તરભૂતા કલાપન્તરભૂતેહિ સમ્ફુટ્ઠાવ એકઘનપિણ્ડભાવેન પવત્તત્તા, તથાપિ ધમ્મતો અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવિત્તત્તા અસંકિણ્ણા એવ. તેસં યા વિવિત્તતા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસંકિણ્ણતા, અયં પરિચ્છેદો. ભૂતન્તરેહિ વિય તેહિ સો અસમ્ફુટ્ઠોવ, ઇતરથા પરિચ્છિન્નતા ન સિયા તેસં ભૂતાનં બ્યાપિભાવાપત્તિતો. અબ્યાપિભાવો હિ અસમ્ફુટ્ઠતા. તેનાહ ભગવા ઇમસ્સ નિદ્દેસે ‘‘અસમ્ફુટ્ઠં ચતૂહિ મહાભૂતેહી’’તિ (ધ. સ. ૬૩૭).

અથ વા કલાપન્તરભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અસંકિણ્ણભાવેન પચ્ચુપટ્ઠાનતો અસમ્ફુટ્ઠતાપચ્ચુપટ્ઠાનભાવો વુત્તો, કણ્ણચ્છિદ્દમુખવિવરાદિવસેન છિદ્દવિવરભાવસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાનતો છિદ્દવિવરભાવપચ્ચુપટ્ઠાનતા વુત્તા. રૂપપરિચ્છેદે હિ સતિ છિદ્દવિવરભાવો હોતિ. યેસં રૂપાનં પરિચ્છેદો, તત્થેવ તેસં પરિચ્છેદભાવેન લબ્ભતીતિ વુત્તં ‘‘પરિચ્છિન્નરૂપપદટ્ઠાનો’’તિ.

૬૮૯-૯૧. રૂપસ્સલહુતાદિત્તયનિદ્દેસેતિ રૂપસ્સલહુતા રૂપસ્સમુદુતા રૂપસ્સકમ્મઞ્ઞતાતિ ઇમસ્સ રૂપલહુતાદિત્તયસ્સ નિદ્દેસે સમ્પત્તે ઇદં વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો. હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવાતિ અરૂપસ્સ લહુતાદીસુ ‘‘કાયલહુભાવો કાયલહુતા’’તિઆદિના વુત્તનયાનુસારેનેવ ‘‘રૂપસ્સ લહુભાવો લહુતા’’તિઆદિના રૂપસમ્બન્ધીભાવેન રૂપવિકારાપિ વિઞ્ઞાતબ્બા. રૂપસ્સ લહુભાવો લહુતા, સા રૂપસ્સ ગરુભાવવૂપસમલક્ખણા, ગરુભાવનિમ્મદ્દનરસા, અદન્ધતાપચ્ચુપટ્ઠાના, લહુરૂપપદટ્ઠાના. રૂપસ્સ મુદુભાવો મુદુતા, સા રૂપસ્સ થદ્ધભાવવૂપસમલક્ખણા, થદ્ધભાવનિમ્મદ્દનરસા, સબ્બકિરિયાસુ અવિરોધિતાપચ્ચુપટ્ઠાના, મુદુરૂપપદટ્ઠાના. રૂપસ્સ કમ્મઞ્ઞભાવો કમ્મઞ્ઞતા, સા રૂપસ્સ અકમ્મઞ્ઞભાવવૂપસમલક્ખણા, અકમ્મઞ્ઞભાવનિમ્મદ્દનરસા, સરીરકિરિયાસુ અનુકૂલભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, કમ્મઞ્ઞરૂપપદટ્ઠાનાતિ. અત્થો પનેત્થ તત્થ તત્થ અમ્હેહિ વુત્તાનુસારેન વેદિતબ્બો. ઇમા પન તિસ્સો રૂપાનં વિકારભાવતો ‘‘રૂપવિકારા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘તિસ્સો…પે… વિભાવિના’’તિ વુત્તં.

યથાક્કમં પનેતા રૂપસ્સ દન્ધત્તકરધાતુક્ખોભપટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાના, થદ્ધત્તકરધાતુક્ખોભપટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાના, રૂપાનં સરીરકિરિયાસુ અનનુકૂલભાવકરધાતુક્ખોભપટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાનાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ ધાતુક્ખોભોતિ વાતપિત્તસેમ્હપકોપો, રસાદિધાતૂનં વા વિકારાવત્થા, દ્વિધા વુત્તાપિ અત્થતો પથવીધાતુઆદીનંયેવ વિકારોતિ દટ્ઠબ્બં. પટિપક્ખપચ્ચયા સપ્પાયઉતુઆહારાવિક્ખિત્તચિત્તતા, સા ચ તંતંવિકારસ્સ વિસેસપચ્ચયભાવતો વુત્તા, અવિસેસેન પન સબ્બેસં પચ્ચયા, તથા હિ તે કદાચિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ન વિજહન્તિ. તથા અવિજહન્તાનં પન દુબ્બિજાનીયં નાનત્તન્તિ તંપકાસનત્થં ‘‘એતાસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. કમતોવ નિદસ્સનન્તિ સમ્બન્ધો. લહુતાય હિ અરોગી નિદસ્સનં, મુદુતાય મદ્દિતચમ્મં, કમ્મઞ્ઞતાય સુધન્તસુવણ્ણં.

નનુ ચેત્થ અરોગિનો તાવ નિદસ્સનં યુત્તં તસ્સ ઇન્દ્રિયબદ્ધસન્તાનત્તા, સુપરિમદ્દિતચમ્મસુધન્તસુવણ્ણાનં પન કથં. ન હિ અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપસન્તાને લહુતાદીનિ સમ્ભવન્તિ તથા ધાતુક્ખોભપટિપક્ખપચ્ચયાભાવતો? સચ્ચં, મુદુકમ્મઞ્ઞસદિસરૂપનિદસ્સનમત્તમેતં, ન પન તત્થ ઇધાધિપ્પેતમુદુતાકમ્મઞ્ઞતાસભાવતો. યદિ એવં, કથં તૂલપિચુઆદીસુ લહુભાવાદિકન્તિ? ન તત્થ પરમત્થતો લહુભાવાદિકં અત્થિ, ગરુભાવાદિહેતૂનં પન અભાવતો તત્થ લહુભાવાદિવોહારો.

કમ્મં કાતું ન સક્કોતિ એકન્તેન તાસં પચ્ચુપ્પન્નપચ્ચયાપેક્ખત્તા, ઇતરથા સબ્બદાભાવિનીહિ લહુતાદીહિ ભવિતબ્બં સિયાતિ. અદન્ધતાલક્ખણાતિ અગરુભાવલક્ખણા. ગરુભાવસ્સ વિનોદનં ખિપનં અપનયનં કિચ્ચમેતિસ્સાતિ ગરુભાવવિનોદનરસા. કિઞ્ચાપિ હિ અયં રૂપાનં ગરુભાવં વિનોદેતું ન સક્કોતિ, ગરુરૂપપટિપક્ખાનં પન અદન્ધરૂપાનં વિકારત્તા ‘‘જાતિ નં ઉપ્પાદેતી’’તિઆદીસુ વિય પરિયાયેન ગરુભાવં વિનોદેતિ નામ. તસ્સઞ્હિ વિજ્જમાનાયં ઉપ્પન્નરૂપાનં અગરુભાવોયેવાતિ. એસ નયો મુદુતાકમ્મઞ્ઞતાસુ. ચેતસિકલહુતાદયો પન અત્તનો અત્તનો પચ્ચનીકાનં તંતંઅકુસલધમ્માનં વિદ્ધંસકભાવેન પવત્તન્તીતિ વિકારમત્તભાવતો નિપ્પરિયાયેનેવ તાસં તંકિચ્ચતા લબ્ભતીતિ દટ્ઠબ્બં. લહુપરિવત્તિતપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ અદન્ધસ્સ અરોગીપુરિસસ્સ અપરાપરં સઙ્કન્તિ પરિવત્તનં વિય અદન્ધપરિવત્તનં હુત્વા પચ્ચુપટ્ઠાનાતિ અત્થો. યસ્સ રૂપસ્સ લહુતા, તત્થેવ વિકારભાવેન ઉપલબ્ભનતો લહુરૂપપદટ્ઠાના. એવમિતરાસુપિ. અથદ્ધતાતિ અકથિનતા. અત્તનો મુદુભાવેનેવ સબ્બકિરિયાસુ અવિરુદ્ધા હુત્વા પચ્ચુપટ્ઠાતીતિ અવિરોધિતાપચ્ચુપટ્ઠાના. મુદુ હિ કત્થચિ ન વિરુજ્ઝતિ. તીસુપિ ઠાનેસુ પટિપક્ખત્થે અ-કારો. દન્ધતાદિહેતૂનં પટિપક્ખસમુટ્ઠાનત્તા લહુતાદીનન્તિ કેચિ. અપરે પન સત્તાપટિસેધેતિ વદન્તિ. સરીરેન કત્તબ્બકિરિયાનં અનુકૂલતાસઙ્ખાતો કમ્મઞ્ઞભાવો લક્ખણમેતિસ્સાતિ સરીરકિરિયાનુકૂલકમ્મઞ્ઞભાવલક્ખણા. અકમ્મઞ્ઞં દુબ્બલં નામ હોતીતિ કમ્મઞ્ઞતા અદુબ્બલભાવપચ્ચુપટ્ઠાના વુત્તા.

૬૯૨. રૂપાનમાચયો યોતિઆદીસુ યો નિપ્ફન્નરૂપાનં આદિતો ચયો, યથાપચ્ચયં તતો તતો આગતસ્સ વિય ચયોતિ વા આચયસઙ્ખાતો રૂપાનં પઠમુપ્પાદો વડ્ઢિ ચ, સો ઉપચયોતિ ઉદ્દેસે વુત્તો ‘‘ઉપઞ્ઞત્તં ઉપસિત્ત’’ન્તિઆદીસુ વિય ઉપ-સદ્દસ્સ પઠમૂપરિઅત્થદસ્સનતો. યા પન તેસંયેવ રૂપાનં અનુપ્પબન્ધતા અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તિ, સા સન્તતીતિ પવુચ્ચતિ. પટિસન્ધિક્ખણે હિ રૂપુપ્પત્તિઆદિચયભાવતો આચયો નામ, તતો પરં યાવ સત્તરસમચિત્તુપ્પાદા વડ્ઢિભાવતો ઉપચયો નામ. તદા હિ રૂપસ્સ કમ્મચિત્તઉતૂહિ ચયોયેવ, ન હાનિ. અથ વા યાવ આહારસમુટ્ઠાન રૂપુપ્પાદો, ચક્ખાદિઉપ્પાદો વા, તાવ ઉપચયો નામ, તતો પરં પન ચુતિપરિયોસાનં સન્તતિ નામ. એવઞ્ચ કત્વા –

‘‘યો આયતનાનં આચયો, સો રૂપસ્સ ઉપચયો. યો રૂપસ્સ ઉપચયો, સા રૂપસ્સ સન્તતી’’તિ (ધ. સ. ૬૪૧-૬૪૨) –

એવં ઉપચયસન્તતીનં અત્થતો નાનત્તાભાવદીપનત્થં વુત્તાય પાળિયા અટ્ઠકથાયં –

‘‘આચયો નામ નિબ્બત્તિ, ઉપચયો નામ વડ્ઢિ, સન્તતિ નામ પવત્તી’’તિ વત્વા ‘‘નદીતીરે ખતકૂપસ્મિઞ્હિ ઉદકુગ્ગમનકાલો વિય આચયો નિબ્બત્તિ, પરિપુણ્ણકાલો વિય ઉપચયો વડ્ઢિ, અજ્ઝોત્થરિત્વા ગમનકાલો વિય સન્તતિ પવત્તી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૬૪૧; વિસુદ્ધિ. ૨.૪૪૪) –

ઉપમા વુત્તા. ‘‘રૂપાનમાચયો’’તિ ચેત્થ બહુવચનનિદ્દેસેન ઉપ્પાદો નામ ઉપ્પજ્જમાનાનં વિકારો. વિકારત્તે ચ સતિ અત્તનો વિકારવન્તધમ્મભેદભિન્નત્તા એકક્ખણેપિ ઉપ્પજ્જમાનાનં બહૂનમ્પિ રૂપાનં વિસું વિસુંયેવ ઉપ્પાદવિકારભાવો, ન પિણ્ડસ્સેવાતિ દીપિતં હોતિ. ન કેવલઞ્ચ રૂપાનમેવ ઉપ્પત્તિ ઈદિસી, અથ ખો અરૂપધમ્માનમ્પિ ઉપ્પાદો રૂપારૂપધમ્માનં જરતા, અનિચ્ચતા, રૂપસ્સ લહુમુદુકમ્મઞ્ઞતા ચાતિ દટ્ઠબ્બં.

૬૯૩. જાતિરૂપન્તિ દીપિતં અટ્ઠકથાસુ ઉભયસ્સપિ રૂપુપ્પાદસભાવત્તાતિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં, કસ્મા વિભજ્જ વુત્તં? ભગવતા તથેવ દેસિતત્તા. ભગવતાપિ કસ્મા તથા દેસિતન્તિ આહ ‘‘વુત્તમાકારનાનત્તા’’તિઆદિ. આકારનાનત્તં હેટ્ઠા વિભાવિતમેવ. અક્ખરસ્સ પઠમુપ્પત્તિ ઉપચયો, પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિ સન્તતિ. એવં તિસમુટ્ઠાનરૂપાનમ્પિ દટ્ઠબ્બન્તિ એવં તેસં આકારનાનત્તં વણ્ણેન્તિ. વેનેય્યાનં વસેન વાતિ તદા કિર સોતૂનં એવં ચિત્તં ઉપ્પન્નં, અયં જાતિ સબ્બેસં ધમ્માનં પભવો, સયં પન ન કુતોચિ જાયતિ, યથા તં ‘‘પકતિવાદીનં પકતી’’તિ. તેસં મિચ્છાગાહં વિધમેન્તો ‘‘જાતિ નામ ન અઞ્ઞા, ઉપચયસન્તતિવસેન ઠિતા રૂપુપ્પત્તિયેવ પન તથા વુચ્ચતિ, સા ચ યસ્સ ઉપ્પાદો, તસ્સ પચ્ચયેહેવ જાતપરિયાયં લબ્ભતી’’તિ દસ્સનત્થં ઉપચયો સન્તતીતિ દ્વિધા ભિન્દિત્વા દેસેતીતિ આચરિયા.

પુબ્બન્તતો પુબ્બકોટ્ઠાસતો, અનાગતભાવતોતિ અત્થો. ઉપ્પજ્જમાને રૂપધમ્મે ઉપ્પાદો અનાગતક્ખણતો ઉમ્મુજ્જાપેન્તો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઉમ્મુજ્જાપનરસો’’તિ. ‘‘ઇમે રૂપધમ્મા સમ્પટિચ્છથ ને’’તિ નિય્યાતેન્તો વિય ગય્હતીતિ વુત્તં ‘‘નિય્યાતનપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ. પરિપુણ્ણભાવપચ્ચુપટ્ઠાનતા ઉપરિ ચયો ઉપચયોતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ વસેન વેદિતબ્બા. યથા ઉપ્પાદક્ખણપ્પત્તં ઉપ્પન્નં નામ હોતિ આદિકમ્મે તપ્પચ્ચયવસેન, એવં ઉપ્પાદક્ખણગતં ઉપચિતં નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઉપચિતરૂપપદટ્ઠાનો’’તિ.

પવત્તિલક્ખણાતિ અનુપ્પબન્ધતો ઉપ્પત્તિવસેન પવત્તમાનરૂપાનં પવત્તનન્તિ લક્ખિતબ્બા. અનુપ્પબન્ધનરસાતિ પુબ્બાપરવસેન અનુપ્પબન્ધનકિચ્ચા. અસતિ હિ ઉપ્પાદે પુબ્બાપરવસેન અનુપ્પબન્ધો ન સિયા. અનુપ્પબન્ધરસત્તાયેવ અનુપચ્છેદવસેન ગહેતબ્બતો આહ ‘‘અનુપચ્છેદપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ. પુબ્બાપરવસેન ઘટિતરૂપેસુ ઉપલબ્ભનતો વુત્તં ‘‘અનુપ્પબન્ધરૂપપદટ્ઠાના’’તિ.

૬૯૪. જીરણન્તિ જિણ્ણભાવો, અભિનવભાવહાનીતિ અત્થો.

પાકટા રૂપધમ્મેસુ ખણ્ડિચ્ચાદિભાવેન દન્તાદીસુ વિકારદસ્સનતો, ઇતરા તદભાવતો અપાકટા. કામં રૂપધમ્માનમ્પિ ખણિકજરા પટિચ્છન્ના એવ, યા ‘‘અવીચિજરા’’તિ વા વુચ્ચતિ. અરૂપધમ્માનં પન જરાય સુટ્ઠુ પટિચ્છન્નભાવદસ્સનત્થં ‘‘પાકટા રૂપધમ્મેસૂ’’તિ અવિસેસેન વુત્તં. ખણ્ડિચ્ચાદિવિકારો પન ખણિકજરાય નત્થિ. રૂપપરિપાકો રૂપધમ્માનં જિણ્ણતા, જરં પત્તસ્સ ભઙ્ગો અવસ્સંભાવીતિ વુત્તં ‘‘ઉપનયનરસા’’તિ, ભઙ્ગૂપનયનકિચ્ચાતિ અત્થો. સભાવાનપગમેપીતિકક્ખળત્તાદિસભાવાનપગમેપિ, ઠિતિક્ખણે હિ જરા નામ, ન ચ તદા ધમ્મસભાવં વિજહતિ. નવભાવો ઉપ્પાદાવત્થા, તસ્સા અપગમભાવેન ગય્હતીતિ આહ ‘‘નવભાવાપગમપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ. વીહિપુરાણભાવો વિયાતિ વીહિભાવાનપગમેપિ અભિનવભાવાપગમનકરો વીહિપુરાણભાવો વિય. વીહિપુરાણભાવો સબ્બાવત્થાનિ અપનેતિ, અયં પન કેવલં ઉપ્પાદાવત્થમેવ અપનેતિ. પરિતો સબ્બતો ભિજ્જનન્તિ લક્ખિતબ્બાતિ પરિભેદલક્ખણા. નિચ્ચં નામ ધુવં, રૂપં પન ખણભઙ્ગિતાય ન નિચ્ચન્તિ અનિચ્ચં, તસ્સ ભાવો અનિચ્ચતા. સા પન ઠિતિપ્પત્તરૂપં ઠિતિયમેવ વિનાસનભાવેન સંસીદેન્તી વિય હોતીતિ સંસીદનરસા. યસ્મા ચ સા ભઙ્ગભાવતો ખયવયાકારેનેવ ગય્હતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ખયવયભાવપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ. અનુક્કમેન વિનાસો ખયો નામ, દીપવટ્ટિકાય સહ તેલસ્સ વિય સહ નિરોધો વયોતિ વદન્તિ.

૬૯૬-૭. સમોધાનતોતિ રાસિતો. કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો. મિદ્ધરૂપસ્સ વદનસીલા, મિદ્ધવાદો વા એતેસન્તિ મિદ્ધવાદિનો. મિદ્ધરૂપં નામાતિ ઉતુચિત્તાહારવસેન તિસમુટ્ઠાનં મિદ્ધં નામ રૂપં. તે પટિક્ખિપિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. કથં પટિક્ખિપિતબ્બાતિ આહ ‘‘મુનીસી’’તિઆદિ. નત્થિ નીવરણાતિ સોતાપત્તિમગ્ગેન વિચિકિચ્છાનીવરણસ્સ, અનાગામિમગ્ગેન કામચ્છન્દબ્યાપાદકુક્કુચ્ચનીવરણાનં, અરહત્તમગ્ગેન થિનમિદ્ધનીવરણાનઞ્ચ પહીનત્તા. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – યદિ મિદ્ધં રૂપં સિયા, અપ્પહાતબ્બં ભવેય્ય. રૂપક્ખન્ધો અભિઞ્ઞેય્યો પરિઞ્ઞેય્યો ન પહાતબ્બો ન ભાવેતબ્બો ન સચ્છિકાતબ્બો. ‘‘કતમે ધમ્મા નેવદસ્સનેનનભાવનાયપહાતબ્બા. ચતૂસુ ભૂમીસુ કુસલં, ચતૂસુ ભૂમીસુ વિપાકો, તીસુ ભૂમીસુ કિરિયાબ્યાકતં, રૂપઞ્ચ નિબ્બાનઞ્ચ, ઇમે ધમ્મા નેવદસ્સનેનનભાવનાયપહાતબ્બા’’તિ (ધ. સ. ૧૪૦૭) વચનેન રૂપધમ્માનં પહાનાભાવતો. એવઞ્ચ સતિ તસ્સ નીવરણભાવો વિરુજ્ઝેય્ય નીવરણાનં પહાતબ્બત્તા. ન હિ નીવરણાનં અપ્પહાતબ્બત્તે –

‘‘યા મે કઙ્ખા પુરે આસિ, તં મે અક્ખાસિ ચક્ખુમા;

અદ્ધા મુનીસિ સમ્બુદ્ધો, નત્થિ નીવરણા તવા’’તિ. (સુ. નિ. ૫૪૬) –

નીવરણપ્પહાનેન ભગવતો થોમનં યુજ્જેય્ય. યદિ સિયા, ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથાતિઆદિવચનતો (મ. નિ. ૧.૨૪૭; સં. નિ. ૩.૩૩-૩૪) રૂપસ્સ પહાતબ્બતાપિ પઞ્ઞાયતીતિ? તં ન, તબ્બિસયછન્દરાગપ્પહાનસ્સ તત્થ અધિપ્પેતત્તા. તેનાહ ભગવા ‘‘યો, ભિક્ખવે, રૂપે છન્દરાગવિનયો, તં તત્થ પહાન’’ન્તિ. ન ચ પનેતં ન સક્કા વત્તું એત્થાપિ ‘‘તબ્બિસયછન્દરાગપ્પહાનવસેનેવ વુત્ત’’ન્તિ સાધકવચનભાવતો, કામચ્છન્દાદીનં તત્થ પહાનસ્સ અનધિપ્પેતત્તા ચ, તસ્મા ‘‘નત્થિ નીવરણા તવા’’તિઆદિવચનેહિ વિરુજ્ઝનતો ન મિદ્ધં રૂપન્તિ.

યદિ પન પરો દળ્હમૂળ્હગ્ગાહિતાય તંવિસયછન્દરાગપ્પહાનવસેનેવ નીવરણપ્પહાનં અધિપ્પેતન્તિ સકવાદં ઓડ્ડેય્ય, તસ્સ તન્નિસેધનત્થં પુન થિનમિદ્ધનીવરણસ્સ અવિજ્જાનીવરણેન સહ સમ્પયોગવચનઞ્ચ આહરન્તો આહ ‘‘થિનમિદ્ધનીવરણ’’ન્તિઆદિ. થિનમિદ્ધનીવરણઞ્ચેવ અવિજ્જાનીવરણઞ્ચ નીવરણેન સમ્પયુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ચતૂહિ સમ્પયોગો’’તિ (ધાતુ. ૩) વચનતો અરૂપધમ્માનમેવ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સમ્પયોગો લબ્ભતિ, ન રૂપધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અરૂપેન વા, તસ્મા યદિ મિદ્ધં રૂપં સિયા, ન તં સમ્પયોગવચનમરહતીતિ. અથ સિયા – યથાલાભવચનમેત્થ સક્કા વિઞ્ઞાતું, ‘‘સક્ખરકથલમ્પિ મચ્છગુમ્બમ્પિ ચરન્તમ્પિ તિટ્ઠન્તમ્પી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૪૯) વિય. યથા હિ ‘‘સક્ખરકથલિકં મચ્છગુમ્બમ્પિ ચરન્તમ્પિ તિટ્ઠન્તમ્પી’’તિઆદીસુ સક્ખરકથલિકસ્સ ચરણાયોગતો મચ્છગુમ્બાપેક્ખાય ચરણં, ઉભયાપેક્ખાય ઠાનન્તિ એવં યથાલાભો યોજીયતિ, એવમિધાપિ થિનાપેક્ખાય સમ્પયોગવચનં, ઉભયાપેક્ખાય નીવરણવચનન્તિ? તમ્પિ ન, રૂપભાવસ્સેવ અસિદ્ધત્તા. સિદ્ધે હિ રૂપભાવે અસમ્ભવતો યથાલાભયોજના યુજ્જેય્યાતિ. એત્તકેનેવ મિદ્ધસ્સ અરૂપભાવે સિદ્ધેપિ યથા દ્વિક્ખત્તું બન્ધં સુબન્ધં હોતિ, એવમનેકસુત્તસાધિતં અપ્પધંસિયં હોતીતિ પટ્ઠાનપ્પકરણે ‘‘નીવરણં ધમ્મં પટિચ્ચ…પે… પચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૮.૮) ઇમસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘અરૂપે…પે… ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૮.૮) વુત્તં અરૂપભવુપ્પત્તિમ્પિ આહરન્તો આહ ‘‘મહાપકરણપટ્ઠાને’’તિઆદિ. ઝાનનિકન્તિઆદીનમ્પિ ધમ્મતો લોભાદિભાવતો કામચ્છન્દનીવરણાદીહિ અભિન્નત્તા વુત્તં ‘‘કામચ્છન્દનીવરણ’’ન્તિઆદિ.

એત્થ સિયા – ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, આવરણા નીવરણા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૫૧) થિનમિદ્ધસ્સ નીવરણભાવેન એકતો આગતત્તા ઇધાપિ ‘‘થિનમિદ્ધનીવરણ’’ન્તિ એકતો વુત્તં, થિનમેવ ચ પન અરૂપભવે ઉપ્પજ્જતિ થિનમિદ્ધન્તિ? તયિદમસારં, કુક્કુચ્ચસ્સ ન ગહિતત્તા. યદિ હિ એકતો ગહિતમત્તેનેવ ઇધાપિ એકતો ગહણં સિયા, કુક્કુચ્ચસ્સપિ તત્થ એકતો વુત્તસ્સ ઇધ ગહણં સમ્ભવેય્ય, ન ચ પનેવં અત્થિ ઉદ્ધચ્ચનીવરણન્ત્વેવ વુત્તત્તા, તસ્મા ન તસ્સ અરૂપભવુપ્પત્તિં સક્કા પટિબાહિતુન્તિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘કેવલો હાયં, ભિક્ખવે, અકુસલરાસિ, યદિદં પઞ્ચ નીવરણા (અ. નિ. ૫.૫૨), ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય, વિગતથિનમિદ્ધોતિ તસ્સ થિનમિદ્ધસ્સ ચત્તત્તા વન્તત્તા મુત્તત્તા પહીનત્તા પટિનિસ્સટ્ઠત્તા, તેન વુચ્ચતિ વિગતથિનમિદ્ધોતિ, ઇદં ચિત્તં ઇમમ્હા થિનમિદ્ધમ્હા સોધેતિ વિસોધેતિ પરિસોધેતિ મોચેતિ વિમોચેતિ પરિમોચેતિ વા’’તિ (વિભ. ૫૫૧) એવમાદિં પાળિં સઙ્ગણ્હાતિ.

યદિપિ સિયા દુવિધં મિદ્ધં રૂપં, અરૂપઞ્ચ. તત્થ યં અરૂપં, તં નીવરણેસુ દેસિતં, ન રૂપન્તિ? તમ્પિ ન, વિસેસવચનાભાવતો. ન હિ વિસેસેત્વા મિદ્ધં નીવરણેસુ દેસિતં ‘‘યદપિ, ભિક્ખવે, થિનં, તદપિ નીવરણં, યદપિ મિદ્ધં, તદપિ નીવરણં, થિનમિદ્ધં નીવરણન્તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં આગચ્છતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા, તસ્મા મિદ્ધસ્સ દુવિધતં પરિકપ્પેત્વાપિ ન સક્કા નીવરણભાવં નિવત્તેતું. સક્કા હિ વત્તું યં તં અરૂપતો અઞ્ઞં મિદ્ધં પરિકપ્પિતં, તમ્પિ નીવરણં મિદ્ધસભાવત્તા ઇતરં નીવરણં વિયાતિ. યદિ મિદ્ધસ્સ રૂપભાવં ન સમ્પટિચ્છથ, કથં ભગવતો નિદ્દા હોતિ, નનુ મિદ્ધસ્સ ‘‘નિદ્દા પચલાયિકા’’તિઆદિના વિભઙ્ગે વુત્તત્તા નિદ્દાભાવો સિદ્ધોતિ? નયિદમેવં, ઇત્થિલિઙ્ગાદીસુ વિય નિદ્દાહેતુનો મિદ્ધસ્સ નિદ્દાભાવેન વિભત્તત્તા. એવમ્પિ નિદ્દાહેતુનો મિદ્ધસ્સ અભાવતો કથં ભગવતો નિદ્દાતિ ચે? સા ભગવતો નત્થીતિ ન સક્કા વત્તું ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં અગ્ગિવેસ્સન…પે… દિવા સુપિતા’’તિઆદિવચનતો (મ. નિ. ૧.૩૮૭) ન નિદ્દા ભગવતો મિદ્ધેન, અથ ખો સરીરગેલઞ્ઞેન, તઞ્ચ ભગવતો નત્થીતિ ન સક્કા વત્તું ‘‘પિટ્ઠિ મે આગિલાયતિ, તમહં આયમિસ્સામી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૨; સં. નિ. ૪.૨૪૩) વચનતો. ન ચેત્થ એવમવધારણં દટ્ઠબ્બં ‘‘મિદ્ધમેવ નિદ્દાહેતૂ’’તિ, તસ્મા અઞ્ઞોપિ અત્થિ નિદ્દાહેતુ. કો પન સોતિ? સરીરગેલઞ્ઞં, તસ્મા ન ભગવતો નિદ્દા મિદ્ધહેતુકાતિ દટ્ઠબ્બં.

૬૯૮. વિસું વિસું અભાવં દસ્સેત્વાતિ વાયોધાતુઆદિતો વિસું વિસું નત્થિભાવં દસ્સેત્વા. કથં પન સો દસ્સિતબ્બોતિ આહ ‘‘વાયોધાતુયા’’તિઆદિ. તત્થ કાયબલં નામ અત્થતો વાયોધાતુયા પવત્તિઆકારવિસેસો તસ્સા વિપ્ફારભાવતો. યતો બાલાનં બલન્તિ વદન્તીતિ વુત્તં ‘‘વાયોધાતુયા ગહિતાય બલરૂપં ગહિતમેવા’’તિ. સમ્ભવો કામધાતુયં એકચ્ચસત્તાનં ઇન્દ્રિયપરિપાકપચ્ચયો આપોધાતુયા પવત્તિઆકારવિસેસોતિ આહ ‘‘આપોધાતુયા સમ્ભવરૂપ’’ન્તિ. ગહિતાય ગહિતમેવાતિ સમ્બન્ધો. ઉપચયસન્તતિવિનિમુત્તો રૂપુપ્પાદો નત્થિ, ઉપ્પાદાવત્થાય ચ અઞ્ઞા જાતિ નામ નત્થેવાતિ વુત્તં ‘‘ઉપચયસન્તતીહિ જાતિરૂપ’’ન્તિ. કમ્મસમુટ્ઠાનસ્સપિ રોગસ્સ વિસભાગપચ્ચયસમુપ્પન્નો ધાતુક્ખોભો આસન્નકારણં, પગેવ ઇતરસ્સ. સો અત્થતો રૂપધમ્માનં પાકાવત્થા ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુ એવ સિયાતિ વુત્તં ‘‘જરતાઅનિચ્ચતાદીહિ રોગરૂપં ગહિત’’ન્તિ.

૬૯૯-૭૦૪. રૂપાનિ સમુટ્ઠહન્તિ જાયન્તિ એતેહીતિ રૂપસમુટ્ઠાનાનિ. કાનિ પન તાનીતિ આહ ‘‘ઉતુચિત્તાહારકમ્માની’’તિ.

આહારો રૂપહેતુયોતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો પક્ખિપિતબ્બો, કમ્મં, ઉતુ ચ ચિત્તઞ્ચ આહારોતિ ઇમે રૂપહેતુયોતિ. રૂપહેતુયોતિ ચ રૂપસ્સ જનકપચ્ચયાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એતેહેવા’’તિઆદિ. એકમેકંયેવ સમુટ્ઠાનં એતેસન્તિ એકસમુટ્ઠાના. નનુ એકતો એવ પચ્ચયતો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ? સચ્ચં નત્થિ, રૂપજનકપચ્ચયેસુ એકતોતિ અયમેત્થ અભિસન્ધિ. અટ્ઠિન્દ્રિયાનીતિ ચક્ખાદીનિ પઞ્ચ, ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયદ્વયં, જીવિતઞ્ચાતિ અટ્ઠિન્દ્રિયાનિ. કાયવચીવિઞ્ઞત્તિવસેન વિઞ્ઞત્તિદ્વયં.

દ્વીહીતિ કોચિ ચિત્તેન, કોચિ ઉતુના ચાતિ એવં દ્વીહિ. ન હિ એકસ્સેવ દ્વે એકક્ખણે પચ્ચયા હોન્તિ. એવં સેસેસુપિ. ઉતુઆહાર…પે… કતન્તિ એકેકં ઉતુના, આહારેન, ચિત્તેન ચાતિ તીહિ કતં. ચતસ્સો ચાપિ ધાતુયોતિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ. તાનિ હિ નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન ધાતૂતિ વુચ્ચન્તિ. કમ્માદીહિ ચતૂહિ ભવન્તીતિ ચતુબ્ભવા. દ્વેતિ જરતા અનિચ્ચતા.

૭૦૫-૬. ઇદાનિ મિસ્સકસમુટ્ઠાનાનિપિ ગહેત્વા તંતંપચ્ચયજાતાનં ગણનપરિચ્છેદં દસ્સેતું ‘‘કમ્મેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અટ્ઠિન્દ્રિયાનિ વત્થુ સુદ્ધટ્ઠકં સન્તત્યૂપચયાકાસાતિ વીસતિ કમ્મજા. વિઞ્ઞત્તિદ્વયં સદ્દો લહુતાદિત્તયં સુદ્ધટ્ઠકાદયો એકાદસાતિ સત્તરસ ચેતસા જાયરે, ચિત્તજાતિ અત્થો. સદ્દો લહુતાદિત્તયં સુદ્ધટ્ઠકાદયો એકાદસાતિ દસપઞ્ચેવ પન્નરસ ઉતુના જાયરે. લહુતાદિત્તયં સુદ્ધટ્ઠકાદયો એકાદસાતિ ચુદ્દસ આહારતો. જરતાઅનિચ્ચતાહિ તે અટ્ઠસટ્ઠિ ચ હોન્તેવાતિ સમ્બન્ધો.

૭૦૭-૮. ‘‘જરતા…પે… સમુટ્ઠિતા’’તિ વત્વા પુન તત્થ કારણં દસ્સેતું ‘‘જાતસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ જાતસ્સ પાકભેદત્તાતિ જરતાય જાતધમ્મસ્સ પાકત્તા, અનિચ્ચતાય ચ ભેદત્તાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – જરતાઅનિચ્ચતા નામ ઉપ્પન્નધમ્મસ્સ હોન્તિ, નો ઉપ્પજ્જમાનસ્સ. યદિ હિ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ સિયું, તદા તાસમ્પિ જાયમાનત્તપરિયાયો યુજ્જેય્ય. ઉપ્પન્નધમ્મસ્સ પન જાતિતો પરં ઇમાસં સમ્ભવતો ન જાયન્તીતિ વત્તું વટ્ટતીતિ. યદિ પન કોચિ તેસમ્પિ જાતભાવે કો વિરોધોતિ પટિપજ્જેય્ય, તસ્સ તં દુગ્ગાહં વિધમેન્તો આહ ‘‘જાયેય્યુ’’ન્તિઆદિ. હોન્તુ નામ તેસમ્પિ પાકભેદા, તદાપિ કો વિરોધોતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. પાકો ન પરિપચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો, એતેન ન ભિજ્જતીતિ દીપિતં હોતિ. પક્કસ્સ હિ ભઙ્ગો નિયતો. ભેદો વા ન ચ ભિજ્જતીતિ એત્થાપિ પાકભાવોપિ વુત્તોવ. ન હિ અપક્કં ભિજ્જતીતિ, અઞ્ઞથા ઉપ્પાદભઙ્ગાનં અનઞ્ઞત્તપ્પસઙ્ગતો. નત્થિ તન્તિ પાકભેદાનં પચ્ચનં ભિજ્જનં નત્થીતિ વુત્તમેવત્થં સઙ્ખિપિત્વા આહ.

એત્તાવતા ચ કિં વુત્તં હોતિ? યદિ જરતાઅનિચ્ચતા કેનચિ પચ્ચયેન જાયેય્યું, તદા ઉપ્પન્નસ્સ નામ જરાય, ભઙ્ગેન ચ ભવિતબ્બન્તિ તેસં જરતાઅનિચ્ચતાપિ સિયું, ન ચ પનેતા ઉપલબ્ભન્તિ. કસ્મા? યસ્મા ન જરતા અઞ્ઞજરાય જીરતિ, ભિજ્જતિ વા, ન ચ ભઙ્ગો અઞ્ઞેન ભઙ્ગેન ભિજ્જતિ, જીરતિ વા, ઇતરથા સાપિ જરા અપરાય જરાય, ભઙ્ગેન ચ જીરતિ, ભિજ્જતિ, સો ચ ભઙ્ગો અઞ્ઞાય જરાય, અઞ્ઞેન ભઙ્ગેન જીરતિ, ભિજ્જતીતિ અનવટ્ઠાનપ્પસઙ્ગતોતિ વુત્તં હોતિ.

૭૦૯-૧૦. ‘‘જાતસ્સા’’તિઆદિ નિગમનં. અથ વા ઉત્તરિ વત્તબ્બચોદનાય ફલઠપનં. ‘‘સિયા કત્થચી’’તિઆદિ પરમતાસઙ્કનં. એત્થાતિ એતસ્મિં ‘‘જરતાઅનિચ્ચતાદ્વયં ન પચ્ચતિ, ન ભિજ્જતિ વા’’તિ અધિકારે. રૂપસ્સૂપચયોતીતિ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, તેન ‘‘રૂપસ્સ ઉપચયો સન્તતી’’તિ વચનેનાતિ અત્થો. એવં પાકોપિ પચ્ચતુ, ભેદોપિ પરિભિજ્જતૂતિ સમ્બન્ધો. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – યથા કમ્માદીહિ ઉપ્પજ્જનકરૂપનિદ્દેસે ‘‘કતમં તં રૂપં ઉપાદિન્નં? ચક્ખાયતનં…પે… કાયાયતનં ઇત્થિન્દ્રિયં પુરિસિન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિયં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અત્થિ રૂપં કમ્મસ્સ કતત્તા રૂપાયતનં…પે… ફોટ્ઠબ્બાયતનં આકાસધાતુ રૂપસ્સ ઉપચયો રૂપસ્સ સન્તતિ કબળીકારો આહારો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૬૫૨) ઉપચયસન્તતીનં નિદ્દિટ્ઠત્તા જાતિ જાયતીતિ દીપિતં હોતિ તસ્સા અપરજાતિયા અભાવેપિ. એવં જરાભઙ્ગાનં અપરજરાભઙ્ગાભાવેપિ જીરણં, ભિજ્જનઞ્ચ સમ્પટિચ્છિતબ્બં, ઇતરથા જાતિયાપિ ભેદના તદવત્થાયેવાતિ.

૭૧૧. ‘‘ન ચેવા’’તિઆદિ યથાસઙ્કિતપરમતસ્સ પટિક્ખિપનં. યદિ જાયતીતિ ન વિઞ્ઞાતબ્બં, એવઞ્ચ સતિ નિદ્દેસે કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘જાયમાનસ્સા’’તિઆદિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – અસતિપિ જાતિયા જાયમાનત્તે જાયમાનાનં ધમ્માનં અભિનિબ્બત્તિભાવતો તસ્સા તપ્પચ્ચયભાવવોહારો અનુમતોતિ તત્થ વુત્તા, ન પન પરમત્થતો જાયમાનત્તા. જાયમાનસ્સ હિ અભિનિબ્બત્તિમત્તં જાતિ, તસ્મા અસિદ્ધેન અસિદ્ધસાધનમેતન્તિ.

૭૧૨-૭. ‘‘તત્થા’’તિઆદિના પુનપિ પરમતાસઙ્કં કત્વા પટિક્ખિપતિ. તત્થ યેસં ધમ્માનં યા જાતિ, સા તપ્પચ્ચયત્તવોહારં, અભિનિબ્બત્તિસમ્મુતિઞ્ચ લભતેવાતિ સમ્બન્ધો. તથાતિ યથા લભતેવ, તથા. યંતં-સદ્દા હિ અબ્યભિચારિતસમ્બન્ધા. તેસં ધમ્માનં પચ્ચયા એતિસ્સાતિ તપ્પચ્ચયા, તસ્સા ભાવો તપ્પચ્ચયત્તં, તપ્પચ્ચયત્તેન પવત્તો વોહારો તપ્પચ્ચયત્તવોહારો, તં કમ્મપચ્ચયભાવાદિવોહારન્તિ અત્થો. અભિનિબ્બત્તિસમ્મુતિન્તિ અભિનિબ્બત્તતિ જાયતીતિ એવં અભિનિબ્બત્તિવસેન પવત્તસમ્મુતિં. કમ્માદિસમ્ભવન્તિ કમ્માદિચતુપચ્ચયસમુટ્ઠાનં. જનકાનં પચ્ચયાનં આનુભાવક્ખણુપ્પાદે અભાવતોતિ સમ્બન્ધો. અયં પનેત્થ અત્થો – યે તે રૂપાનં જનકપચ્ચયા, તેસં તદુપ્પાદનં પતિ અનુપરતબ્યાપારાનં યો સો પચ્ચયૂપલક્ખણિયો કિચ્ચાનુભાવક્ખણો, તદા જાયમાનાનં ધમ્માનં વિકારભાવેન લબ્ભમાનતં સન્ધાય વિનેય્યપુગ્ગલવસેન જાતિયા પચ્ચયતો જાતત્તં અનુઞ્ઞાતં તતો પુરે, પચ્છા ચ અનુપલબ્ભમાનત્તા, એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં ‘‘જાતિયા પન લબ્ભતી’’તિ. જરાભઙ્ગાનં પન પચ્ચયાનુભાવક્ખણતો ઉત્તરિ ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુ લબ્ભમાનત્તા ન એવં અનુઞ્ઞાતું સક્કાતિ, જાતિયા પન લબ્ભતિ સો વોહારોતિ અધિપ્પાયો. તપ્પચ્ચયત્તવોહારન્તિઆદિગાથાદ્વયં નિગમનવસેન વુત્તં.

૭૧૮-૯. અથ કિં ઇમાય ગીવાકણ્ડૂયાય, નનુ વુત્તં ભગવતા સુત્તન્તે ‘‘જરામરણં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૨૦), તસ્મા કથમેતં વુચ્ચતિ, જરતા અનિચ્ચતા ચેવ ન કેહિચિ સમુટ્ઠિતાતિ યો વદેય્ય, તસ્સ વિતક્કં દસ્સેત્વા પટિક્ખિપિતું ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. કસ્મા ન વત્તબ્બન્તિ આહ ‘‘સા હિ પરિયાયદેસના’’તિ. પરિયાયદેસનત્તમેવ વિભાવેતું ‘‘અનિચ્ચાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તથા-સદ્દેન ‘‘સઙ્ખતાન’’ન્તિ સઙ્ગણ્હાતિ.

૭૨૦-૩. અનિચ્ચં સઙ્ખતઞ્ચાતિ ચ-સદ્દેન ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિ સઙ્ગણ્હાતિ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – અનિચ્ચસઙ્ખતધમ્માનં જરામરણત્તા તેસુ સન્તેસુ હોતિ, અસન્તેસુ ન હોતિ. ન હિ અજાતં પરિપચ્ચતિ, ભિજ્જતિ વા, તસ્મા તં જાતિપચ્ચયતં સન્ધાય ‘‘જરામરણં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં, તતોયેવ ચ અનિચ્ચ’’ન્તિ પરિયાયેન સુત્તે આગતં. યથા વિઞ્ઞત્તિઆદીનં નિપ્પરિયાયતો ચિત્તસમુટ્ઠાનતાભાવેપિ ચિત્તજાનં વિકારત્તા ચિત્તસમુટ્ઠાનભાવોતિ. વિઞ્ઞત્તિયો વિયાતિ ચ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં લહુતાદીનમ્પિ ચિત્તજાદિભાવસ્સ પરિયાયેનેવ ઇચ્છિતત્તા. નિપ્પરિયાયેન અટ્ઠારસેવ નિપ્ફન્નરૂપાનિ કમ્માદિસમુટ્ઠાનાનીતિ. તયન્તિ જાતિજરાભઙ્ગસઙ્ખાતાનં લક્ખણરૂપત્તયં.

ખંપુપ્ફંવાતિ આકાસકુસુમં વિય. યથા આકાસકુસુમં સબ્બસો અજાતત્તા નત્થિ, એવમિદમ્પિ નત્થીતિ અત્થો. નિચ્ચં વાસઙ્ખતં વિયાતિ યથા અસઙ્ખતં નિબ્બાનં કેનચિ અસઙ્ખતત્તા નિચ્ચં ધુવં, એવમિદમ્પિ કેનચિ અસઙ્ખતત્તા નિચ્ચં સસ્સતં વાતિ અત્થો. નોભયં પનિદન્તિ ઇદં પન ઉભયમ્પિ ખંપુપ્ફં વિય નો નત્થિ, ન ચ નિબ્બાનં વિય અસઙ્ખતં વાતિ અત્થો. નિસ્સયાયત્તવુત્તિતોતિ જાયમાનપરિપચ્ચમાનભિજ્જમાનાનં જાતિઆદિમત્તભાવેન જાયમાનાદિનિસ્સયપટિબદ્ધવુત્તિત્તા. તમેવ નિસ્સયાયત્તવુત્તિતં સમત્થેતું ‘‘ભાવે પથવિયાદીન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – પથવીઆદીનં નિસ્સયાનં ભાવે જાતિઆદિત્તયં પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા નો નત્થિ, યસ્મા ચ તેસં અભાવે ન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા ન નિચ્ચન્તિ ઇમમેવ ચ અભિનિવેસં નિસેધેતું ભગવતા જાતિયા ચતુજત્તં, જરામરણસ્સ ચ અનિચ્ચાદિપરિયાયો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં.

૭૨૪-૫. નિપ્ફન્નાનિ નામાતિ ‘‘રૂપસ્સ પરિચ્છેદો, રૂપસ્સ વિકારો, રૂપસ્સ લક્ખણ’’ન્તિઆદિના પરિચ્છેદાદિભાવં અતિક્કમિત્વા અત્તનો કક્ખળત્તાદિના સભાવેન પરિચ્છિજ્જ ગહેતબ્બત્તા, અપરિયાયેનેવ કમ્માદિપચ્ચયેહિ નિપ્ફન્નત્તા વા નિપ્ફન્નાનિ નામ. તબ્બિપરીતતો અનિપ્ફન્ના.