૯. નવમો પરિચ્છેદો

પુઞ્ઞવિપાકપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૫૬૦-૧. વટ્ટકથાય લોકુત્તરવિપાકાનં અલબ્ભનતો ‘‘લોકિયાનેવા’’તિ વુત્તં. પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાદિસઙ્ખારાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો આનેઞ્જાભિસઙ્ખારોતિ તયો સઙ્ખારા. તત્થ પુનાતિ અત્તનો સન્તાનં અપુઞ્ઞફલતો, દુક્ખસંકિલેસતો ચ સોધેતિ, પુજ્જં ભવફલં નિબ્બત્તેતીતિ વા પુઞ્ઞં, અત્તનો ફલસ્સ અભિસઙ્ખરણટ્ઠેન અભિસઙ્ખારો ચાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, પુઞ્ઞપટિપક્ખતો અપુઞ્ઞં, વુત્તનયેન અભિસઙ્ખારો ચાતિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો. સમાધિપચ્ચનીકાનં અતિદૂરતાય ન ઇઞ્જતિ ન કમ્પતીતિ આનેઞ્જં, તં અભિસઙ્ખરોતીતિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો. તત્થ દાનસીલાદિવસેન પવત્તા અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના, ભાવનાવસેનેવ પવત્તા રૂપાવચરકુસલચેતના ચાતિ તેરસ ચેતના પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો નામ. પાણાતિપાતાદિવસેન પવત્તા દ્વાદસ અકુસલચેતના અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો નામ. ભાવનાવસેનેવ પવત્તા ચતસ્સો અરૂપાવચરકુસલચેતના આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો નામ. ભવાદીસુ યથા પચ્ચયા, તથા યેસઞ્ચ વિપાકાનં પચ્ચયા, તેપિ વિઞ્ઞાતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. કેચિ પન ‘‘તેપીતિ સઙ્ખારાનં ગહણ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, એવં સતિ ‘‘યેસ’’ન્તિ અનિયમનિદ્દેસસ્સ નિયમકવચનાભાવતો.

૫૬૨. કતમે પન તે ભવાદયોતિ આહ ‘‘તયો ભવા’’તિઆદિ. તત્થ કામરૂપારૂપવસેન તયો ભવા. સઞ્ઞીભવઅસઞ્ઞીભવનેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીભવવસેન, પન એકવોકારભવચતુવોકારભવપઞ્ચવોકારભવવસેન ચ તયો ભવા એત્થેવ સમોધાનં ગચ્છન્તિ. ચતસ્સો યોનિયોતિ અણ્ડજજલાબુજસંસેદજઓપપાતિકવસેન ચત્તારો સત્તનિકાયા. તત્થ બીજકપાલે નિબ્બત્તો સત્તનિકાયો અણ્ડજયોનિ નામ. માતુગબ્ભે જલાબુજે નિબ્બત્તસત્તનિકાયો જલાબુજયોનિ નામ. પદુમગબ્ભમાનુસકગબ્ભમલાદિસંસેદૂપનિસ્સયેન ઉપ્પજ્જનકસત્તનિકાયો સંસેદજયોનિ નામ. કુતોચિ અનુપ્પજ્જિત્વા કેવલં તત્થ તત્થ પરિપુણ્ણઙ્ગપચ્ચઙ્ગો હુત્વા ઉપ્પજ્જનકસત્તનિકાયો ઓપપાતિકયોનિ નામ. ગતિપઞ્ચકં હેટ્ઠા વિભાવિતમેવ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુભૂતા ચ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધા છ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો નામ. તા પન નાનત્તકાયાદિવસેન સત્તવિધાતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો સત્તા’’તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સત્તિમા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. કતમા સત્ત? સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા નાનત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો. સેય્યથાપિ મનુસ્સા એકચ્ચે ચ દેવા એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકા, અયં પઠમા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો. સેય્યથાપિ દેવા બ્રહ્મકાયિકા પઠમાભિનિબ્બત્તા, અયં દુતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા એકત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો. સેય્યથાપિ દેવા આભસ્સરા, અયં તતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા એકત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો. સેય્યથાપિ દેવા સુભકિણ્હા, અયં ચતુત્થી વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગા, અયં પઞ્ચમી વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનૂપગા, અયં છટ્ઠી વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગા, અયં સત્તમી વિઞ્ઞાણટ્ઠિતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૩૨; અ. નિ. ૭.૪૪).

એત્થ હિ અપરિમાણચક્કવાળવાસિનો મનુસ્સા કામાવચરદેવા પુનબ્બસુમાતુપિયઙ્કરમાતાદયો વિનિપાતિકાસુરા ચ કુસલવિપાકપટિસન્ધિકા વેમાનિકપેતા ચેતિ ઇમે દીઘરસ્સકિસથૂલકાળઓદાતાદિવણ્ણસણ્ઠાનવસેન રૂપકાયસ્સ, અહેતુદુહેતુતિહેતુવસેન પટિસન્ધિસઞ્ઞાય ચ નાનાભાવતો નાનત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞિનો નામ, અયં પઠમા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. પઠમજ્ઝાનતલવાસિનો પન તયો દેવા ઉપરૂપરિવાસીનં વણ્ણાદિકમપેક્ખિત્વા અત્તનો વણ્ણાદીનં નિહીનતાય રૂપકાયસ્સ નાનાભાવતો, પઠમજ્ઝાનવિપાકવિઞ્ઞાણવસેન સમાનસઞ્ઞિતાય ચ નાનત્તકાયએકત્તસઞ્ઞિનો નામ, અયં દુતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ, ચતુરાપાયવાસિનોપિ વણ્ણસણ્ઠાનવસેન રૂપકાયસ્સ નાનાસભાવત્તા, અકુસલવિપાકસઞ્ઞાવસેન સઞ્ઞાય એકસભાવત્તા ચ દુતિયવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયંયેવ સમોધાનં ગચ્છન્તીતિ વેદિતબ્બં. દુતિયજ્ઝાનતલવાસિનો તયો દેવા વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન સમાનત્તા રૂપકાયસ્સ વિસેસાભાવતો પઞ્ચકનયે દુતિયતતિયજ્ઝાનસઞ્ઞાવસેન પટિસન્ધિસઞ્ઞાય નાનાભાવતો એકત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞિનો નામ, અયં તતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. તતિયજ્ઝાનતલવાસિનો પન તયો દેવા રૂપકાયવસેન સમાનત્તા, પઞ્ચકનયે ચતુત્થજ્ઝાનવિપાકસઞ્ઞાવસેન પટિસન્ધિસઞ્ઞાય ચ એકત્તા એકત્તકાયએકત્તસઞ્ઞિનો નામ, અયં ચતુત્થી વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. વેહપ્ફલવાસિનો ચેવ પઞ્ચ સુદ્ધાવાસવાસિનો ચ વણ્ણસણ્ઠાનવસેન રૂપકાયસ્સ, પઞ્ચમજ્ઝાનવિપાકસઞ્ઞાવસેન પટિસન્ધિસઞ્ઞાય ચ સમાનત્તા ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિમેવ ભજન્તિ. આકાસાનઞ્ચાયતનાદયો તિસ્સો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો પાળિવસેનેવ પાકટા. અસઞ્ઞસત્તા પન વિઞ્ઞાણાભાવેન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવાસિનો ચ સઞ્ઞાય વિય વિઞ્ઞાણસ્સ સુખુમભાવેનેવ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ ન ગહિતા, સત્તાનં નિવાસતાય પન ‘‘સત્તાવાસા’’તિ વુચ્ચન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા તેહિ સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો સમોધાનેત્વા નવ સત્તાવાસા વુત્તા.

૫૬૩-૪. ઇદાનિ એવં વુત્તેસુ ભવાદીસુ દ્વત્તિંસવિપાકાનં તિણ્ણં અભિસઙ્ખારાનં પચ્ચયભાવં દસ્સેતું ‘‘કામે પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસઞ્ઞિતા’’તિઆદિ આરદ્ધં. નવન્નં પાકચિત્તાનન્તિ સહેતુકાહેતુકવસેન નવન્નં સુગતિપટિસન્ધિવિપાકચિત્તાનં. નાનક્ખણિક…પે… પચ્ચયેહિ ચાતિ કુસલાકુસલકમ્મસ્સ અતીતસ્સેવ અત્તના જનેતબ્બવિપાકાનં પચ્ચયભાવતો નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયેન, તેસમેવ બલવકારણભાવતો ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન ચ. વુત્તઞ્હિ તસ્સ ઉપનિસ્સયત્તં ‘‘કુસલાકુસલં કમ્મં વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩). સબ્બત્થ ઉપનિસ્સયભાવો બલવકમ્મવસેન યોજેતબ્બો. દુબ્બલઞ્હિ કમ્મં ઉપનિસ્સયો ન હોતીતિ પટ્ઠાનવણ્ણનાયં દસ્સિતમેતં.

૫૬૬-૮. પઞ્ચન્નન્તિ કુસલવિપાકચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનસન્તીરણદ્વયવસેન પઞ્ચન્નં. દુગ્ગતિયં કુસલવિપાકપટિસન્ધિયા અભાવતો આહ ‘‘ન હોન્તિ પટિસન્ધિય’’ન્તિ. એવં પટિસન્ધિપવત્તીનં અસઙ્કરવસેન પચ્ચયવિધિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમોધાનેત્વા દસ્સેતું ‘‘હોન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. સોળસન્નં પવત્તે, પટિસન્ધિયં નવન્નન્તિ યથાલાભવસેન યોજેતબ્બં.

૫૬૯-૭૪. રૂપે પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાતિ અભિઞ્ઞાવજ્જિતા પઞ્ચ રૂપાવચરપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારા. કસ્મા પન અભિઞ્ઞાય પરિવજ્જનન્તિ? વિપાકદાનાભાવતો, તઞ્ચ ખો પનસ્સા વિપાકસ્સ અસમ્ભવતો, ન પન વિપાકુપ્પાદનસભાવાભાવતો. યદિ હિ અભિઞ્ઞાચેતના વિપાકં ઉપ્પાદેય્ય, અઞ્ઞભૂમિકકમ્મસ્સ અઞ્ઞભૂમિકવિપાકુપ્પાદનાયોગતો સભૂમિકમેવ ઉપ્પાદેય્ય. તં પન કિં નવત્તબ્બારમ્મણં વા ઉપ્પાદેય્ય પરિત્તાદિઆરમ્મણં વા? કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ નવત્તબ્બારમ્મણં ઉપ્પાદેતિ, તં ન યુત્તં રૂપાવચરવિપાકાનં એકન્તેન કમ્મસમાનારમ્મણતાય દસ્સિતત્તા, અભિઞ્ઞાચેતનાય ચ સયં પરિત્તાદિઆરમ્મણત્તા. અથ પરિત્તાદિઆરમ્મણં ઉપ્પાદેતિ, તમ્પિ ન યુજ્જતિ રૂપાવચરવિપાકાનં એકન્તેનેવ નવત્તબ્બારમ્મણભાવતો. તથા હિ વુત્તં ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે –

‘‘રૂપાવચરતિકચતુક્કજ્ઝાના કુસલતો ચ વિપાકતો ચ કિરિયતો ચ ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ વિપાકો આકાસાનઞ્ચાયતનં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. ઇમે ધમ્મા નવત્તબ્બા ‘પરિત્તારમ્મણા’તિપિ ‘મહગ્ગતારમ્મણા’તિપિ ‘અપ્પમાણારમ્મણા’તિપી’’તિ (ધ. સ. ૧૪૨૨).

અપિચ સમાધિવિજ્જાસમ્ભારભૂતા અભિઞ્ઞા સમાધિસ્સ આનિસંસમત્તં સમાધિફલસદિસા. તસ્સ તસ્સ હિ અધિટ્ઠાનવિકુબ્બનદિબ્બસદ્દસવનાદિકસ્સ યથિચ્છિતસ્સ કિચ્ચસ્સ નિપ્ફાદનમત્તફલા અભિઞ્ઞાચેતના. તેનાહ ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે’’તિઆદિ (પારા. ૧૨-૧૩) તસ્મા સમાધિસ્સ ફલસદિસા અભિઞ્ઞાચેતના ન ચ ફલં દેતિ, દાનસીલાનિસંસભૂતો તસ્મિં ભવે પચ્ચયલાભો વિય નત્થિ તસ્સ વિપાકુપ્પાદનન્તિ. કેચિ પન ‘‘સમાનભૂમિકતો આસેવનલાભેન બલવન્તાનિ ઝાનાનિ વિપાકં ઉપ્પાદેન્તિ સમાપત્તિભાવતો, અભિઞ્ઞા પન સતિપિ ઝાનભાવે તદભાવતો તસ્મિં તસ્મિં આરમ્મણે આગન્તુકાયેવાતિ દુબ્બલા, તસ્મા વિપાકં ન દેતી’’તિ વદન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં અનુરુદ્ધાચરિયેન –

‘‘સમાનાસેવને લદ્ધે, વિજ્જમાને મહબ્બલે;

અલદ્ધા તાદિસં હેતું, અભિઞ્ઞા ન વિપચ્ચતી’’તિ. (નામ. પરિ. ૪૭૪);

તયિદમકારણં, પરિત્તઝાનસ્સ અવિસેસેન બ્રહ્મપારિસજ્જાદીસુ વિપાકદાનવચનતો. ન હિ પરિત્તં લદ્ધાસેવનમેવ તત્થ વિપાકં દેતીતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તસ્મા સમાનાસેવને લદ્ધેયેવ ઝાનસ્સ વિપાકદાનં ન સક્કા વત્તું. અપિચ પુનપ્પુનં પરિકમ્મવસેન અભિઞ્ઞાયપિ વસિભાવસબ્ભાવા તસ્સાપિ ચ બલવભાવો અત્થેવાતિ વિપાકં ઉપ્પાદેય્ય.

પઞ્ચન્નં પાકચિત્તાનન્તિ પઞ્ચન્નં રૂપાવચરવિપાકચિત્તાનં. માપુઞ્ઞસઙ્ખારાતિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારા. ‘‘ઇમે અપુઞ્ઞસઙ્ખારા’’તિ વા પદચ્છેદો. એકસ્સાતિ એકસ્સ અકુસલવિપાકસન્તીરણસ્સ. છન્નન્તિ સન્તીરણવજ્જાનં છન્નં અકુસલવિપાકાનં. પવત્તે પચ્ચયા હોન્તિ અનિટ્ઠરૂપાદિઆપાથાગતેતિ અધિપ્પાયો. સુગતિયં અકુસલવિપાકપટિસન્ધિયા અભાવતો આહ ‘‘ન હોન્તિ પટિસન્ધિય’’ન્તિ. ચતુન્નન્તિ અકુસલવિપાકચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનસન્તીરણવસેન ચતુન્નં. તાનિ પન એકન્તતો અનિટ્ઠારમ્મણાનિ. રૂપભવે ચ કથં અનિટ્ઠારમ્મણસમાયોગોતિ આહ ‘‘સો ચા’’તિઆદિ. સોતિ સો પચ્ચયભાવો. ‘‘કામભવે’’તિ ઇદં અનિટ્ઠરૂપાદીનં વિસેસનં, ન પન ‘‘ઉપલદ્ધિય’’ન્તિ ઇમસ્સ. તેનાહ ‘‘અનિટ્ઠ…પે… ન વિજ્જરે’’તિ. કેચિ પન ‘‘ઉપલદ્ધિયન્તિ ઇમસ્સેવ વિસેસનભાવેન ગહેત્વા બ્રહ્મૂનં કામભવં આગતક્ખણે રૂપાદિઉપલદ્ધિય’’ન્તિ વદન્તિ. અનિટ્ઠ…પે… ન વિજ્જરે એકન્તસુખવત્થુભૂતે તત્થ વોકિણ્ણસુખદુક્ખકારણસ્સ અભાવતો.

૫૭૬. ‘‘એવં તાવા’’તિઆદિ યથાવુત્તસ્સેવત્થસ્સ અપ્પનં. યથા ચાતિ ચ-સદ્દેન ‘‘યેસઞ્ચા’’તિ સઙ્ગણ્હાતિ. તથાતિ એત્થાપિ ‘‘તે’’તિ સઙ્ગણ્હિતબ્બં.

૫૭૭-૮૧. યત્થ વિત્થારપ્પકાસનં કતં, તતો ભવતો પટ્ઠાય મુખમત્તપ્પકાસનં કાતુકામો આહ ‘‘તત્રિદ’’ન્તિઆદિ. તત્રાતિ તેસુ ભવાદીસુ. ઇદન્તિ નિદસ્સિતબ્બભાવેન આસન્નપચ્ચક્ખમાહ. આદિતો પન પટ્ઠાયાતિ ભવતો પટ્ઠાય. અવિસેસેનાતિ કામાવચરરૂપાવચરવસેન વિસેસાભાવેન તેરસ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારા. દ્વિભવેસૂતિ કામરૂપભવેસુ. કેસઞ્ચિ મનુસ્સાનં, ભુમ્મદેવાનઞ્ચ અણ્ડજજલાબુજાનમ્પિ સમ્ભવતો તદપેક્ખાય ‘‘ચતૂસુ…પે… યોનિસૂ’’તિ વુત્તં. નાનત્ત…પે… ઠિતીસુપીતિ અલુત્તસમાસવસેન વુત્તં, નાનત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞાદીસુ ચતૂસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસૂતિ અત્થો. વુત્તપ્પકારસ્મિન્તિ નાનત્તકાયાદિકે, પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસ્સ ભવાદીસુ એકવીસતિવિપાકાનં એકાવત્થાય પચ્ચયો અહુત્વા દુગ્ગતિપરિયાપન્નેસુ ભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ પટિસન્ધિં અદત્વા પવત્તેયેવ અટ્ઠન્નં વિપાકાનં પચ્ચયભાવતો, કામાવચરસુગતિપરિયાપન્નેસુ પટિસન્ધિં દત્વા પવત્તે સોળસન્નં વિપાકાનં પચ્ચયભાવતો, રૂપાવચરભૂમિપરિયાપન્નેસુ પટિસન્ધિં દત્વા પવત્તે દસન્નં વિપાકાનં પચ્ચયભાવતો વુત્તં ‘‘યથારહ’’ન્તિ.

૫૮૨-૩. કામે ભવે, રૂપે ભવેતિ સમ્બન્ધો. તીસુ ગતીસૂતિ દેવમનુસ્સવજ્જેસુ તીસુ ગતીસુ. એકિસ્સાતિ નાનત્તકાયએકત્તસઞ્ઞીસઙ્ખાતાય એકિસ્સા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા. એકસ્મિન્તિ નાનત્તકાયએકત્તસઞ્ઞીસઙ્ખાતેયેવ એકસ્મિં સત્તાવાસે.

૫૮૪-૬. એકારૂપભવેતિ એકસ્મિં અરૂપભવે. એકિસ્સા યોનિયાતિ એકિસ્સાયેવ ઓપપાતિકયોનિયા. તીસુ ચિત્તટ્ઠિતીસૂતિ આકાસાનઞ્ચાયતનાદીસુ તીસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ. સત્તાવાસે ચતુબ્બિધેતિ આકાસાનઞ્ચાયતનાદિકેયેવ ચતુબ્બિધે સત્તાવાસે. વિજાનિતબ્બા…પે… પચ્ચયાતિ સઙ્ખારા યથા પચ્ચયા યેસઞ્ચ પચ્ચયા, તથા તેપિ વિઞ્ઞાતબ્બાતિ અત્થો.

૫૮૭-૯૦. નનુ ચ સઙ્ખારાનં પટિસન્ધિપવત્તીસુપિ વિપાકાનં પચ્ચયભાવો વુત્તો. તત્થ પટિસન્ધિયેવ તાવ ન સક્કા વિઞ્ઞાતું. યદિ હિ પુરિમભવતો પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં ઇધાગચ્છતીતિ વુચ્ચેય્ય, તં ન યુત્તં, રૂપારૂપધમ્માનં કેસગ્ગમત્તમ્પિ દેસન્તરસઙ્કમનાભાવતો. અથ અતીતભવનિબ્બત્તસઙ્ખારતો ન નિબ્બત્તતિ, તમ્પિ ન યુજ્જતિ અહેતુકદોસાપત્તિતોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ચોદેન્તો આહ ‘‘ન રૂપારૂપધમ્માન’’ન્તિઆદિ. આચરિયો તસ્સાધિપ્પાયં સમ્પટિચ્છિત્વા તં સઞ્ઞાપેતુકામો આહ ‘‘નત્થિ ચિત્તસ્સા’’તિઆદિ. તતો હેતું વિનાતિ તત્થ હેતું વિના, અતીતભવનિબ્બત્તકમ્મસઙ્ખારનિકન્તિઆરમ્મણં વિનાતિ અત્થો. સુલદ્ધપચ્ચયન્તિ અવિજ્જાદિસહકારીકારણસહિતસ્સ સઙ્ખારસ્સ વસેન સુટ્ઠુ અવેકલ્લતો પટિલદ્ધપચ્ચયં. રૂપારૂપમત્તન્તિ બાહિરકપરિકપ્પિતસ્સ અધિતિટ્ઠનકસ્સ સત્તજીવાદિનો અભાવતો રૂપારૂપધમ્મમત્તં. તેનાહ ‘‘ન ચ સત્તો’’તિઆદિ. ભવન્તર…પે… પવુચ્ચતીતિ વોહારમત્તેન ભવન્તરમુપેતીતિ પવુચ્ચતિ. અત્થતો પન પચ્ચયસામગ્ગિયા ભવન્તરભાવેન ઉપ્પજ્જનમત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

૫૯૧. ઇદાનિ તં પટિસન્ધિક્કમં પાકટાય મનુસ્સપટિસન્ધિયા વસેન પકાસેતું સમારભન્તો આહ ‘‘તયિદ’’ન્તિઆદિ. સુદુબ્બુધન્તિ અતિદુબ્બિજાનિયં. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘સચ્ચં સત્તો પટિસન્ધિ, પચ્ચયાકારમેવ ચ;

દુદ્દસા ચતુરો ધમ્મા, દેસેતુઞ્ચ સુદુક્કરા’’તિ.

૫૯૨-૩. આસન્નમરણસ્સાતિ પરૂપક્કમેન વા આયુક્ખયાદિવસેન વા સમાસન્નમરણસ્સ. સુસ્સમાનેતિ અનુક્કમેન ઉપસુસ્સમાને. ગબ્ભસેય્યકસ્સ આયતનાનં અનુપુબ્બુપ્પત્તિ વિય નિરોધોપિ અનુપુબ્બતો હોતીતિ વુત્તં ‘‘નટ્ઠે ચક્ખુન્દ્રિયાદિકે’’તિ. કેચિ પન ‘‘નાનાકમ્મસમુટ્ઠિતેસુ ચક્ખુન્દ્રિયાદીસુ નટ્ઠેસૂ’’તિ વદન્તિ. ‘‘હદય…પે… કે’’તિ ઇમિના સેસકાયે કાયિન્દ્રિયસ્સ નિરુદ્ધભાવો વુત્તોતિ એકકમ્મસમુટ્ઠિતમ્પિ નસ્સતેવાતિ અપરે. આનન્દાચરિયો પન ‘‘યમકે’’ યસ્સ ચક્ખાયતનં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ મનાયતનં નિરુજ્ઝતીતિ. આમન્તા. યસ્સ વા પન મનાયતનં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં નિરુજ્ઝતીતિ. સચિત્તકાનં અચક્ખુકાનં ચવન્તાનં તેસં મનાયતનં નિરુજ્ઝતિ, નો ચ તેસં ચક્ખાયતનં નિરુજ્ઝતિ. સચક્ખુકાનં ચવન્તાનં તેસં મનાયતનઞ્ચ નિરુજ્ઝતિ, ચક્ખાયતનઞ્ચ નિરુજ્ઝતી’તિઆદિના (યમ. ૧.આયતનયમક.૧૨૦) ચક્ખાયતનાદીનં ચુતિચિત્તેન સહ નિરોધો વુત્તોતિ ચક્ખુન્દ્રિયાદીનિ ચુતિતો પુબ્બે ન નસ્સન્તિ. અતિમન્દભાવૂપગમનં પન સન્ધાય અટ્ઠકથાય ‘નિરુદ્ધેસુ ઇન્દ્રિયેસૂ’તિ વુત્તં, ન અનવસેસનિરોધં સન્ધાય. પઞ્ચદ્વારિકજવનાનન્તરમ્પિ ચુતિ અટ્ઠકથાયં દસ્સિતા’’તિ વદતિ. હદયવત્થુમત્તસ્મિન્તિ હદયવત્થુપદેસમત્તે. ન હિ હદયવત્થું નિસ્સાય કાયિન્દ્રિયં પવત્તતિ.

૫૯૪-૭. વત્થુસન્નિસ્સિતન્તિ સેસિન્દ્રિયાનં નિરુદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયભાવૂપગમનસામત્થિયાયોગેન મન્દભાવતો વા હદયવત્થુમત્તસન્નિસ્સિતં. ચિત્તન્તિ તદા કમ્મકમ્મનિમિત્તાદીનિ આરબ્ભ પવત્તજવનવિઞ્ઞાણં. તં પન સુગતિયં નિબ્બત્તમાનસ્સ કુસલં હોતિ, દુગ્ગતિયં નિબ્બત્તમાનસ્સ અકુસલં. તેનાહ ભગવા –

‘‘નિમિત્તસ્સાદગધિતં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતિ અનુબ્યઞ્જનસ્સાદગધિતં વા, તસ્મિં ચે સમયે કાલં કરોતિ, ઠાનમેતં વિજ્જતિ, યં દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં ઉપપજ્જેય્ય નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૨૩૫).

યદિ એવં –

‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણસમ્પયુત્તે કતમેસં અટ્ઠન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ, કુસલસ્સ કમ્મસ્સ જવનક્ખણે તયો હેતૂ કુસલા તસ્મિં ખણે જાતચેતનાય સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તેન વુચ્ચતિ કુસલમૂલપચ્ચયાપિ સઙ્ખારા. નિકન્તિક્ખણે દ્વે હેતૂ અકુસલા તસ્મિં ખણે જાતચેતનાય સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તેન વુચ્ચતિ અકુસલમૂલપચ્ચયાપિ સઙ્ખારા. પટિસન્ધિક્ખણે તયો હેતૂ અબ્યાકતા તસ્મિં ખણે જાતચેતનાય સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તેન વુચ્ચતિ નામરૂપપચ્ચયાપિ વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયાપિ નામરૂપ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૨) –

નિકન્તિક્ખણે હેતુદ્વયપચ્ચયાપિ સુગતિપટિસન્ધિકસ્સ કથં દસ્સિતાતિ? નયિદં મરણાસન્નજવનસમ્પયુત્તહેતુયો સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો કતકમ્મસ્સ તં કમ્મં આરબ્ભ અસ્સાદવસેન પવત્તજવનસમ્પયુત્તહેતુયો સન્ધાય. કતૂપચિતમ્પિ હિ કમ્મં તણ્હાય અસ્સાદિતં વિપાકાભિનિપ્ફાદને સમત્થન્તિ. કેચિ પન ‘‘કમ્મકરણકાલે અપ્પહીનાવત્થાય સન્તાને અનુસયિતહેતુયો સન્ધાય નિકન્તિક્ખણે દ્વે હેતુયોતિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ, તેસં સહજાતપચ્ચયત્તાયોગતો. પુબ્બાનુસેવિતં પુઞ્ઞં વા અપુઞ્ઞમેવ વા કમ્મં, કમ્મનિમિત્તં વા આલમ્બિત્વા ચિત્તં પવત્તતીતિ સમ્બન્ધો. પુબ્બાનુસેવિતન્તિ પુબ્બે આસેવિતં. ‘‘કતત્તા ઉપચિતત્તા’’તિ હિ વુત્તં. તણ્હાય અનુસેવિતભાવં સન્ધાય વા ‘‘પુબ્બાનુસેવિત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અનુપુબ્બસેવિત’’ન્તિપિ પાઠં વદન્તિ, પટિસન્ધિવસેન પુબ્બે આસેવિતં, પુબ્બે દિન્નપટિસન્ધિકન્તિ અત્થો. દિન્નપટિસન્ધિકમ્પિ પન અપરજાતીસુ પવત્તિવિપાકં ન નિબ્બત્તેતીતિ નત્થિ. પુઞ્ઞાપુઞ્ઞગ્ગહણેન યથાકમ્મં સુગતિદુગ્ગતિપટિસન્ધીનં આરમ્મણં દસ્સેતિ. કમ્મં કમ્મનિમિત્તં વાતિ વા-સદ્દેન ગતિનિમિત્તં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ કમ્મં, ગતિનિમિત્તઞ્ચ મનોદ્વારેયેવ આપાથમાગચ્છતિ, કમ્મનિમિત્તં પન પઞ્ચદ્વારેપિ. એવઞ્ચ કત્વા પઞ્ચદ્વારગ્ગહિતેપિ આરમ્મણે પટિસન્ધિ હોતિ. અપરે પન ગતિનિમિત્તમ્પિ છદ્વારેસુ લબ્ભતીતિ વણ્ણેન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં સચ્ચસઙ્ખેપે –

‘‘પઞ્ચદ્વારે સિયા સન્ધિ, વિના કમ્મં દ્વિગોચરે’’તિ. (સ. સ. ૧૭૩).

અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ગતિનિમિત્તં મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છતી’’તિ વુત્તત્તા, તદારમ્મણાય ચ પઞ્ચદ્વારિકપટિસન્ધિયા અદસ્સિતત્તા, મૂલટીકાદીસુ ચ ‘‘કમ્મબલેન ઉપટ્ઠાપિતં વણ્ણાયતનં સુપિનં પસ્સન્તસ્સ વિય, દિબ્બચક્ખુકસ્સ વિય ચ મનોદ્વારે એવ ગોચરભાવં ગચ્છતી’’તિ નિયમેત્વા વુત્તત્તા તેસં વચનં ન સમ્પટિચ્છન્તિ આચરિયા. કમ્મનિમિત્તઞ્ચ પનેત્થ પચ્ચુપ્પન્નં પઞ્ચદ્વારે આપાથમાગચ્છન્તં ચુતિકાલાસન્ને કતકમ્મસ્સ આરમ્મણસન્તાને ઉપ્પન્નં તંસદિસન્તિ દટ્ઠબ્બં, ઇતરથા તદેવ પટિસન્ધિયા આરમ્મણુપટ્ઠાપકં તદેવ પટિસન્ધિજનકં ભવેય્ય, ન ચ પટિસન્ધિયા ઉપચારભૂતાનિ વિય, ‘‘એતસ્મિં તયા પવત્તિતબ્બ’’ન્તિ પટિસન્ધિયા આરમ્મણં અનુપ્પદેન્તાનિ વિય ચ પવત્તાનિ ચુતિઆસન્નજવનાનિ પટિસન્ધિજનકાનિ ભવેય્યું. ‘‘કતત્તા ઉપચિતત્તા’’તિ હિ વુત્તં. તદા ચ પટિસન્ધિયા એકવીથિયં વિય પવત્તમાનાનિ કથં કતૂપચિતાનિ સિયું, અસ્સાદનભૂતાય તણ્હાય અપરામટ્ઠાનિ કથં પટિસન્ધિનિબ્બત્તકાનિ, ન ચ લોકિયાનિ લોકુત્તરાનિ વિય સમાનવીથિફલાનિ હોન્તીતિ. તં વિઞ્ઞાણન્તિ તં જવનવિઞ્ઞાણં. એકત્તનયેન પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. ચુતિપટિસન્ધિતદાસન્નવિઞ્ઞાણાનઞ્હિ સન્તતિવસેન વિઞ્ઞાણન્તિ ઉપનીતેકત્તં ઇધ તં વિઞ્ઞાણન્તિ અધિપ્પેતં.

અવિજ્જાય પટિચ્છન્નાદીનવેતિ અનુસયવસેન પવત્તાય ભવતણ્હાય, ચિત્તસમ્પયુત્તાય વા અવિજ્જાય છાદિતદુક્ખાદીનવે. તથાભૂતે પન કમ્માદિવિસયે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણભાવેન ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતે. તણ્હાય અપ્પહીનત્તા એવ પુરિમુપ્પન્નાય ચ સન્તતિયા તથાપરિણતત્તા પટિસન્ધિટ્ઠાનાભિમુખં વિઞ્ઞાણં નિન્નપોણપબ્ભારં હુત્વા પવત્તતીતિ આહ ‘‘તણ્હા નમેતી’’તિ. સહજા પન સઙ્ખારાતિ ચુતિઆસન્નજવનવિઞ્ઞાણસહજાતચેતના, સબ્બેપિ વા ફસ્સાદયો. ખિપન્તીતિ ખિપન્તા વિય તસ્મિં વિસયે પટિસન્ધિવસેન વિઞ્ઞાણપતિટ્ઠાનસ્સ હેતુભાવેન પવત્તન્તિ. તન્તિ તં વિઞ્ઞાણં. ‘‘સન્તતિવસા’’તિ વદન્તો તદેવ વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, ન અઞ્ઞન્તિ ઇમઞ્ચ મિચ્છાવાદં પટિક્ખિપતિ. સતિ હિ નાનત્તનયે સન્તતિવસેન એકત્તનયો હોતીતિ.

૫૯૯. આરમ્મણાદીહિ…પે… પવત્તતીતિ આરમ્મણનિસ્સયપચ્ચયાદીહિ પવત્તતિ. કથં? આસન્નમરણસ્સ હિ કમ્મબલેન મનોદ્વારે ઉપટ્ઠાપિતં અવિજ્જાય પટિચ્છન્નાદીનવં કમ્માદિવિસયં આરબ્ભ મનોદ્વારાવજ્જનં ઉપ્પજ્જતિ, તતો મરણાસન્નવીથિયા વત્થુદુબ્બલભાવેન મન્દપ્પવત્તિયા ચત્તારિ, પઞ્ચ વા જવનાનિ પવત્તન્તિ, તદનન્તરં તદારમ્મણે સતિ, અસતિ વા ભવઙ્ગવિસયમાલમ્બિત્વા ચુતિચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. ભવઙ્ગાનન્તરમ્પિ ચુતિ હોતીતિ વદન્તિ. ચુતિચિત્તે પન નિરુદ્ધે તદેવ આપાથગતં કમ્મકમ્મનિમિત્તાદિં આરબ્ભ અનુપચ્છિન્નકિલેસબલવનિમિત્તં સહજાતસઙ્ખારેહિ કમ્માદિઆરમ્મણે ખિપિયમાનં ઓરિમતીરરુક્ખવિનિબન્ધં રજ્જું આલમ્બિત્વા માતિકાતિક્કામકો વિય પુરિમઞ્ચ નિસ્સયં જહતિ, અપરઞ્ચ કમ્મસમુટ્ઠિતં નિસ્સયં અસ્સાદયમાનં વા અનસ્સાદયમાનં વા આરમ્મણાદીહિ પચ્ચયેહિ પવત્તતિ. એત્થ ચ ઓરિમતીરં વિય પુરિમભવો દટ્ઠબ્બો, તત્થ ઠિતરુક્ખો વિય પુરિમભવે પવત્તમાનક્ખન્ધા, રજ્જુ વિય કમ્માદિઆરમ્મણં. કેચિ પન ‘‘રજ્જુ વિય હદયવત્થૂ’’તિ વદન્તિ, ‘‘રજ્જુ વિય તણ્હા’’તિપિ અપરે. પુરિસો વિય વિઞ્ઞાણં, તસ્સ રજ્જુગ્ગહણં વિય તણ્હાય આરમ્મણાભિમુખનમનં, પયોગો વિય ખિપનકસઙ્ખારા, માતિકા વિય ચુતિચિત્તં, પરતીરં વિય પરલોકો.

૬૦૦. યથા પુરિસો પરતીરે પતિટ્ઠહમાનો પરતીરરુક્ખવિનિબન્ધં કિઞ્ચિ અસ્સાદયમાનો વા અનસ્સાદયમાનો વા કેવલં પથવિયં સકબલપ્પયોગેહેવ પતિટ્ઠાતિ, એવમિદમ્પિ ભવન્તરત્તભાવવિનિબન્ધહદયવત્થુસઙ્ખાતં નિસ્સયં પઞ્ચવોકારભવે અસ્સાદયમાનં વા ચતુવોકારભવે અનસ્સાદયમાનં વા કેવલં આરમ્મણનિસ્સયસમ્પયુત્તધમ્મેહેવ પવત્તતીતિ તં વિઞ્ઞાણં નાપિ ઇધાગતં ઇમસ્મિંયેવ ભવે નિબ્બત્તત્તા. કમ્માદિન્તિ અતીતભવનિબ્બત્તકમ્માદિં. આદિ-સદ્દેન ખિપનકસઙ્ખારાનં, નમનવસેન પવત્તતણ્હાય, કમ્માદિવિસયાય આદીનવપટિચ્છાદિકાય ચ અવિજ્જાય, દળ્હગ્ગાહાદિકરાનં ઉપાદાનાદીનઞ્ચ ગહણં દટ્ઠબ્બં. તત્થ કમ્મં નામ ઉપપજ્જવેદનીયભૂતં, અપરાપરિયવેદનીયભૂતં વા પટિસન્ધિનિબ્બત્તકકમ્મં. ખિપનકસઙ્ખારા નામ ચુતિઆસન્નજવનસહજાતસઙ્ખારા, પટિસન્ધિજનકકમ્મસહગતસઙ્ખારા વા, તતો પુરિમજવનસહગતસઙ્ખારાતિ વા કેચિ. નમનવસેન પવત્તતણ્હા નામ અનુસયાવત્થાય પવત્તતણ્હા. એસ નયો આદીનવપટિચ્છાદકઅવિજ્જાયપિ. કમ્માદિવિસયા પુબ્બે વુત્તાયેવ. દળ્હગ્ગાહકરઉપાદાના નામ મણ્ડૂકં પન્નગો વિય ઉપપત્તિભવસ્સ દળ્હગ્ગહણવસેન પવત્તા કામુપાદાનાદયો.

૬૦૧-૫. સદ્દપટિઘોસાદીનં સતિપિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવે સન્તાનબન્ધો ન પાકટોતિ તેસં એકત્તનાનત્તભાવં અનામસિત્વા અનાગતમતીતહેતુસમુપ્પાદમેવ દસ્સેન્તો ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં ચુતિપટિસન્ધાધિકારે. પટિઘોસદીપમુદ્દાદીતિ આદિ-સદ્દેન આદાસતલગતમુખનિમિત્તાદીનં ગહણં. અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વાતિ સદ્દાદિપચ્ચયદેસં અનુપગન્ત્વા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા સદ્દાદીનં ઉપ્પત્તિપદેસં અનુપગન્ત્વા પટિઘોસો સદ્દહેતુકો, પદીપો પદીપન્તરાદિહેતુકો, મુદ્દા લઞ્છનહેતુકો, મુખનિમિત્તાદિકં આદાસાદિઅભિમુખાદિહેતુકં હોતિ તતો પુબ્બે અભાવા, એવમિદમ્પિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં ન હેતુદેસં ગન્ત્વા તંહેતુકં હોતિ તતો પુબ્બે અભાવા, તસ્મા ન ઇદં હેતુદેસતો પુરિમભવતો ઇધાગતં પટિઘોસાદયો વિય સદ્દાદિદેસતો, નાપિ તતો હેતું વિના ઉપ્પન્નં સદ્દાદીહિ વિના પટિઘોસાદયો વિયાતિ. અથ વા અઞ્ઞત્ર અગન્ત્વાતિ પુબ્બે પચ્ચયપદેસે સન્નિહિતા હુત્વા તતો અઞ્ઞત્ર ગન્ત્વા તપ્પચ્ચયા ન હોન્તિ ઉપ્પત્તિતો પુબ્બે અભાવા, નાપિ સદ્દાદિપચ્ચયા ન હોન્તિ, એવં ઇદમ્પીતિ વુત્તનયેન યોજેતબ્બં. સન્તાનબન્ધતો નત્થીતિ સન્તાનપ્પબન્ધતો નત્થિ એકતા સન્તાનેકત્તેપિ અઞ્ઞસ્સેવ વિઞ્ઞાણસ્સ પાતુભવનતો, નાપિ નાનતા અપુબ્બાનં અપુબ્બાનં ઉપ્પાદેપિ પઠમુપ્પન્નં ધમ્મં વિના પચ્છિમસ્સ અનુપ્પજ્જનતો, પદીપસ્સ વિય નાનતા ન સિયા. ખણિકાપિ હિ પદીપજાલા સન્તાનેકત્તં ઉપાદાય સા એવાતિ વુચ્ચતિ, અત્તકિચ્ચઞ્ચ સાધેતિ. ‘‘સતિ સન્તાનબન્ધે’’તિઆદિના સન્તાનબન્ધે એકન્તં એકત્તાય ચ નાનત્તાય ચ અગ્ગહેતબ્બતં, ગહણે ચ દોસં દસ્સેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – સન્તાનબન્ધે સતિ યદિ એકન્તેન એકતા સિયા, ખીરદધીનમ્પિ અનઞ્ઞભાવતો, અત્તતોયેવ ચ સયં અનુપ્પજ્જનતો ખીરતો દધિસમ્ભૂતં ન ભવેય્ય. અથાપિ સન્તાનબન્ધે સતિ એકન્તં નાનતા ભવેય્ય, ખીરદધીનમ્પિ નાનત્તા, અઞ્ઞસ્સ ચ સામિભાવમત્તેન અપરસ્સ સામિભાવાયોગતો ખીરસામિ નરો દધિસામિ ન ભવેય્ય, ન ચ પનેવં લોકે દિસ્સતીતિ.

૬૦૬. તસ્માતિ યસ્મા એવં લોકવોહારપરિચ્છેદો હોતિ, તસ્મા એકન્તં એકતા, નાનતાપિ વા ન ચેવ ઉપગન્તબ્બા. એકત્તે પન અધિપ્પેતે ધમ્મતો અગ્ગહેત્વા સન્તાનતોવ ગહેતબ્બં, નાનત્તે અધિપ્પેતે સન્તાનવસેન અગ્ગહેત્વા ધમ્મતોવ ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘દિટ્ઠસન્તાનબન્ધસ્મિં, એકઞ્ઞત્તવિચારણે;

સભાગુપ્પત્તિયેકત્ત-મઞ્ઞત્તં ખણભેદતો’’તિ.

એત્થ ચ એકન્તં એકતાપટિસેધેન ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ ઇમં દિટ્ઠિં નિવારેતિ, એકન્તં નાનતાપટિસેધેન ‘‘પરંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ.

૬૦૭-૯. નનુ ન સુન્દરં, નનુ સિયાતિ વા સમ્બન્ધો. અસઙ્કન્તિપાતુભાવેતિ સઙ્કન્તિપાતુભાવરહિતે, અસઙ્કન્તિવસેન વા પાતુભાવે, અસઙ્કમિત્વાવ પાતુભાવેતિ અત્થો. ખન્ધાભિસમ્ભવાતિ અભિસમ્ભૂતક્ખન્ધા, અથ વા અભિસમ્ભવતિ કમ્મં એતેસૂતિ અભિસમ્ભવા, ખન્ધા, એવં અભિસમ્ભવા કમ્માધિટ્ઠાનભૂતા ખન્ધાતિ અત્થો. ઇધ નિરુદ્ધત્તાતિ ફલાધિટ્ઠાનભૂતં પરલોકં અગન્ત્વા ઇધેવ નિરુદ્ધત્તા. પરત્થાગમતોતિ પરલોકં અગમનતો. તસ્સાતિ કમ્મસ્સ. અઞ્ઞસ્સાતિ યેન તં કમ્મં કતં, તતો અઞ્ઞસ્સ. અઞ્ઞતોતિ યં તં કમ્મં નિબ્બત્તં, તતો અઞ્ઞતો. એતં વિધાનન્તિ ઇધલોકતો પરલોકં ગન્ત્વા નત્થિ, તત્થ ‘‘અઞ્ઞેવ ખન્ધા નિબ્બત્તન્તી’’તિ ઇદં સબ્બં યથાવુત્તવિધાનં.

૬૧૧-૪. ‘‘સન્તાને…પે… સાધકો’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં પકાસેતું ‘‘એકસ્મિં પના’’તિઆદિ વુત્તં. એકસ્મિં સન્તાનેતિ યસ્મિં ધમ્મપુઞ્જે કમ્મં નિબ્બત્તં, તસ્સેવ સન્તાનેતિ અત્થો. અઞ્ઞસ્સાતિપિ વા…પે… હોતિ. તત્થ એકન્તં એકત્તનાનત્તાનં પટિસિદ્ધત્તાતિ અધિપ્પાયો. એતસ્સત્થસ્સાતિ હેતુફલાનં અત્થતો અઞ્ઞત્તેપિ તેનેવ હેતુફલભાવેન સમ્બન્ધત્તા તં ફલં અઞ્ઞસ્સ, અઞ્ઞતોતિ વા ન વત્તબ્બન્તિ એતસ્સ અત્થસ્સ. બીજાનન્તિ અમ્બમાતુલુઙ્ગબીજાનં. અભિસઙ્ખારોતિ મધુઆદિપરિભાવનં. મધુઆદિનાતિ મધુચતુમધુરઅલત્તકરસાદિના. તસ્સાતિ તસ્સ પરિભાવિતબીજસ્સ. પઠમં લદ્ધપચ્ચયોતિ મધુરભાવૂપગમનતો પઠમમેવ લદ્ધપચ્ચયો. કાલન્તરેતિ ફલકાલે. એવં ઞેય્યમિદમ્પિ ચાતિ યથા એતં, એવં ઇદમ્પિ ઞાતબ્બં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા હિ અમ્બબીજાદીસુ મધુના, ચતુમધુરેન વા યોજેત્વા રોપિતેસુ ફલરસો મધુરો હોતિ, માતુલુઙ્ગબીજે ચ અલત્તકરસેન રજિત્વા રોપિતે અમ્બિલભણ્ડો રત્તો હોતિ, ન ચ તં બીજં અભિસઙ્ખરણં વા ફલટ્ઠાનં પાપુણાતિ, એવં સન્તેપિ કાલન્તરે ફલવિસેસો ન અઞ્ઞબીજસન્તાને હોતિ, ન ચ અઞ્ઞસ્મિં બીજે અભિસઙ્ખારપચ્ચયતો હોતિ, એવમેવ યે ઇધ લોકે નિબ્બત્તક્ખન્ધા, તેસુ નિપ્ફન્નં કમ્મં વા પરલોકં ન ગચ્છન્તિ. એવમ્પિ કાલન્તરે વિપાકક્ખન્ધા અઞ્ઞસ્મિં સન્તાને ન નિબ્બત્તન્તિ, ન ચ અઞ્ઞકમ્મપચ્ચયતો હોન્તીતિ.

એત્થ હિ અભિસઙ્ખતં બીજં વિય કમ્મં વા સત્તો, અભિસઙ્ખારો વિય કમ્મં, બીજસ્સ અઙ્કુરાદિપ્પબન્ધો વિય સત્તસ્સ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણાદિપ્પબન્ધો. તત્થુપ્પન્નસ્સ મધુરરસસ્સ અમ્બિલભણ્ડે રત્તસ્સ ચ તસ્સેવ બીજસ્સ તતો એવ ચ અભિસઙ્ખારતો ભાવો વિય કમ્મકારકસ્સેવ સત્તસ્સ તતો એવ ચ અભિસઙ્ખરણતો ભાવો વેદિતબ્બો.

૬૧૫. બાલકાલે…પે… ફલદાયિનાતિ બાલસરીરે કતં વિજ્જાપરિયાપુણનં, સિપ્પસિક્ખનં, ઓસધૂપયોગો ચ ન વુડ્ઢસરીરં ગચ્છતિ, અથ ચ તન્નિમિત્તં વિજ્જાપાટવં, સિપ્પજાનનં, અનામયતાદિ ચ વુડ્ઢસરીરે હોન્તિ, ન ચ તાનિ અઞ્ઞસ્સ હોન્તિ તંસન્તતિપરિયાપન્ને એવ સદિસે ઉપ્પજ્જનતો. ન ચ યથા પયુત્તેન વિજ્જાપરિયાપુણનાદિના વિના તાનિ અઞ્ઞતો હોન્તિ તદભાવે અભાવતો, એવં ઇધાપિ સન્તાને યં ફલં, એતં નાઞ્ઞસ્સ, ન ચ અઞ્ઞતોતિ યોજેતબ્બં. એતેન ચ સઙ્ખારાભાવે ફલાભાવમેવ દસ્સેતિ, ન અઞ્ઞપચ્ચયનિવારણં કરોતિ.

૬૧૬-૮. એવં સન્તેપીતિ અસઙ્કન્તિપાતુભાવે. તત્થ ચ યથાવુત્તદોસપરિહરણે સતિ સિદ્ધેપીતિ અત્થો. વિજ્જમાનન્તિ પદીપસ્સ વટ્ટિકાસ્નેહો વિય વિજ્જમાનં અનિરુદ્ધન્તિ અત્થો. અવિજ્જમાનન્તિ વટ્ટદુક્ખાભાવસ્સ અરહતો ચુતિચિત્તં વિય અવિજ્જમાનં નિરુદ્ધન્તિ અત્થો. તપ્પવત્તિક્ખણેતિ કમ્મસ્સ પવત્તમાનક્ખણેયેવ. તેનાહ ‘‘સદ્ધિમેવ ચ હેતુના’’તિ. અવિજ્જમાનન્તિ પવત્તિક્ખણતો પુબ્બે વિજ્જમાનતં અસમ્પત્તં. નિરુદ્ધન્તિ ખણત્તયં પત્વા નિરુદ્ધં. તેનાહ –

‘‘પવત્તિક્ખણતો પુબ્બે, પચ્છા નિચ્ચફલં સિયા’’તિ.

પુબ્બેતિ કમ્માયૂહનતો પુબ્બે. અવિજ્જમાનતાસામઞ્ઞેન હેતં વુત્તં. પચ્છાતિ વિપાકપ્પવત્તિતો પચ્છા ચ.

૬૧૯-૨૦. કટત્તાપચ્ચયોતિ કટત્તા એવ પચ્ચયો, ન વિજ્જમાનતાય અવિજ્જમાનતાય વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘કામાવચરસ્સ કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા વિપાકં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિઆદિ (ધ. સ. ૪૩૧). યદિ એવં અરહતા કતકમ્મમ્પિ કટત્તાપચ્ચયો સિયાતિ? નયિદમેવં. યથા હિ અચ્છિન્નમૂલસ્મિં રુક્ખે પુપ્ફિતં બીજસમત્થમ્પિ કુસુમં મૂલે છિન્નમત્તે ફલદાયકં ન હોતિ, એવં અરહતોપિ કિલેસમૂલસ્સ અબ્બોચ્છિન્નકાલે સન્તાને પવત્તમ્પિ કમ્મં કિલેસમૂલચ્છિન્નમત્તેયેવ ફલદાને અસમત્થભાવં આપન્નન્તિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘બાલજનજ્ઝારુળ્હો,

જાતિરથો કમ્મકિલેસચક્કોયં;

કિલેસચક્કવિધમનો,

ન યાતિ કમ્મેકચક્કેપી’’તિ.

કટત્તા ચે પચ્ચયો, નિચ્ચફલદાયકો વિબન્ધોતિ આહ ‘‘પાટિભોગાદિક’’ન્તિઆદિ. પાટિભોગાદિકન્તિ મૂલભાવૂપગમનાદિકં. આદિ-ગ્ગહણેન ‘‘પચ્છા મૂલં દસ્સામી’’તિ ભણ્ડગ્ગહણં, ઇણગ્ગહણઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – પાટિભોગકિરિયાદીનં વિજ્જમાનતા, અવિજ્જમાનતા વા નિય્યાતને, પટિભણ્ડદાને, ઇણદાને ચ પચ્ચયો ન હોતિ, અથ ખો કરણમત્તં, ન ચ તં નિય્યાતનાદીનં નિચ્ચમેવ પચ્ચયો હોતિ નિય્યાતનાદિમ્હિ કતે પચ્ચયત્તાભાવતો, એવમેવ વિપાકુપ્પાદનેપિ કમ્મસ્સ વિજ્જમાનતા, અવિજ્જમાનતા વા પચ્ચયો ન હોતિ, અથ ખો કરણમત્તમેવ, કરણમત્તે ચ સતિ વિપક્કવિપાકાનં પચ્ચયો ન હોતીતિ.

૬૨૧. પરમસ્સ ઉત્તમસ્સ અત્થસ્સ પકાસનતો પરમત્થપ્પકાસનો. પીતિબુદ્ધિવિવડ્ઢનોતિ પીતિયા, ઞાણસ્સ ચ, પીતિસહગતસ્સ વા ઞાણસ્સ વિવડ્ઢનો.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

પુઞ્ઞવિપાકપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.