૮. અટ્ઠમો પરિચ્છેદો

પકિણ્ણકનિદ્દેસવણ્ણના

૪૭૫-૬. ઇદાનિ યથાવુત્તાનં સબ્બેસમ્પિ ચિત્તાનં પાકટભાવત્થં –

‘‘સુત્તં દોવારિકો ચેવ,

ગામિલ્લો અમ્બગોળિયો;

જચ્ચન્ધો પીઠસપ્પી ચ,

ઉપનિસ્સયમત્થસો’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮ વિપાકુદ્ધારકથા) –

અટ્ઠકથાય આગતમાતિકાય વસેન પકિણ્ણકનયં દસ્સેતું ‘‘ઇદાનિ પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મનસન્તિ ચિત્તાનં. ‘‘માનસ’’ન્તિપિ પઠન્તિ, તં ન સુન્દરં. પન્થમક્કટકોતિ પાણકપટઙ્ગાદીનં સઞ્ચરણટ્ઠાને જાલં પસારેત્વા તેસં મગ્ગરક્ખણતો ‘‘પન્થમક્કટકો’’તિ લદ્ધનામો ઉણ્ણનાભિ. દિસાસુ પન પઞ્ચસૂતિ ઉપમેતબ્બાનં પઞ્ચપસાદાનં વસેન વુત્તં. તત્થાતિ મગ્ગે, તત્થ જાલમજ્ઝેતિ વા સમ્બન્ધો. સુત્તં પસારેત્વાતિ જાલબન્ધનમાહ.

૪૭૮-૮૦. ન્તિ રુધિરમાહ. દિસાસુ દુતિયાદીસુ સુત્તે…પે… ઘટ્ટિતેતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પસાદા પઞ્ચ દટ્ઠબ્બા’’તિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. ચિત્તં…પે… વિયાતિ હદયવત્થું નિસ્સાય પવત્તમાનચિત્તં જાલમજ્ઝે નિપન્નમક્કટકો વિય દટ્ઠબ્બં.

૪૮૨-૫. પસાદઘટ્ટનન્તિ પસાદે ઘટ્ટિતં. ભવઙ્ગાવટ્ટનન્તિ ભવઙ્ગં આવટ્ટેન્તં. ધમ્મતો અઞ્ઞા કાચિ કિરિયા નામ નત્થીતિ ધમ્મમેવ ચલનેન સહ ઉપમેતિ. સુત્તાનુસારંવાતિ સુત્તાનુસારેન ગમનં વિય. જવનસ્સ આરમ્મણરસાનુભવનતો તસ્સ પવત્તિ યૂસપાનેન સદ્ધિં ઉપમેત્વા વુત્તા. વત્થુંયેવાતિ યથા પુરિમચિત્તાનિ હદયવત્થુનિસ્સિતાનિ પસાદવત્થું અનુગતાનિ અઞ્ઞારમ્મણાનિ ચ હોન્તિ, ન એવં ભવઙ્ગં. તં પન વત્થારમ્મણન્તરરહિતં કેવલં હદયવત્થુમેવ નિસ્સાય પવત્તતીતિ દીપેતિ. પરિવત્તનન્તિ પુન ભવઙ્ગભાવેન પરિવત્તનં. ભવઙ્ગાવજ્જનાદીનં ધમ્મતો ભેદેપિ સન્તતિવસેન એકત્તં ગહેત્વા એકેનેવ મક્કટકેન ઉપમાસંસન્દનં વુત્તં.

૪૮૬-૯૦. ઉપમા એવ ઓપમ્મં. તતો પસાદવત્થુતો ચિત્તાતિ સમ્બન્ધો. દીપિતં ઇમિના ઓપમ્મેન. એકેકારમ્મણન્તિ રૂપાદીસુ પઞ્ચસુ એકેકં આરમ્મણં. સબ્બસોતિ સબ્બેસુ ચક્ખાદીસુ યત્થ કત્થચીતિ અત્થો. ઇદાનિ એકેકારમ્મણસ્સ દ્વીસુ દ્વીસુ આપાથગમનં પકાસેતું ‘‘રૂપં ચક્ખુપસાદમ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. ખે આકાસે ગચ્છતીતિ ખગો, પક્ખિ. સાખિનોતિ રુક્ખસ્સ.

૪૯૨-૩. રૂપસ્સાતિ સમ્બન્ધે સામિવચનં, તસ્સ પન ઘટ્ટનં, આપાથગમનમ્પિ ચાતિ દ્વીહિ સહ સમ્બન્ધો. પસાદસ્સાતિ કમ્મત્થે સામિવચનં, અત્થતો આપાથગમનમ્પિ ચાતિ સમ્બન્ધો. આરમ્મણવસેન, આપાથં આગચ્છન્તસ્સપિ પસાદઘટ્ટનેન ચ ભવઙ્ગચલનસ્સ પચ્ચયભાવેન આપાથં વિય ઉપગમનન્તિ અત્થો.

૪૯૪-૫. તતોતિ ભવઙ્ગચલનતો પરં, કુસલં જવનં ચિત્તન્તિ કામાવચરકુસલજવનચિત્તં. અકુસલમેવ વાતિ વા-સદ્દેન કિરિયાબ્યાકતચિત્તમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થ સિયા – કો પનેતં જવનં કુસલતાય વા અકુસલતાય વા નિયમેતીતિ? યોનિસોમનસિકારો ચેવ અયોનિસોમનસિકારો ચ. યસ્સ હિ ચતુચક્કસમ્પદાવસેન યોનિસોમનસિકારો પવત્તતિ, આવજ્જનં, વોટ્ઠબ્બનઞ્ચ યોનિસોવ આવટ્ટેતિ, વવત્થાપેતિ ચ, તસ્સ અકુસલુપ્પત્તિ નત્થિ. યસ્સ પન વુત્તવિપરિયાયેન અયોનિસોમનસિકારો ચ હોતિ, આવજ્જનં, વોટ્ઠબ્બનઞ્ચ અયોનિસો ચ આવટ્ટેતિ, વવત્થાપેતિ ચ, તસ્સ કુસલજવનુપ્પત્તિ નત્થિ, તસ્મા યોનિસોમનસિકારો કુસલતાય, અયોનિસોમનસિકારો અકુસલતાય ચ નિયમેતીતિ દટ્ઠબ્બં. કિરિયાજવનં પન અરહત્તમેવ નિયમેતિ. કેચિ પન ‘‘કિરિયાજવનં પન મનસિકારો ચ નિયમેતિ. યથા હિ આવજ્જનં કુસલાકુસલાનં વિસું વિસું પચ્ચયો હોતિ, એવં કિરિયાજવનસ્સાપી’’તિ વદન્તિ.

૪૯૭. દોવારિકોપમાદીનીતિ એત્થ એકો રાજા સયનગતો નિદ્દાયતિ, તસ્સ પરિચારકો પાદે પરિમજ્જન્તો નિસીદિ, બધિરદોવારિકો દ્વારે ઠિતો, તયો પટિહારા સયનસ્સ, દ્વારસ્સ ચ મજ્ઝે પટિપાટિયા ઠિતા. અથેકો પચ્ચન્તવાસી મનુસ્સો પણ્ણાકારં આદાય દ્વારં આકોટેસિ, બધિરદોવારિકો સદ્દં ન સુણાતિ, પાદપરિમજ્જકો સઞ્ઞં અકાસિ, તાય સઞ્ઞાય દ્વારં વિવરિત્વા પસ્સિ, પઠમપટિહારો પણ્ણાકારં ગહેત્વા દુતિયસ્સ અદાસિ, દુતિયો તતિયસ્સ, તતિયો રઞ્ઞો, રાજા પરિભુઞ્જિ. તત્થ રાજા વિય જવનં દટ્ઠબ્બં, પાદપરિમજ્જકો વિય આવજ્જનં, બધિરદોવારિકો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તયો પટિહારા વિય સમ્પટિચ્છનાદીનિ તીણિ વીથિચિત્તાનિ, પચ્ચન્તવાસિનો પણ્ણાકારં આદાય દ્વારાકોટનં વિય આરમ્મણસ્સ પસાદઘટ્ટનં, પાદપરિમજ્જકેન સઞ્ઞાય દિન્નકાલો વિય કિરિયામનોધાતુયા ભવઙ્ગસ્સ આવટ્ટિતકાલો, તેન દિન્નસઞ્ઞાય બધિરદોવારિકસ્સ દ્વારવિવરકાલો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણે દસ્સનકિચ્ચસાધનકાલો, પઠમપટિહારેન પણ્ણાકારસ્સ ગહિતકાલો વિય વિપાકમનોધાતુયા આરમ્મણસ્સ સમ્પટિચ્છિતકાલો, પઠમેન દુતિયસ્સ દિન્નકાલો વિય વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણસ્સ સન્તીરિતકાલો, દુતિયેન તતિયસ્સ દિન્નકાલો વિય કિરિયામનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણસ્સ વવત્થાપિતકાલો, તતિયેન રઞ્ઞો દિન્નકાલો વિય વોટ્ઠબ્બનેન જવનસ્સ નિય્યાતિતકાલો, રઞ્ઞો પરિભોગકાલો વિય જવનસ્સ આરમ્મણરસાનુભવનકાલોતિ અયં દોવારિકોપમા.

‘‘ઇદં પન ઓપમ્મં કિં દીપેતી’’તિઆદિ ઉચ્છુયન્તૂપમાય વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. સમ્બહુલા ગામદારકા અન્તરવીથિયં પંસું કીળન્તિ, તત્થેકસ્સ હત્થે કહાપણો પટિહઞ્ઞિ. સો ‘‘મય્હં હત્થે પટિહતં, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ આહ. અથેકો ‘‘પણ્ડરં એત’’ન્તિ આહ. અપરો સહ પંસુના ગાળ્હં ગણ્હિ. અઞ્ઞો ‘‘પુથુલં ચતુરસ્સં એત’’ન્તિ આહ. અપરો ‘‘કહાપણો એસો’’તિ આહ. અથ આહરિત્વા માતુ અદંસુ, સા કમ્મે ઉપનેસિ. તત્થ સમ્બહુલાનં દારકાનં અન્તરવીથિયં કીળન્તાનં સન્નિસિન્નકાલો વિય ચિત્તપ્પવત્તિ દટ્ઠબ્બા, કહાપણસ્સ હત્થે પટિહતકાલો વિય આરમ્મણેન પસાદસ્સ ઘટ્ટિતકાલો, ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ વુત્તકાલો વિય તં આરમ્મણં ગહેત્વા કિરિયામનોધાતુયા ભવઙ્ગસ્સ આવટ્ટિતકાલો, ‘‘પણ્ડરં એત’’ન્તિ વુત્તકાલો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દસ્સનકિચ્ચસ્સ સાધિતકાલો, સહ પંસુના ગાળ્હં ગહિતકાલો વિય વિપાકમનોધાતુયા આરમ્મણસ્સ સમ્પટિચ્છિતકાલો, ‘‘પુથુલં ચતુરસ્સં એત’’ન્તિ વુત્તકાલો વિય વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણસ્સ સન્તીરિતકાલો, ‘‘કહાપણો એસો’’તિ વુત્તકાલો વિય કિરિયામનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણસ્સ વવત્થાપિતકાલો, માતરા કમ્મે ઉપનીતકાલો વિય જવનસ્સ આરમ્મણરસાનુભવનં વેદિતબ્બન્તિ અયં ગામદારકોપમા.

ઇદં ઓપમ્મં કિં દીપેતિ? કિરિયામનોધાતુ અદિસ્વાવ ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ, વિપાકમનોધાતુ અદિસ્વાવ સમ્પટિચ્છતિ, વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ અદિસ્વાવ સન્તીરેતિ, કિરિયામનોવિઞ્ઞાણધાતુ અદિસ્વાવ વવત્થાપેતિ, જવનં અદિસ્વાવ આરમ્મણરસં અનુભવતિ, એકન્તેન પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણમેવ દસ્સનકિચ્ચં સાધેતીતિ દીપેતિ. જચ્ચન્ધપીઠસપ્પીઉપમા ઉપરિ આગમિસ્સતિ.

૪૯૮-૫૦૯. એત્તકા ઉપમા સઙ્ગહેત્વા ‘‘દોવારિકોપમાદીની’’તિ વત્વા ‘‘ઉપનિસ્સયમત્થસો’’તિ એત્થ ઉપનિસ્સયભાવં પકાસેતું ‘‘અસમ્ભેદેના’’તિઆદિમાહ. અસમ્ભેદેનાતિ અવિનટ્ઠભાવેન, વાતપિત્તાદીહિ અનુપહતભાવેન ચ. વાતપિત્તાદિઉપહતમ્પિ હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવાનુપગમનતો સમ્ભિન્નમેવ નામ હોતિ, પઞ્ચિન્દ્રિયાનં અત્થિક્ખણેયેવ નિસ્સયભાવૂપગમનતો ખણવસેન અસમ્ભેદોપિ યુજ્જતિ. એસ નયો સોતપસાદાદીસુપિ. રૂપાપાથગમેનાતિ દૂરે ઠિતસ્સ ફલિકાદીહિ અન્તરિતસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિયા પચ્ચયો ભવિતું યોગ્યદેસે અવટ્ઠિતવસેન રૂપસ્સ આપાથગમનેન. એવઞ્ચ કત્વા દૂરે ઠિતં, પરમ્મુખે ઠિતમ્પિ દિબ્બચક્ખુસ્સ આપાથગતમેવ નામ હોતિ. આલોકનિસ્સયેનાપીતિ રૂપાવભાસનસમત્થઆલોકસઙ્ખાતનિસ્સયેન. આલોકે સતિ સમ્ભવો ચેત્થ આલોકનિસ્સયતા, ન આલોકસ્સ નિસ્સયપચ્ચયત્તા. મનક્કારોવ હેતુ મનક્કારહેતુ, તેન સહ વત્તતીતિ સમનક્કારહેતુ. તેન આલોકનિસ્સિતં દસ્સેતિ. સમેતેહીતિ સંયુત્તેહિ એકીભૂતેહિ, ન એકસ્સપિ વિરહેનાતિ અત્થો.

આકાસનિસ્સયેનાતિ કણ્ણચ્છિદ્દસઙ્ખાતઆકાસનિસ્સયેન. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘ન હિ પિહિતકણ્ણચ્છિદ્દસ્સ સોતવિઞ્ઞાણં પવત્તતી’’તિ વુત્તં. બાહિરાકાસમ્પિ પન ઇચ્છિતમેવ. તથા હિ અવિવરે ગેહે નિસીદિત્વા વુચ્ચમાનાનં બહિ ઠિતા ન સુણન્તિ. વાયોસન્નિસ્સયેનાતિ નાસિકચ્છિદ્દં પવિસનવાયુસન્નિસ્સયેન. આપોસન્નિસ્સયેનાતિ ખેળસઙ્ખાતઆપોસન્નિસ્સયેન. પથવીસન્નિસ્સયેનાતિ કાયપસાદવત્થુસ્સ પથવીધાતુસન્નિસ્સયેન. મનોવિઞ્ઞાણન્તિ જવનમનોવિઞ્ઞાણં.

૫૧૦-૧૧. મનો…પે… વેદિતબ્બન્તિ ‘‘અસમ્ભેદા મનસ્સા’’તિ એત્થ વુત્તં મનો ભવઙ્ગચિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તં પન ચુતિવસેન નિરુદ્ધમ્પિ કિરિયામયચિત્તસ્સ પચ્ચયભાવં અનુપગન્ત્વા કેવલં ભવઙ્ગપ્પવત્તિવસેન મન્દથામગતં હુત્વા પવત્તનમ્પિ સમ્ભિન્નમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. નાયં સબ્બત્થ ગચ્છતીતિ ચતુવોકારે અલબ્ભનતો. તેનાહ ‘‘ભવં તુ પઞ્ચવોકાર’’ન્તિઆદિ. તત્થ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં વોકારો એત્થાતિ પઞ્ચવોકારો. હોતિ હિ ભિન્નાધિકરણમ્પિ અઞ્ઞપદત્થસમાસો યથા ‘‘ઉરસિલોમો’’તિ. અથ વા યથાપચ્ચયં પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ વોકરીયતીતિ પઞ્ચવોકારો. ‘‘અત્થતો’’તિ એવમાદિકં પદં ચક્ખાદીનિ દસ્સનાદિકિચ્ચાનીતિ એત્તકમેવ સન્ધાય વુત્તં, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ વિસેસનન્તિ ન તત્થ વિનિચ્છયો વુત્તો.

૫૧૨-૪. સબ્બાનીતિ કામાવચરાદિભેદં અનામસિત્વા સબ્બાનિ. કમ્મન્તિ પટિસન્ધિનિબ્બત્તકા ઉપપજ્જવેદનીયભૂતા, અપરાપરિયવેદનીયભૂતા વા ચેતના. કમ્મનિમિત્તન્તિ યં વત્થું આરમ્મણં કત્વા આયૂહનકાલે કમ્મં આયૂહતિ, તં દાનૂપકરણાદિકં, પાણઘાતોપકરણાદિકઞ્ચ. ગતિનિમિત્તન્તિ ભવન્તરમુપપજ્જિતબ્બભવપરિયાપન્નવણ્ણાયતનં, તં પન સુગતિયં મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તન્તસ્સ રત્તકમ્બલસદિસમાતુકુચ્છિવણ્ણવસેન, દેવલોકે નિબ્બત્તન્તસ્સ ઉય્યાનકપ્પરુક્ખવણ્ણવસેન, દુગ્ગતિયં નિબ્બત્તન્તસ્સ અગ્ગિજાલાદિવણ્ણવસેન, પેતતિરચ્છાનયોનીસુ પેતતિરચ્છાનાનં નિબદ્ધસઞ્ચરણટ્ઠાનપરિયાપન્નતાવણ્ણવસેન ચ દટ્ઠબ્બં. ‘‘તિવિધ’’ન્તિ ઇદં યથાસમ્ભવવસેન વુત્તં, રૂપારૂપસમ્બન્ધીનં પન કમ્મનિમિત્તમેવ આરમ્મણં હોતિ. તથા હિ મહગ્ગતવિપાકાનિ એકન્તેન કમ્મસદિસારમ્મણાનિ વુત્તાનિ.

પચ્ચુપ્પન્નમતીતં વાતિ ખણવસેન પચ્ચુપ્પન્નમતીતં વા. તત્થ ગતિનિમિત્તં એકન્તેન પચ્ચુપ્પન્નમેવ, કમ્મનિમિત્તં પચ્ચુપ્પન્નમતીતં વા, કમ્મં પન અતીતમેવ. અનાગતારમ્મણં પન પચ્ચુપ્પન્નકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તં વિય અનાપાથગતત્તા, અતીતકમ્મકમ્મનિમિત્તં વિય અનનુભૂતત્તા ચ વિભૂતં હુત્વા નોપતિટ્ઠાતીતિ અતિસન્તભાવેન પવત્તમાના પટિસન્ધિ તં આરબ્ભ પવત્તિતું ન સક્કોતીતિ વુત્તં ‘‘નત્થિ અનાગત’’ન્તિ. મહગ્ગતપટિસન્ધીનં એકન્તેન કમ્મસદિસારમ્મણભાવેન કમ્મસ્સ વિય અતીતનવત્તબ્બારમ્મણત્તા ન તાસં વિસું આરમ્મણં ઉદ્ધટં. તત્થ દુતિયચતુત્થારૂપપટિસન્ધીનં અતીતમેવ આરમ્મણં ઇતરાસં નવત્તબ્બન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૫૧૭-૨૦. મહાવિપાકાનં પટિસન્ધાદિચતુકિચ્ચવસેનેવ પવત્તનતો રૂપારૂપભવે પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિવસેન તંતંવિપાકસ્સેવ પવત્તિતો, તદારમ્મણસ્સ ચ અભાવેન તત્થ ન લબ્ભતીતિ આહ ‘‘મહાપાકા…પે… દ્વયે’’તિ. અનિટ્ઠરૂપાનં બ્રહ્મલોકે અસમ્ભવેપિ તત્થ ઠત્વા ઇધ અનિટ્ઠારમ્મણં પસ્સન્તાનં અકુસલવિપાકાનિ ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ ન વત્તબ્બન્તિ રૂપભવેપિ સન્તીરણત્તયં વુત્તં. અભિધમ્મત્થસઙ્ગહસચ્ચસઙ્ખેપાદીસુપિ હિ ઇમિનાવ અધિપ્પાયેન રૂપલોકે અકુસલવિપાકપ્પવત્તિ દસ્સિતા. અપરે પન ‘‘કામભવે સન્તીરણત્તયં, રૂપભવે સન્તીરણદ્વયન્તિ યથાલાભવસેન યોજેતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ.

કદાચિપીતિ પરિત્તારમ્મણેસુ પરિત્તજવનાનં ઉપ્પાદેપિ. ‘‘બીજસ્સાભાવતો’’તિ રૂપારૂપભવદ્વયે તદારમ્મણાભાવસ્સ કારણં વત્વા તમેવ પકાસેતું ‘‘પટિસન્ધિબીજ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પટિસન્ધિયેવ બીજભૂતન્તિ પટિસન્ધિબીજં. તસ્સાતિ તદારમ્મણસ્સ.

૫૨૧. યદિ એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનમ્પિ કામાવચરપટિસન્ધિબીજત્તા તત્થ અભાવો આપજ્જતીતિ ચોદેન્તો આહ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીન’’ન્તિઆદિ. ઇન્દ્રિયાનન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થુદ્વારભૂતાનં ચક્ખાદીનમિન્દ્રિયાનં. પવત્તાનુભાવતોતિ તેસં તત્થ અત્થિતાનુભાવતો. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણાનં વત્થુભૂતાનિ ચક્ખુસોતિન્દ્રિયાનિ તત્થ પવત્તન્તીતિ તેસં પવત્તિઆનુભાવતો ચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણાનિ પવત્તન્તિ. સતિ ચ તેસં પવત્તિયં વીથિચિત્તુપ્પાદો નિયતોતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વિય સમ્પટિચ્છનસન્તીરણાનમ્પિ તત્થ સમ્ભવો સિદ્ધોતિ.

૫૨૩-૪. અકામાવચરધમ્મેતિ કામાવચરધમ્મતો અઞ્ઞે મહગ્ગતલોકુત્તરધમ્મે. નાનુબન્ધતીતિ નાનુવત્તતિ. જનકં…પે… અનુબન્ધતીતિ યથા નામ ગેહતો નિક્ખમિત્વા બહિ ગન્તુકામો તરુણદારકો અત્તનો જનકં પિતરં વા અઞ્ઞં વા પિતુસદિસં હિતકામં ઞાતિં અઙ્ગુલિયં ગહેત્વા અનુબન્ધતિ, ન અઞ્ઞં રાજપુરિસાદિં, તથા એતમ્પિ ભવઙ્ગારમ્મણતો બહિ નિક્ખમિતુકામસભાગતાય અત્તનો જનકં પઠમકુસલાદિકં સદિસં વા દુતિયકુસલાદિકામાવચરજવનમેવ અનુબન્ધતિ, ન અઞ્ઞં મહગ્ગતં લોકુત્તરન્તિ અયમેત્થ અત્થો. કુસલાકુસલાદિન્તિ આદિ-ગ્ગહણેન કિરિયાબ્યાકતં સઙ્ગણ્હાતિ. આનન્દાચરિયો પન પટ્ઠાને ‘‘કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૯૮) વિપાકધમ્મધમ્માનમેવાનન્તરં તદારમ્મણં વુત્તં. વિપ્ફારવન્તઞ્હિ જવનં નાવં વિય નદીસોતો ભવઙ્ગં અનુબન્ધતિ, ન પન છળઙ્ગુપેક્ખાવતો સન્તવુત્તિં કિરિયાજવનં પણ્ણપુટં વિય નદીસોતોતિ કિરિયાજવનાનન્તરં તદારમ્મણં ન ઇચ્છતિ, આચરિયજોતિપાલત્થેરાદયો પન ‘‘લબ્ભમાનસ્સપિ કેનચિ અધિપ્પાયેન કત્થચિ અવચનં દિસ્સતિ, યથા તં ધમ્મસઙ્ગહે અકુસલનિદ્દેસે લબ્ભમાનોપિ અધિપતિ ન વુત્તો, તસ્મા યદિ અબ્યાકતાનન્તરમ્પિ તદારમ્મણં વુચ્ચેય્ય, તદા વોટ્ઠબ્બનાનન્તરમ્પિ તસ્સ પવત્તિં મઞ્ઞેય્યુન્તિ કિરિયાજવનાનન્તરં તદારમ્મણં ન વુત્તં, ન પન અલબ્ભનતો. યઞ્ચેત્થ પણ્ણપુટં નિદસ્સિતં, તં નિદસ્સિતબ્બેન સમાનં ન હોતિ, નાવાપણ્ણપુટાનઞ્હિ નદીસોતસ્સ આવટ્ટનં ગતિ ચ વિસદિસીતિ નાવાયં નદીસોતસ્સ અનુબન્ધનં, પણ્ણપુટસ્સ અનનુબન્ધનઞ્ચ યુજ્જતિ, ઇધ પન કિરિયાજવનેતરજવનાનં ભવઙ્ગસોતસ્સ આવટ્ટનં ગતિ ચ સદિસીતિ એતસ્સ અનનુબન્ધનં, ઇતરસ્સ અનુબન્ધનઞ્ચ ન યુજ્જતિ, તસ્મા વિચારેતબ્બમેવ ત’’ન્તિ વદન્તિ.

૫૨૫-૬. યથા ચેતં મહગ્ગતલોકુત્તરધમ્મે નાનુવત્તતિ, તથા યદા એતે કામાવચરધમ્માપિ મહગ્ગતાનુત્તરધમ્મારમ્મણા હુત્વા પવત્તન્તિ, તદા તેપિ નાનુબન્ધતીતિ આહ ‘‘કામાવચરધમ્માપી’’તિઆદિ. મહગ્ગતા-ગ્ગહણેન ચેત્થ લોકુત્તરાનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તે ચાપીતિ ચ-સદ્દેન લોકુત્તરારમ્મણાનં ગહણં. કસ્મા નાનુબન્ધતીતિ આહ ‘‘પરિત્તારમ્મણત્તા’’તિઆદિ. પરિત્તારમ્મણત્તાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન કામાવચરવિપાકાનં એકન્તેન પરિત્તારમ્મણત્તા. તથાપરિચિતત્તાતિ યથા જવનં, એવં અપરિચિતત્તા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા હિ સો પિતરં, પિતુસદિસં વા કઞ્ચિ અનુબન્ધન્તો તરુણદારકો ઘરદ્વારન્તરવીથિચતુક્કાદિમ્હિ પરિચિતેયેવ દેસે અનુગચ્છતિ, ન અરઞ્ઞં વા રક્ખસભૂમિં વા ગચ્છન્તં, એવં કામાવચરધમ્મે અનુબન્ધન્તમ્પિ પરિત્તમ્હિ પરિચિતેયેવ દેસે પવત્તમાને તે ધમ્મે અનુબન્ધતિ, ન મહગ્ગતલોકુત્તરધમ્મે આરબ્ભ પવત્તમાનેપિ.

૫૨૭-૩૨. ઇદાનિ કિં ઇમાય યુત્તિકથાય, અટ્ઠકથાપમાણતો ચેતં ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કિં તેના’’તિઆદિ. જવનેતિ કામાવચરજવને. તદારમ્મણચિત્તાનિ ‘‘તદારમ્મણ’’ન્તિ લદ્ધનામાનિ ચિત્તાનિ તદારમ્મણભાવં ન ગણ્હન્તિ, તદારમ્મણભાવેન ન પવત્તન્તીતિ અત્થો. અથ વા નામગોત્તં આરબ્ભ જવને જવિતે તદારમ્મણં તસ્સ જવનસ્સ આરમ્મણં ન ગણ્હન્તિ ન લબ્ભન્તીતિ અત્થો. રૂપારૂપભવેસુ વાતિ વા-સદ્દેન ‘‘જવને જવિતેપિ તદારમ્મણં ન ગણ્હન્તી’’તિ આકડ્ઢતિ. પણ્ણત્તિં આરબ્ભાતિ કામભવેપિ પણ્ણત્તિં આરબ્ભ. લક્ખણારમ્મણાયાતિ અનિચ્ચાદિલક્ખણત્તયારમ્મણાય, બલવવિપસ્સનાયાતિ અત્થો. ‘‘તીણિ લક્ખણાનિ, તિસ્સો ચ પઞ્ઞત્તિયો કુસલત્તિકે ન લબ્ભન્તી’’તિ અટ્ઠકથાય વુત્તત્તા તિણ્ણં લક્ખણાનં ધમ્મતો અભાવેન તં આરબ્ભ પવત્તાય વિપસ્સનાય તદારમ્મણાનિ ન લબ્ભન્તિ. પટ્ઠાને પન ‘‘સેખા વા પુથુજ્જના વા કુસલં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તિ, કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૬) વચનતો ખન્ધારમ્મણિકવિપસ્સનાય તદારમ્મણં લબ્ભતીતિ દટ્ઠબ્બં. મિચ્છત્તનિયતેસૂતિ ‘‘કતમે ધમ્મા મિચ્છત્તનિયતા? ચત્તારો દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા’’તિ (ધ. સ. ૧૪૨૬) એવમાગતેસુ મિચ્છાગાહવસેન પવત્તેસુ ધમ્મેસુ જવનં હુત્વા જવિતેસુ. કસ્મા પન તેસુ જવિતેસુ તદારમ્મણં ન લબ્ભતીતિ? કામાવચરવિપાકાનઞ્હિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિ વિય ‘‘અત્તા ઓચ્છિજ્જતી’’તિઆદિના અત્તપરિકપ્પનાવસેન અપ્પવત્તનતો નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિવસપ્પવત્તેસુ તેસુ જવિતેસુ તદનન્તરં તદારમ્મણાનિ ન ઉપ્પજ્જન્તિ, અનિયતમિચ્છાદિટ્ઠિવસપ્પવત્તેસુ પન જવિતેસુ તદારમ્મણં નુપ્પજ્જતીતિ નત્થિ. અથ વા મિચ્છત્તનિયતેસૂતિ મિચ્છાભાવનિયતસભાવેસુ તંવિસયેસૂતિ અત્થો. મિચ્છત્તનિયતધમ્માનં ધમ્મસભાવં અગ્ગહેત્વા મિચ્છત્તનિયતસભાવસ્સેવ ગહણતો, તસ્સ ચ વિપાકાનં અવિભૂતત્તા મિચ્છત્તનિયતસભાવે આરબ્ભ તદારમ્મણા ન લબ્ભન્તિ. પિ-સદ્દેન સમ્મત્તનિયતેસુપીતિ સમ્પિણ્ડેતિ, ‘‘લોકુત્તરધમ્મે આરબ્ભા’’તિ વા એતેન સિદ્ધત્તા ન તેસં વિસું ઉદ્ધરણં કતં. અટ્ઠકથાયં પન મિચ્છત્તનિયતસમ્મત્તનિયતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખભાવેન બલવભાવતો તદારમ્મણસ્સ અવત્થુભાવદસ્સનત્થં મિચ્છત્તનિયતાનન્તરં સમ્મત્તનિયતાપિ ઉદ્ધટા. મિચ્છત્તનિયતસભાવસ્સ વિય પટિસમ્ભિદાસભાવસ્સપિ કામાવચરવિપાકાનં અવિભૂતભાવેન પટિસમ્ભિદાઞાણાનિ આરબ્ભ જવને જવિતે તદારમ્મણં ન લબ્ભતીતિ આહ ‘‘પટિસમ્ભિદાઞાણાની’’તિઆદિ. મનોદ્વારેપીતિ ન કેવલં પઞ્ચદ્વારેસુયેવ, અથ ખો મનોદ્વારેપિ. સબ્બેસન્તિ અહેતુકદુહેતુકાદીનં સબ્બેસં. અનુપુબ્બતોતિ હેટ્ઠા વુત્તઅનુક્કમતો.

૫૩૩. ન વિજ્જતીતિ મનોદ્વારસ્સ અપ્પટિઘભાવેન ન વિજ્જતિ. ભવઙ્ગતોતિ ભવઙ્ગસન્તાનતો, તસ્સ આરમ્મણતો વા. વુટ્ઠાનન્તિ ભવઙ્ગસન્તાને, તસ્સારમ્મણે વા સતિ તસ્સ વુટ્ઠાનં.

૫૩૫-૬. સત્ત સત્તાતિ એકેકસ્સ સત્ત સત્તાતિ કત્વા. પાપપાકાતિ અકુસલવિપાકા. ‘‘દ્વાદસાપુઞ્ઞચિત્તાન’’ન્તિ વત્વા ‘‘પાપપાકા’’તિ વચનં ‘‘તત્રિદં સુગતસ્સ સુગતચીવરપ્પમાણ’’ન્તિઆદીસુ વિય સઞ્ઞાસદ્દવસેન વુત્તં. એવં પવત્તિયં અકુસલવિપાકાનં પવત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પટિસન્ધિયં દસ્સેતું ‘‘એકાદસવિધાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઉદ્ધચ્ચચેતનાય પવત્તિવિપાકદાનમત્તં વિના પટિસન્ધિદાનાભાવતો આહ ‘‘હિત્વા ઉદ્ધચ્ચમાનસ’’ન્તિ. કિં પનેત્થ કારણં, અધિમોક્ખવિરહેન સબ્બદુબ્બલમ્પિ વિચિકિચ્છાસહગતં પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ, અધિમોક્ખસભાવતો તતો બલવતરમ્પિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં નાકડ્ઢતીતિ? પટિસન્ધિદાનસભાવાભાવતો. ‘‘બલવં આકડ્ઢતિ, દુબ્બલં નાકડ્ઢતી’’તિ હિ અયં વિચારણા પટિસન્ધિદાનસભાવેસુયેવ. યસ્સ પન પટિસન્ધિદાનસભાવો એવ નત્થિ, ન તસ્સ બલવભાવો પટિસન્ધિઆકડ્ઢને કારણન્તિ.

કથં પનેતં વિઞ્ઞાતબ્બં ‘‘ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ પટિસન્ધિદાનસભાવો નત્થી’’તિ? દસ્સનેનપહાતબ્બેસુ અનાગતત્તા. તિવિધા હિ અકુસલા દસ્સનેનપહાતબ્બા, ભાવનાયપહાતબ્બા, સિયા દસ્સનેનપહાતબ્બા સિયા ભાવનાયપહાતબ્બાતિ. તત્થ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તવિચિકિચ્છાસહગતચિત્તુપ્પાદા દસ્સનેનપહાતબ્બા નામ. યથાહ ‘‘કતમે ધમ્મા દસ્સનેનપહાતબ્બા? ચત્તારો દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા વિચિકિચ્છાસહગતો ચિત્તુપ્પાદો’’તિ (ધ. સ. ૧૪૦૮). તે હિ પઠમં નિબ્બાનદસ્સનતો ‘‘દસ્સન’’ન્તિ લદ્ધનામેન સોતાપત્તિમગ્ગેનેવ પહાતબ્બત્તા ‘‘દસ્સનેનપહાતબ્બા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદો ભાવનાયપહાતબ્બો નામ. યથાહ ‘‘કતમે ધમ્મા ભાવનાયપહાતબ્બા? ઉદ્ધચ્ચસહગતો ચિત્તુપ્પાદો’’તિ. સો હિ અગ્ગમગ્ગેન પહાતબ્બત્તા ‘‘ભાવનાયપહાતબ્બો’’તિ વુત્તો. ઉપરિમગ્ગત્તયઞ્હિ પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠસ્મિંયેવ ભાવનાવસેન ઉપ્પજ્જતિ, ન અદિટ્ઠપુબ્બં કિઞ્ચિ પસ્સતિ, તસ્મા ‘‘ભાવના’’તિ વુચ્ચતિ. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તદોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદા પન સિયા દસ્સનેનપહાતબ્બા સિયા ભાવનાયપહાતબ્બા નામ. યથાહ ‘‘ચત્તારો દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તા લોભસહગતચિત્તુપ્પાદા દ્વે દોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદા. ઇમે ધમ્મા સિયા દસ્સનેનપહાતબ્બા સિયા ભાવનાયપહાતબ્બા’’તિ (ધ. સ. ૧૪૦૯). તે હિ અપાયનિબ્બત્તકાવત્થાય પઠમમગ્ગેન, સેસાવત્થાય ઉપરિમગ્ગેહિ પહીયમાનત્તા સિયા દસ્સનેનપહાતબ્બા સિયા ભાવનાયપહાતબ્બા નામ. તત્થ સિયા દસ્સનેનપહાતબ્બમ્પિ દસ્સનેનપહાતબ્બસામઞ્ઞેન ઇધ ‘‘દસ્સનેનપહાતબ્બા’’ત્વેવ વોહરન્તિ. યદિ ચ ઉદ્ધચ્ચસહગતં પટિસન્ધિં દદેય્ય, તદા અકુસલપટિસન્ધિયા સુગતિયં અસમ્ભવતો અપાયેસ્વેવ દદેય્ય, અપાયગમનીયઞ્ચ એકન્તેન દસ્સનેનપહાતબ્બા સિયા, ઇતરથા અપાયગમનીયસ્સ અપ્પહીનત્તા સેખાનં અપાયુપ્પત્તિ આપજ્જતિ, ન ચ પનેતં યુત્તં, ‘‘ચતૂહપાયેહિ ચ વિપ્પમુત્તો (ખુ. પા. ૬.૧૧; સુ. નિ. ૨૩૪), અવિનિપાતધમ્મો’’તિઆદિવચનેહિ સહ વિરુજ્ઝનતો, સતિ ચ પનેતસ્સ દસ્સનેનપહાતબ્બભાવે ‘‘સિયા દસ્સનેનપહાતબ્બા’’તિ ઇમસ્સ વિભઙ્ગે વત્તબ્બં સિયા, ન ચ પનેતં વુત્તન્તિ. અથ સિયા ‘‘અપાયગમનીયો રાગો દોસો મોહો તદેકટ્ઠા ચ કિલેસા’’તિ એવં દસ્સનેનપહાતબ્બેસુ વુત્તત્તા ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સાપિ તત્થ સઙ્ગહો સક્કા કાતુન્તિ? તં ન, તસ્સ નિયામતો ભાવનાયપહાતબ્બભાવેન વુત્તત્તાતિ તસ્મા દસ્સનેનપહાતબ્બેસુ અવચનમેવ પટિસન્ધિદાનાભાવં સાધેતીતિ.

નનુ ચ પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગે –

‘‘યસ્મિં સમયે અકુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ ઉપેક્ખાસહગતં ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તં, રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા યં યં વા પનારબ્ભ, તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતિ, ઇમે ધમ્મા અકુસલા. ઇમેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, તેસં વિપાકે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૩૧) –

એવં ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદં ઉદ્ધરિત્વા તસ્સ વિપાકોપિ ઉદ્ધટોતિ કથમસ્સ પટિસન્ધિદાનાભાવો સમ્પટિચ્છિતબ્બોતિ? ન ઇદં પટિસન્ધિદાનં સન્ધાય ઉદ્ધટં, અથ ખો પવત્તિવિપાકં સન્ધાય. પટ્ઠાને પન –

‘‘સહજાતા દસ્સનેનપહાતબ્બા ચેતના ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો, નાનક્ખણિકા દસ્સનેનપહાતબ્બા ચેતના વિપાકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૮.૮૯) –

દસ્સનેનપહાતબ્બચેતનાય એવ સહજાતનાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવં ઉદ્ધરિત્વાવ ‘‘સહજાતા ભાવનાયપહાતબ્બા ચેતના ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ભાવનાયપહાતબ્બચેતનાય સહજાતકમ્મપચ્ચયભાવોવ ઉદ્ધટો, ન પન નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો. તથા પચ્ચનીયનયેપિ –

‘‘દસ્સનેનપહાતબ્બો ધમ્મો નેવદસ્સનેનનભાવનાયપહાતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહજાત… ઉપનિસ્સય…પે… પચ્છાજાત… કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૮.૯૮) –

દસ્સનેનપહાતબ્બસ્સેવ કમ્મપચ્ચયભાવં ઉદ્ધરિત્વા –

‘‘ભાવનાયપહાતબ્બો ધમ્મો નેવદસ્સનેનનભાવનાયપહાતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહજાત… ઉપનિસ્સય… પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૮.૯૯) –

ભાવનાયપહાતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયભાવોવ વુત્તો, ન પન કમ્મપચ્ચયભાવો, ન ચ નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયં વિના પટિસન્ધિઆકડ્ઢનં અત્થિ, તસ્મા નત્થિ તસ્સ સબ્બથાપિ પટિસન્ધિદાનં. પવત્તિવિપાકં પનસ્સ ન સક્કા નિવારેતું પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગે ઉદ્ધચ્ચસહગતાનમ્પિ વિપાકસ્સ ઉદ્ધટત્તા, નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયસ્સ ચ પટિસન્ધિવિપાકમેવ સન્ધાય અનુદ્ધટત્તા. એવઞ્ચ પન કત્વા યદેકે આચરિયા વદન્તિ ‘‘ઉદ્ધચ્ચચેતના ઉભયવિપાકમ્પિ ન દેતિ પટ્ઠાને નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયસ્સ અનુદ્ધટત્તા’’તિ, તં તેસં અભિનિવેસમત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

યદિ ચ તે વદેય્યું – યથા ‘‘વિપાકધમ્મધમ્મા’’તિ એત્થ વિપાક-સદ્દેન વિપાકારહતા વુચ્ચતિ, એવં ઇધાપિ ઉદ્ધચ્ચસહગતાનં વિપાકારહતં સન્ધાય ‘‘તેસં વિપાકે ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. યથા સદ્ધિન્દ્રિયવિનિમુત્તસ્સ અધિમુચ્ચનટ્ઠસ્સ અભાવેપિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમુચ્ચનસત્તિવિસેસં ગહેત્વા સદ્ધિન્દ્રિયધમ્મો અધિમુચ્ચનટ્ઠો અત્થોતિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ ધમ્મવિનિમુત્તસ્સ વિપાકારહભાવસ્સ અભાવેપિ ધમ્માનમેવ વિપાકારહસામત્થિયં ગહેત્વા તસ્સ અત્થિભાવો વુત્તો. યદિ ચ તે પવત્તિવિપાકં દદેય્યું, યથા –

‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો, નાનક્ખણિકા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૨.૫૭) –

પવત્તિવિપાકસ્સપિ વસેન નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયો વુત્તો, એવમેત્થાપિ નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો વત્તબ્બો સિયા. ન હિ લબ્ભમાનસ્સ અવચને કારણં અત્થીતિ તસ્મા યથાધમ્મસાસને અવચનમ્પિ અભાવમેવ દીપેતિ. અપિચ યદિ ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ પવત્તિવિપાકદાનં અધિપ્પેતં સિયા, તદા ‘‘અનુપાદિન્નુપાદાનિયો ધમ્મો ઉપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ ધમ્મસ્સ ન કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ પટિસેધો ન કાતબ્બો સિયા. ન હિ ઠપેત્વા ઉદ્ધચ્ચં અઞ્ઞો કોચિ અનુપાદિન્નુપાદાનિયો ધમ્મો ઉપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયો ભવિતું અસમત્થો અત્થીતિ, તયિદમેતેસં અભિલાપમત્તં. તથા હિ યં તાવ વુત્તં ‘‘વિપાકારહભાવં ગહેત્વા તેસં વિપાકેતિ વુત્ત’’ન્તિ, તદેવ તસ્સ વિપાકસબ્ભાવં દીપેતિ. ન હિ વિપાકારહભાવે સતિ અભિઞ્ઞાદીનં વિય તસ્સ અવિપાકતાય કારણં અત્થીતિ. યમ્પિ વુત્તં ‘‘નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયસ્સ અવચનં વિપાકભાવં દીપેતી’’તિ, તમ્પિ ન સુન્દરં, લબ્ભમાનસ્સાપિ કત્થચિ કેનચિ અધિપ્પાયેન અવચનતો. તથા હિ ધમ્મસઙ્ગણિયં લબ્ભમાનમ્પિ હદયવત્થુ ન વુત્તં. તસ્મા યદિ પવત્તિવિપાકં સન્ધાય નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો વુચ્ચેય્ય, તદા પટિસન્ધિવિપાકદાનમ્પિસ્સ મઞ્ઞેય્યુન્તિ લબ્ભમાનસ્સપિ પવત્તિવિપાકસ્સ વસેન નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો ન વુત્તોતિ. યં પન અનુપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ ઉપાદિન્નુપાદાનિયં પતિ કમ્મપચ્ચયપટિક્ખેપવચનં, તં અભિઞ્ઞાકુસલાદિકે સન્ધાયાતિ ન એત્તાવતા ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ પવત્તિવિપાકદાનં સબ્બથાપિ પટિક્ખિપિતું સક્કાતિ. યમ્પિ અટ્ઠકથાયં ‘‘યથા ચ અભિઞ્ઞાચેતના, એવમુદ્ધચ્ચચેતનાપિ ‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ એત્થ અપનેતબ્બા’’તિ વુત્તં, તમ્પિ ઉદ્ધચ્ચચેતનાય તત્થ નિદ્દિસિયમાનાય યથા ઇતરા પટિસન્ધિપવત્તિવસેન દુવિધસ્સપિ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો, એવમુદ્ધચ્ચચેતનાપીતિ ગણ્હેય્યુન્તિ વુત્તં, ન તસ્સ પવત્તિવિપાકાભાવતોતિ.

આચરિયબુદ્ધમિત્તાદયો પન ઉદ્ધચ્ચસહગતં દ્વિધા વિભજિત્વા એકસ્સ ઉભયવિપાકદાનં, એકસ્સ સબ્બથાપિ વિપાકાભાવં વણ્ણેન્તિ. તેસઞ્હિ અયં વિનિચ્છયો – અત્થિ ઉદ્ધચ્ચં ભાવનાયપહાતબ્બમ્પિ, અત્થિ નભાવનાયપહાતબ્બમ્પિ. તેસુ ભાવનાયપહાતબ્બં સેખસન્તાનપ્પવત્તં, ઇતરં પુથુજ્જનસન્તાનપ્પવત્તં. ફલદાનઞ્ચ પુથુજ્જનસન્તાને પવત્તસ્સેવ, નેતરસ્સ. તથા હિ દસ્સનભાવનાનં અભાવેપિ યેસં પુથુજ્જનાનં, સેખાનઞ્ચ દસ્સનભાવનાહિ ભવિતબ્બં, તેસં તદુપ્પત્તિકાલે તાહિ પહાતું સક્કુણેય્યા અકુસલા ‘‘દસ્સનેનપહાતબ્બા, ભાવનાયપહાતબ્બા’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ. પુથુજ્જનાનં પન ભાવનાય અભાવતો ભાવનાયપહાતબ્બચિન્તા નત્થિ, તેન તેસં પવત્તમાના તે દસ્સનેન પહાતું અસક્કુણેય્યાપિ ‘‘ભાવનાયપહાતબ્બા’’તિ ન વુચ્ચન્તિ. યદિ વુચ્ચેય્યું, દસ્સનેનપહાતબ્બા ભાવનાયપહાતબ્બાનં કેસઞ્ચિ કેચિ કદાચિ આરમ્મણારમ્મણાધિપતિઉપનિસ્સયપચ્ચયેહિ પચ્ચયા ભવેય્યું. સકભણ્ડે છન્દરાગાદીનઞ્હિ કેસઞ્ચિ સક્કાયદિટ્ઠાદયો કેચિ અતીતાદીસુ કિસ્મિઞ્ચિ કાલે આરમ્મણાધિપતિઉપનિસ્સયેહિ પચ્ચયા હોન્તીતિ નત્થિ, ન ચ પટ્ઠાને ‘‘દસ્સનેનપહાતબ્બા ભાવનાયપહાતબ્બાનં કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તા, તસ્મા નત્થિ પુથુજ્જનેસુ પવત્તમાનાનમકુસલાનં ભાવનાયપહાતબ્બપરિયાયો. યદિ તત્થ અવચનમેવ પમાણં, એવં સતિ સેખસન્તાનપવત્તાનમ્પિ અકુસલાનં ભાવનાયપહાતબ્બપરિયાયો નત્થીતિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, સેખસન્તાનપ્પવત્તાનં ભાવનાય પહાતું સક્કુણેય્યત્તા. તેનેવ ચ કિઞ્ચિ કત્વા સેખાનં દસ્સનેનપહાતબ્બાનં અકુસલાનં પહીનભાવેન અસ્સાદનાભિનન્દનાનં વત્થૂનિ ન હોન્તિ. પહીનતાય એવ સોમનસ્સસ્સ હેતુભૂતા, અવિક્ખેપહેતુભૂતા ચ ન દોમનસ્સં, ઉદ્ધચ્ચઞ્ચ ઉપ્પાદેન્તીતિ ન તેસં આરમ્મણારમ્મણાધિપતિપકતૂપનિસ્સયભાવં ગચ્છન્તિ. ન હિ પહીનકિલેસે ઉપનિસ્સાય અરિયા રાગદોસવિક્ખેપે ઉપ્પાદેન્તિ. વુત્તઞ્ચ ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે ન પુનેતિ, ન પચ્ચેતિ, ન પચ્ચાગચ્છતીતિ સુગતો, સકદાગામિ…પે… અરહત્તમગ્ગેન…પે… સુગતો’’તિ. પુથુજ્જનાનં પન દસ્સનેન પહાતું સક્કુણેય્યા દસ્સનેન પહાતું અસક્કુણેય્યાનં કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયા ન હોન્તીતિ ન સક્કા વત્તું, ‘‘દિટ્ઠિં અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં આરબ્ભ રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, વિચિકિચ્છં આરબ્ભ વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૭) દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનં ઉદ્ધચ્ચારમ્મણભાવસ્સ વુત્તત્તા. એત્થ હિ ઉદ્ધચ્ચન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં ચિત્તુપ્પાદં સન્ધાય વુત્તં, ન દસ્સનેનપહાતબ્બેસુપિ લબ્ભમાનચેતસિકં ઉદ્ધચ્ચં. એવઞ્ચ કત્વા અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસે ‘‘દિટ્ઠિં ગરું કત્વા અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં ગરું કત્વા રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૫) એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતી’’તિ, તસ્મા સેખસન્તાનપ્પવત્તાનમકુસલાનં દસ્સનેનપહાતબ્બાનં કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયત્તાભાવતો પુથુજ્જનાનં સન્તાનેવ દસ્સનેનપહાતબ્બાનમકુસલાનં પચ્ચયા ન હોન્તીતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ પટ્ઠાને દસ્સનેનપહાતબ્બાનં ભાવનાયપહાતબ્બસ્સ આરમ્મણારમ્મણાધિપતિઉપનિસ્સયપચ્ચયત્તાનુદ્ધરણં સેખસન્તાનપ્પવત્તાનં ભાવનાયપહાતબ્બપરિયાયભાવં સાધેતિ, પુથુજ્જનસન્તાનેયેવ નદસ્સનેનપહાતબ્બાનમકુસલાનં ભાવનાયપહાતબ્બપરિયાયભાવં ન સાધેતિ, તસ્મા દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બાનં અતીતાદિભાવેન નવત્તબ્બત્તેપિ યાદિસાનં તાહિ અનુપ્પત્તિધમ્મતા આપાદેતબ્બા, તે પુથુજ્જનેસુ પવત્તમાના દસ્સનેન પહાતું સક્કુણેય્યા દસ્સનમગ્ગાપેક્ખાય તદપ્પવત્તિયમ્પિ દસ્સનેનપહાતબ્બા નામ. સેખેસુ પવત્તમાના ભાવનાય પહાતું સક્કુણેય્યા તદપ્પવત્તિયમ્પિ તદપેક્ખાય ભાવનાયપહાતબ્બા નામ. દસ્સનેન પહાતું અસક્કુણેય્યા પન પુથુજ્જનેસુ પવત્તમાના હેટ્ઠા વુત્તનયેન નેવદસ્સનેનપહાતબ્બા નભાવનાયપહાતબ્બા, તેસુ ભાવનાયપહાતબ્બા સહાયવિરહતો વિપાકં ન જનેન્તિ. તથા હિ તેસં દસ્સનેનપહાતબ્બસઙ્ખાતં સહકારીકારણં સહાયભૂતં નત્થીતિ ભાવનાયપહાતબ્બચેતનાય નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો ન વુત્તો. અપેક્ખિતબ્બદસ્સનભાવનારહિતાનં પન પુથુજ્જનેસુ ઉપ્પજ્જમાનાનં સકભણ્ડે છન્દરાગાદીનં, ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદસ્સ ચ સંયોજનત્તયતદેકટ્ઠકિલેસાનં અનુપચ્છિન્નતાય અપરિક્ખીણસહાયાનં વિપાકુપ્પાદનં ન સક્કા પટિક્ખિપિતુન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતધમ્માનં વિપાકો વિભઙ્ગે વુત્તોતિ.

યદિ એવં, અપેક્ખિતબ્બદસ્સનભાવનારહિતાનં અકુસલાનં ‘‘નેવદસ્સનેનનભાવનાયપહાતબ્બા’’તિ વત્તબ્બતા આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, અપ્પહાતબ્બસભાવાનં કુસલાદીનં ‘‘નેવદસ્સનેનનભાવનાયપહાતબ્બા’’તિ વુત્તત્તા, અપ્પહાતબ્બવિરુદ્ધસભાવત્તા ચ અકુસલાનં. યદિ એવં તે ઇમસ્મિં તિકે નવત્તબ્બાતિ વત્તબ્બા આપજ્જન્તીતિ? નાપજ્જન્તિ, ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે દસ્સિતાનં દ્વાદસાકુસલચિત્તુપ્પાદાનં દ્વીહિ પદેહિ સઙ્ગહિતત્તા. યથા હિ ઉપ્પન્નત્તિકે ધમ્મવસેન સબ્બેસં સઙ્ખતધમ્માનં સઙ્ગહિતત્તા કાલવસેન અસઙ્ગહિતાપિ અતીતા ‘‘નવત્તબ્બા’’તિ ન વુત્તા ચિત્તુપ્પાદાનુરૂપેન સઙ્ગહિતેસુ નવત્તબ્બસ્સ અભાવા, એવં ઇધાપિ ચિત્તુપ્પાદભાવેન સઙ્ગહિતેસુ નવત્તબ્બસ્સ અભાવા ‘‘નવત્તબ્બા’’તિ ન વુત્તા. સબ્બેન સબ્બઞ્હિ ધમ્મવસેન અસઙ્ગહિતસ્સ તિકદુકેસુ નવત્તબ્બતાપત્તિ. યત્થ હિ ચિત્તુપ્પાદો કોચિ નિયોગતો નવત્તબ્બો અત્થિ, તત્થ તેસં ચતુત્થો કોટ્ઠાસો અત્થીતિ યથાવુત્તપદેસુ વિય તત્થાપિ ભિન્દિત્વા ભાજેતબ્બે ચિત્તુપ્પાદે ભિન્દિત્વા ભાજેતિ ‘‘સિયા નવત્તબ્બાપરિત્તારમ્મણા’’તિઆદિના, તદભાવા ઉપ્પન્નત્તિકે, ઇધ ચ તથા ન વુત્તન્તિ.

અથ વા યથા સપ્પટિઘેહિ સમાનસભાવત્તા રૂપધાતુયં ‘‘તયો મહાભૂતા સપ્પટિઘા’’તિ વુત્તા, યથાહ ‘‘અસઞ્ઞસત્તાનં અનિદસ્સનસપ્પટિઘં એકં મહાભૂત’’ન્તિ, એવં પુથુજ્જનાનં પવત્તમાના ભાવનાયપહાતબ્બસમાનસભાવા ‘‘ભાવનાયપહાતબ્બા’’તિ વુચ્ચેય્યુન્તિ નત્થિ નવત્તબ્બતાપસઙ્ગો. એવઞ્ચ સતિ પુથુજ્જનાનં પવત્તમાનાપિ ભાવનાયપહાતબ્બા સકભણ્ડે છન્દરાગાદયો પરભણ્ડે છન્દરાગાદીનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, રાગો ચ રાગદિટ્ઠીનં અધિપતિપચ્ચયોતિ અયમત્થો લદ્ધો હોતિ. તેનેવ હિ –

‘‘ભાવનાયપહાતબ્બો ધમ્મો દસ્સનેનપહાતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો, આરમ્મણૂપનિસ્સયો, પકતૂપનિસ્સયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૮.૮૪) –

ઇમિસ્સા નિદ્દેસે દસ્સનેનપહાતબ્બાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયભાવીધમ્મે નિદ્દિસન્તેન ભગવતા –

‘‘પકતૂપનિસ્સયો – પત્થનં ઉપનિસ્સાય પાણં હનતિ…પે… સઙ્ઘં ભિન્દતિ, ભાવનાયપહાતબ્બો રાગો દોસો મોહો માનો પત્થના દસ્સનેનપહાતબ્બસ્સ રાગસ્સ દોસસ્સ મોહસ્સ માનસ્સ દિટ્ઠિયા પત્થનાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. સકભણ્ડે છન્દરાગો પરભણ્ડે છન્દરાગસ્સ ઉપ…પે… સકપરિગ્ગહે છન્દરાગો પરપરિગ્ગહે છન્દરાગસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૮.૮૪) –

પુથુજ્જનસન્તાને પત્થનાદયો નિદ્દિટ્ઠા.

એવમ્પિ યથા અફોટ્ઠબ્બત્તા રૂપધાતુયં તયો મહાભૂતા ન પરમત્થતો સપ્પટિઘા, એવં અપેક્ખિતબ્બભાવનારહિતા પુથુજ્જનેસુ પવત્તમાના સકભણ્ડે છન્દરાગાદયો પન પરમત્થતો ભાવનાય પહાતબ્બાતિ ભાવનાયપહાતબ્બાનં નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયતા ન વુત્તા, ન ચ ‘‘દસ્સનેનપહાતબ્બા ભાવનાયપહાતબ્બાનં કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તા. યે હિ દસ્સનેનપહાતબ્બપચ્ચયા કિલેસા, ન તે દસ્સનતો ઉદ્ધં પવત્તન્તિ. દસ્સનેનપહાતબ્બપચ્ચયસ્સાપિ પન ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ સહાયવેકલ્લમત્તમેવ દસ્સનેન કતં, ન તસ્સ કોચિ ભાવો દસ્સનેન અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતોતિ તસ્સ એકન્તભાવનાયપહાતબ્બતા વુત્તા, તસ્મા ઉદ્ધચ્ચભાવેન એકસભાવસ્સેવ તસ્સ સતિ સહાયે વિપાકુપ્પાદનવચનં, અસતિ ચ વિપાકાનુપ્પાદનવચનં ન વિરુજ્ઝતિ. તયિદં સબ્બમેતેસં આચરિયાનં અહોપુરિસિકારમત્તં. કસ્મા? ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ એકન્તભાવનાયપહાતબ્બભાવેન વુત્તત્તા. એવઞ્હિ વુત્તં ભગવતા ‘‘કતમે ધમ્મા ભાવનાયપહાતબ્બા. ઉદ્ધચ્ચસહગતો ચિત્તુપ્પાદો’’તિ (ધ. સ. ૧૪૦૬). યદિ ચ ઉદ્ધચ્ચસહગતં નભાવનાયપહાતબ્બં અભવિસ્સ, યથા અતીતારમ્મણત્તિકે ‘‘નિયોગા અનાગતારમ્મણા નત્થી’’તિ (ધ. સ. ૧૪૩૩) વત્વા વિભજ્જ વુત્તં, એવમિધાપિ ‘‘નિયોગા ભાવનાયપહાતબ્બા નત્થી’’તિ વત્વા ‘‘ઉદ્ધચ્ચસહગતો સિયા ભાવનાયપહાતબ્બો સિયા નવત્તબ્બો ‘દસ્સનેનપહાતબ્બો’તિપિ ‘ભાવનાયપહાતબ્બો’તિપી’’તિઆદિ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ તથા વુત્તં. યા ચ ‘‘તમત્થં પટિપાદેન્તેહિ યદિ વુચ્ચેય્યુ’’ન્તિઆદિના યુત્તિ વુત્તા, સાપિ અયુત્તિ. કસ્મા? દસ્સનેનપહાતબ્બારમ્મણાનં રાગદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાઉદ્ધચ્ચાનં તેન તેન પહાતબ્બભાવવસેન ઇચ્છિતત્તા. યઞ્ચ ‘‘ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદો વુત્તોતિ દસ્સેતું અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસે ઉદ્ધચ્ચસ્સ અનુદ્ધરણં કારણવસેન વુત્તં, તમ્પિ અકારણં અઞ્ઞત્થાપિ સાવસેસપાઠાનં દસ્સનતો. તથા હિ ‘‘અતીતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ, અનાગતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એતેસં વિભઙ્ગે ચેતોપરિયઞાણગ્ગહણં કત્વા ‘‘પચ્ચુપ્પન્નો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિ ઇમસ્સ વિભઙ્ગે લબ્ભમાનમ્પિ ચેતોપરિયઞાણં ન ગહિતં. યમ્પિ ભાવનાયપહાતબ્બસ્સ વિપાકદાનમ્હિ દસ્સનેનપહાતબ્બસ્સ સહાયભાવૂપગમનં વુત્તં, તમ્પિ વિચારેતબ્બં – કિં અવિજ્જાદિ વિય દાનસીલાદીનં ઉપપત્તિયંયેવ વિપાકદાનસામત્થિયા ઠાનવસેન દસ્સનેનપહાતબ્બા ભાવનાયપહાતબ્બાનં સહકારીકારણં હોતિ, ઉદાહુ કિલેસો વિય કમ્મસ્સ પટિસન્ધિદાનમ્હીતિ? કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ પુરિમો નયો, સેખસન્તાને ભાવનાયપહાતબ્બસ્સ અકિરિયાભાવો આપજ્જતિ, પહીનાવિજ્જામાનતણ્હાનુસયસ્મિં સન્તાને દાનાદિ વિય સહાયવેકલ્લેન અવિપાકસભાવતં આપન્નત્તા. અથ દુતિયો, ભાવનાયપહાતબ્બત્તેન અભિમતસ્સાપિ દસ્સનેનપહાતબ્બભાવો આપજ્જતિ, પટિસન્ધિદાને સતિ અપાયગમનીયસભાવાનતિવત્તનતો, તસ્મા અમ્હેહિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ વિપાકદાનં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, ન યેસં કેસઞ્ચિ વચનં. પટ્ઠાનાનુસારીહિ ભવિતબ્બન્તિ.

૫૩૭-૮. યન્તિ યં આવજ્જનદ્વયં. કરણમત્તત્તાતિ કરણમત્તમેવ ઠપેત્વા ફલદાનાભાવતો. વાતપુપ્ફસમન્તિ મોઘપુપ્ફસમં, યથા તં પઠમસઞ્જાતં અચ્છિન્નમૂલેપિ રુક્ખે નિબ્બત્તં પુરિમેહિ અદિન્નફલત્તા ફલનિબ્બત્તકં ન હોતિ, એવમિદં અનુપચ્છિન્નભવમૂલેપિ સન્તાને નિબ્બત્તં અનાસેવનભાવેન ફલદાયકં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. જવનત્તં તુ સમ્પત્તન્તિ અટ્ઠારસવિધં ખીણાસવાવેણિકં વિઞ્ઞાણમાહ. કિચ્ચસાધનતોતિ ભવતણ્હામૂલસ્સ અવોચ્છિન્નભાવે સતિ કુસલાકુસલકમ્મકિચ્ચસ્સ સાધનતો, દાનાદિતંતંકિચ્ચસાધનવસેન વા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા હિ છિન્નમૂલસ્સ રુક્ખસ્સ પુપ્ફં પુપ્ફનમત્તં ઠપેત્વા અફલમેવ હોતિ, એવમેતમ્પિ તંતંકિચ્ચસાધનમત્તં ઠપેત્વા સમુચ્છિન્નભવતણ્હામૂલે સન્તાને પવત્તનતો અફલમેવાતિ.

૫૩૯-૪૦. પટિચ્ચાતિ હેતુધમ્મસ્સ પટિમુખં ગન્ત્વા તં અપચ્ચક્ખાય. એતીતિ પવત્તતિ, તિટ્ઠતિ ઉપ્પજ્જતિ વાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘એતી’’તિ હિ ઇદં ઉપ્પત્તિટ્ઠિતીનં સાધારણવસેન પવત્તિપરિદીપકં. તેનેવાહ ‘‘ઠિતિયુપ્પત્તિયાપિ વા’’તિ. એકચ્ચો હિ પચ્ચયો ઠિતિયા એવ ઉપકારકો હોતિ યથા પચ્છાજાતપચ્ચયો, એકચ્ચો ઉપ્પત્તિયા એવ યથા અનન્તરાદિકો, એકચ્ચો ઉભયસ્સ યથા હેતુઆદયો. એવં પચ્ચય-સદ્દસ્સ વચનત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પચ્ચયલક્ખણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યો ધમ્મો’’તિઆદિ. યોતિ હેતુધમ્મો. યસ્સાતિ યસ્સ ફલધમ્મસ્સ. ઠિતિયુપ્પત્તિયાપિ વાતિ ઠિતિત્થં, ઉપ્પત્તિત્થં વા. ઠિતિયાતિ વા ઠિતિક્ખણે, ઉપ્પત્તિયાતિ ઉપ્પાદક્ખણે. યસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપકારો, યસ્સ ધમ્મસ્સ ઠિતિયુપ્પત્તિયાતિ વા સમ્બન્ધો. ‘‘ઉપકારો’’તિ ઇમિના ધમ્મેન ધમ્મસત્તિઉપકારકં દસ્સેતિ. ‘‘સમ્ભવો’’તિઆદિ પચ્ચયસ્સેવ પરિયાયદસ્સનં. સમ્ભવતિ એતસ્માતિ સમ્ભવો. તથા પભવો. હિનોતિ પતિટ્ઠાતિ એત્થાતિ હેતુ. અનેકત્થત્તા ધાતુસદ્દાનં હિ-સદ્દો મૂલ-સદ્દો વિય પતિટ્ઠત્થો વેદિતબ્બો. હિનોતિ વા એતેન કમ્મનિદાનભૂતેન ઉદ્ધં ઓજં અભિહરન્તેન મૂલેન વિય પાદપો તપ્પચ્ચયં ફલં ગચ્છતિ, વુદ્ધિં વિરુળ્હિં આપજ્જતીતિ હેતુ. અત્તનો ફલં કરોતીતિ કારણં. પચ્ચયો મતોતિ પચ્ચયોવ ‘‘સમ્ભવો’’તિઆદિતો મતો. અત્થતો એતે સમાના, બ્યઞ્જનમત્તંયેવ નેસં નાનત્તન્તિ વુત્તં હોતિ.

૫૪૧-૫. એવં પટ્ઠાને આગતસબ્બપચ્ચયાનં સાધારણવસેન અત્થં વત્વા ઇધાધિપ્પેતસ્સ હેતુપચ્ચયસ્સેવ સરૂપં દસ્સેતું ‘‘લોભાદિ પન યો ધમ્મો’’તિઆદિ વુત્તં. મૂલટ્ઠેનાતિ સમ્પયુત્તાનં સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનસઙ્ખાતમૂલટ્ઠેન. છળેવાતિ મૂલટ્ઠેનૂપકારકભાવસ્સ તેસમેવ આવેણિકભાવેન એતે છળેવ. જાતિતોતિ કુસલાકુસલાબ્યાકતજાતિતો. નવધાતિ તયો કુસલહેતૂ, તયો અકુસલહેતૂ, તયો અબ્યાકતહેતૂતિ નવધા. ધમ્માનં…પે… સાધકોતિ યથા સાલિવીહિબીજાદીનિ સાલિવીહિઆદિભાવસ્સ સાધકાનિ, મણિઆદિપભાવત્થૂનઞ્ચ નીલાદિવણ્ણાનિ નીલાદિમણિપભાય સાધકાનિ, એવં હેતુપચ્ચયો યથારહં અત્તનો સમ્પયુત્તાનં કુસલાદિત્તસાધકોતિ કુસલાકુસલાબ્યાકતધમ્માનં યથાક્કમં કુસલાકુસલાબ્યાકતભાવસાધકો મૂલટ્ઠોતિ અયમેત્થ અત્થો. એકે આચરિયાતિ રેવતાચરિયં, તસ્સ સિસ્સાનુસિસ્સે ચ સન્ધાયાહ. અથ વા ગરુમ્હિ બહુવચનમ્પિ યુજ્જતીતિ રેવતાચરિયમેવ સન્ધાય ‘‘એકે આચરિયા’’તિ વુત્તં.

એવં સન્તેતિ યદિ મૂલટ્ઠો કુસલાદિભાવસાધકો, એવં સતિ. યથા ચિત્તં ચિત્તજરૂપાનં પચ્ચયો હોતિ, એવં તંસમ્પયુત્તધમ્માપીતિ આહ ‘‘તંસમુટ્ઠાનરૂપિસૂ’’તિ, હેતુસમુટ્ઠાનરૂપેસૂતિ અત્થો. નેવ સમ્પજ્જતીતિ ન સિજ્ઝતિ, ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તો હેતુપચ્ચયભાવો ન સમ્પજ્જતીતિ વુત્તં હોતિ. યથા કુસલાકુસલા હેતૂ તંસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ કુસલાદિભાવાય ન પરિયત્તા, એવં અબ્યાકતોપિ હેતુ તંસમુટ્ઠાનસ્સ રૂપસ્સ અબ્યાકતભાવાય ન પરિયત્તો. સભાવેન હિ તં અબ્યાકતન્તિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. યદિ કુસલાદિભાવં ન સાધેન્તિ, પચ્ચયાપિ ન હોન્તીતિ વદેય્યાતિ આહ ‘‘ન તેસ’’ન્તિઆદિ. ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧) વચનતો તે અલોભાદયો તેસં રૂપાનં પચ્ચયા ન ન હોન્તિ, ભવન્તેવાતિ અત્થો.

૫૪૬-૭. ન ગન્તબ્બોતિ ન પચ્ચેતબ્બો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યદિ કુસલાદિહેતુયો અત્તનો વિય અત્તહેતુકાનં ધમ્માનં કુસલાદિભાવં સાધેન્તિ, કુસલાકુસલહેતુપચ્ચયસમ્ભૂતા રૂપધમ્માપિ તે વિય કુસલાદયો સિયું, હેતુયો વા રૂપાનં પચ્ચયા ન સિયું, ન ચ પનેતં ઉભયમ્પિ અત્થિ, તસ્મા કુસલાદીનં કુસલાદિભાવસાધકો મૂલટ્ઠોતિ ન વિઞ્ઞાતબ્બન્તિ. અપિચ યદિ હેતુપટિબદ્ધો કુસલાદિભાવો, તદા અબ્યાકતભાવોપિ તપ્પટિબદ્ધો સિયા, અહેતુકાનં અબ્યાકતભાવો ન સિજ્ઝતિ. યદિ ચ હેતુપટિબદ્ધો કુસલાદિભાવો, હેતૂનમ્પિ કુસલાદિભાવો અપ્પટિબદ્ધો સિયા. અથ તેસમ્પિ સેસહેતુપટિબદ્ધો, એવમ્પિ મોમૂહચિત્તસમ્પયુત્તસ્સ હેતુનો અકુસલભાવો ન સિજ્ઝેય્ય. અથ તસ્સ સો અઞ્ઞહેતુકો સિયા, એવં સતિ સેસહેતૂનમ્પિ તંહેતુકોવ સિયા. યથા ચ સેસહેતૂનં, એવં અવસેસસમ્પયુત્તધમ્માનમ્પિ તંહેતુકોવ સિયા. અથ સિયા હેતૂનં સભાવતોવ કુસલાદિભાવો, સમ્પયુત્તાનં પન હેતુપટિબદ્ધોતિ, એવં સતિ અલોભો કુસલો વા સિયા અબ્યાકતો વા. યદિ હિ સો સભાવતો કુસલો, તંસભાવત્તા અબ્યાકતો ન સિયા. અથ અબ્યાકતો, તંસભાવત્તા કુસલો ન સિયા અલોભસભાવસ્સ અદોસત્તાભાવો વિય. યસ્મા પન ઉભયથાપિ હોતિ, તસ્મા યથા ઉભયથા હોન્તેસુ સદ્ધાદીસુ સમ્પયુત્તેસુ હેતુપટિબદ્ધં કુસલાદિભાવં પરિયેસથ, ન સભાવતો, એવં હેતૂસુપિ કુસલાદિતા અઞ્ઞપટિબદ્ધા પરિયેસિતબ્બા, ન સભાવતો. સા પન પરિયેસિયમાના યોનિસોમનસિકારાદિપટિબદ્ધા હોતીતિ હેતૂસુ વિય હેતુસમ્પયુત્તધમ્મેસુપિ યોનિસોમનસિકારાદિપટિબદ્ધો કુસલાદિભાવો, ન હેતુપટિબદ્ધોતિ. તેનેવાહ –

‘‘યોનિસો, ભિક્ખવે, મનસિ કરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧.૬૭).

સમયઞ્ઞુનાતિ આભિધમ્મિકમતવેદિના. સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસ્સ સાધનેનાતિ અત્તહેતુકાનં ધમ્માનં સમ્મા પતિટ્ઠિતભાવસ્સ થિરભાવસ્સ સાધનેન. લદ્ધહેતુપચ્ચયા હિ ધમ્મા વિરુળ્હમૂલા વિય પાદપા થિરા હોન્તિ સુપ્પતિટ્ઠિતા, અહેતુકા તિલબીજાદિસેવાલા વિય ન સુપ્પતિટ્ઠિતાતિ.

૫૪૮. સબ્બસોતિ કામાવચરાદિસબ્બભાગેન.

૫૫૦-૧. પટિસન્ધિક્ખણે ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં અભાવતો અત્તના સમ્પયુત્તાનં, કટત્તારૂપાનમેવ ચ પચ્ચયભાવોતિ આહ ‘‘અત્તના…પે… જાતાન’’ન્તિ. કમ્મસ્સ કતત્તા એવ ચ ઉપચિતત્તા ચ ન ઇસ્સરાદિહેતુનો સમ્ભૂતાનિ રૂપાનિ કટત્તારૂપાનિ, કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપાનીતિ અત્થો, કટત્તારૂપાનેવ જાતાનિ ભૂતાનિ નિબ્બત્તાનીતિ કટત્તારૂપજાતાનિ. તથેવાતિ યથા પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનં, એવન્તિ અત્થો. ચિત્તજાનઞ્ચાતિ ચ-સદ્દેન ‘‘અત્તના સમ્પયુત્તાન’’ન્તિ આકડ્ઢતિ.

૫૫૩. લોકુત્તરવિપાકાનં પટિસન્ધિવસેન અપ્પવત્તનતો નત્થિ કમ્મસમુટ્ઠાનસ્સ પચ્ચયભાવોતિ આહ ‘‘ચિત્તજાન’’ન્તિઆદિ.

૫૫૫. હેતુપચ્ચયસમ્ભવોતિ હેતુપચ્ચયસમ્ભૂતધમ્મો, હેતુપચ્ચયતો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં સમ્ભવાકારો વા. સઞ્જાતસુખહેતુનાતિ સઞ્જાતઞાણેન, સમ્પજઞ્ઞેનાતિ અત્થો. ઞાણઞ્હિ ‘‘સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ, સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિઆદિવચનતો સુખં હેતુ એતસ્સાતિ,

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો,

યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો,

પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૯) –

આદિવચનતો સુખસ્સ હેતૂતિ વા ‘‘સુખહેતૂ’’તિ વુચ્ચતિ.

૫૫૬. લોકસ્સ અધિપતિ લોકાધિપતિ, સકલલોકનાયકેનાતિ અત્થો. અત્તાધીનાનં પતિનોતિ અધિપતી. છન્દં તુ જેટ્ઠકં કત્વાતિ ‘‘છન્દવતો કિં નામ ન સિજ્ઝતી’’તિઆદિકં પુરિમાભિસઙ્ખારૂપનિસ્સયં લભિત્વા ઉપ્પજ્જમાને ચિત્તુપ્પાદે છન્દો જેટ્ઠકભૂતો સમ્પયુત્તધમ્મે વસે વત્તમાનો હુત્વા પવત્તતિ, સમ્પયુત્તધમ્મા ચ તસ્સ વસે પવત્તન્તિ હીનાદિભાવેન તદનુવત્તનતોતિ આહ ‘‘છન્દં તુ જેટ્ઠકં કત્વા’’તિઆદિ. કત્વા ધુરન્તિ સહજાતપુબ્બઙ્ગમવસેન પુબ્બઙ્ગમં કત્વા. છન્દાધિપતિ નામ સો વા ચિત્તુપ્પાદો છન્દાધિપતિ નામ ‘‘છન્દો અધિપતિ ઇમસ્સા’’તિ કત્વા. એસેવાતિ ‘‘ચિત્તં ધુરં કત્વા…પે… કાલસ્મિં ચિત્તાધિપતિ નામા’’તિઆદિના યથાવુત્તોવ નયો. સેસેસૂતિ ચિત્તાદીસુ. એત્થ ચ ‘‘છન્દં…પે… કાલસ્મિ’’ન્તિઆદિના કાલસ્સ નિયમિતત્તા ચત્તારોપેતે એકક્ખણે અધિપતી ન હોન્તીતિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા પટ્ઠાને ‘‘છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૩) ચતુન્નમ્પિ અધિપતીનં પચ્ચયભાવો વિસું વિસુંયેવ ઉદ્ધટો. યદિ હિ તે એકક્ખણેયેવ અધિપતિપચ્ચયા સિયું, તદા યથા હેતુપચ્ચયનિદ્દેસે ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિઆદિના અવિસેસેન વુત્તં મૂલટ્ઠેન ઉપકારકભાવસ્સ વિજ્જમાનેન દ્વિન્નં, તિણ્ણમ્પિ હેતૂનં એકક્ખણે પચ્ચયભાવૂપગમનતો, એવં એકક્ખણેયેવ બહૂનં જેટ્ઠકભાવે સતિ અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસેપિ ‘‘અધિપતી અધિપતિસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિઆદિના વત્તબ્બં સિયા. યસ્મા પન એવં અવત્વા ‘‘છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિઆદિના ચત્તારોવ વિસેસેત્વા વુત્તા, તસ્મા એકેકધમ્મોયેવ એકક્ખણે અધિપતિપચ્ચયો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. જેટ્ઠટ્ઠેનાતિ પમુખભાવેન.

સોભના મતિ, સોભનં વા મતં એતેસં અત્થીતિ સુમતિનો, સમ્માદિટ્ઠિકાતિ અત્થો, તેસં મતિં વિબોધેતિ પબોધેતીતિ સુમતિમતિવિબોધનં. કુચ્છિતા મતિ, કુચ્છિતં વા મતં એતેસન્તિ કુમતિનો, મિચ્છાદિટ્ઠિકા, તેસં મતિભૂતા મતિભાવેન પરિકપ્પિતત્તાતિ કુમતિમતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિ, સાયેવ ઇન્ધનસદિસતાય ઇન્ધનં તસ્સ પાવકં અગ્ગિ વિયાતિ કુમતિ…પે… પાવકં. અતિમધુરન્તિ નિપુણગમ્ભીરેન અત્થરસેન ચેવ સુવિમલસખિલેન બ્યઞ્જનરસેન ચ મધુરં. અવેદીતિ ઓગાહેત્વા જાનાતિ. યો યોતિ થેરનવમજ્ઝિમેસુ યો કોચિ. જિનવચનં સકલં અવેદીતિ તેપિટકસ્સપિ સકલજિનવચનસ્સ ગહણસમત્થતાપટિલાભેન તં અવગચ્છતિ.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

પકિણ્ણકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.