૭. સત્તમો પરિચ્છેદો

વિપાકચિત્તપ્પવત્તિનિદ્દેસવણ્ણના

૩૭૬. અનન્તઞાણેનાતિ અનન્તારમ્મણે પવત્તઞાણેન. નિરઙ્ગણેનાતિ એત્થ રાગાદયો અકુસલા અઙ્ગન્તિ એતેહિ તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલા નિહીનભાવં ગચ્છન્તીતિ અઙ્ગણાતિ વુચ્ચન્તિ. યથાહ –

‘‘રાગો અઙ્ગણં, દોસો અઙ્ગણં, મોહો અઙ્ગણં, પાપકાનં ખો, આવુસો, અકુસલાનં ઇચ્છાવચરાનં અધિવચનં યદિદં અઙ્ગણ’’ન્તિ ચ આદિ (વિભ. ૯૨૪).

અત્તનો સન્તાને સીલાદિગુણે એસી ગવેસીતિ ગુણેસી, તેન ગુણેસિના. કરુણાયં નિયુત્તો, સા અસ્સ અત્થીતિ વા કારુણિકો, તેન કારુણિકેન. એત્થ ચ ‘‘અનન્તઞાણેના’’તિ ઇમિના ભગવતો સબ્બઞ્ઞુભાવમાહ, ‘‘નિરઙ્ગણેના’’તિ ખીણાસવભાવં, ‘‘ગુણેસિના’’તિ પુબ્બચરિયં, ‘‘કારુણિકેના’’તિ મહાકરુણાસમઙ્ગિભાવં. એત્તકેન પન થોમનેન ભગવતો વિપાકદેસનાય નિય્યાનિકાદિભાવં દીપેતિ. અસબ્બઞ્ઞુના હિ દેસિતં અનિય્યાનિકં હોતિ, અખીણાસવેન દેસિતં ન પાકટં, અપુઞ્ઞવતા દેસિતં નપ્પતિટ્ઠાતિ, અકારુણિકેન વુત્તં સુખદાયકં ન હોતિ. ભગવતો પન સબ્બઞ્ઞુભાવતો તેન દેસિતં નિય્યાનિકં, ખીણાસવત્તા પાકટં, પુઞ્ઞવન્તતાય પતિટ્ઠાતિ, મહાકરુણાસમઙ્ગિતાય સુખદાયકન્તિ. ચિત્તપ્પભવન્તિ વિપાકચિત્તાનં ઉપ્પત્તિં.

૩૭૭-૮૬. ઇદાનિ વિપાકકથાય માતિકાવસેન અટ્ઠકથાય ઠપિતે દસપ્પકારે દસ્સેતું ‘‘એકૂનતિંસ કમ્માની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથારદ્ધાય વિપાકકથાય મૂલકારણભાવતો ‘‘એકૂનતિંસ કમ્માની’’તિ પઠમં કમ્મવવત્થાનં કતં. કમ્મે પન કથિતે વિપાકકથાય અધિટ્ઠાનભૂતા વિપાકાપિ કથેતબ્બાતિ ‘‘પાકા દ્વત્તિંસ દસ્સિતા’’તિ દુતિયં વિપાકવવત્થાનં કતં. કમ્મવિપાકાનઞ્ચ અદ્વારેસુ અદિસ્સનતો ‘‘તીસુ…પે… દિસ્સરે’’તિ તતિયં કમ્મદ્વારવિપાકદ્વારા વુત્તા. કમ્મવિપાકાનં વચનપ્પસઙ્ગેયેવ એકસ્સેવ કમ્મસ્સ તં તં પચ્ચયમાગમ્મ અનેકફલનિપ્ફાદનં દસ્સેતું ‘‘કુસલં…પે… વિવિધં ફલ’’ન્તિ ચતુત્થં કામાવચરકુસલસ્સ પવત્તિપટિસન્ધીસુ નાનાફલનિપ્ફાદનં વુત્તં. એવં વુત્તે પન પવત્તિપટિસન્ધીનં લબ્ભમાનવિપાકવસેન વુત્તભાવં અજાનન્તા –

‘‘તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેના’’તિ;

‘‘એકં પુપ્ફં ચજિત્વાન, અસીતિકપ્પકોટિયો;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામી’’તિ. ચ –

એવમાદિવચનસ્સ બ્યઞ્જનચ્છાયાય અત્થં ગહેત્વા દિન્નપટિસન્ધિકાયપિ ચેતનાય પુન પટિસન્ધિદાનં મઞ્ઞેય્યુન્તિ ‘‘એકાય…પે… પકાસિતા’’તિ પઞ્ચમં એકેન કમ્મેન એકિસ્સાયેવ પટિસન્ધિયા નિબ્બત્તનં વુત્તં. એકસ્મિં ભવે નાનાકમ્મસ્સ વિપાકપ્પવત્તિં સુણન્તા ‘‘દિસ્વા કુમારં સતપુઞ્ઞલક્ખણ’’ન્તિઆદિવચનસ્સ અત્થં અજાનન્તા ‘‘નાનાકમ્મેન એકાવ પટિસન્ધિ હોતી’’તિ ચિન્તેય્યુન્તિ ‘‘નાના…પે… પટિસન્ધિયો’’તિ છટ્ઠં નાનાકમ્મસ્સ નાનાપટિસન્ધિદાનં વુત્તં. તથા વિપચ્ચન્તસ્સ ચ એકસ્સ કમ્મસ્સ સોળસ વિપાકાનિ દ્વાદસમગ્ગો અહેતુકટ્ઠકમ્પીતિ અયં વિપાકવિભાગો હેતુભેદવસેન હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘તિહેતુકં…પે… ન ચ હોતિ તિહેતુકા’’તિ સત્તમં અટ્ઠકથાય આગતહેતુકિત્તનં દસ્સિતં. તં પન હેતુકિત્તનં એકેકસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકવિભાગદસ્સનત્થન્તિ. ઇદાનિ તિપિટકચૂળનાગત્થેરસ્સ, મોરવાપિવાસિમહાદત્તત્થેરસ્સ, તિપિટકમહાધમ્મરક્ખિતત્થેરસ્સાતિ તિણ્ણં થેરાનં વાદેસુ ‘‘એકાય ચેતનાય દ્વાદસ વિપાકાનિ એત્થેવ દસકમગ્ગો અહેતુકટ્ઠકમ્પી’’તિ આગતસ્સ દુતિયત્થેરવાદસ્સ, ‘‘એકાય ચેતનાય દસ વિપાકાનિ એત્થેવ અહેતુકટ્ઠકમ્પી’’તિ આગતસ્સ તતિયત્થેરસ્સ વાદસ્સ ચ ન સમ્માપતિટ્ઠિતત્તા સુપ્પતિટ્ઠિતસ્સ પઠમત્થેરવાદસ્સ વસેન દસ્સેતું વિપાકેસુ અસઙ્ખારસસઙ્ખારવિધાનં પચ્ચયબલેન હોતિ, નો કમ્મબલેનાતિ દીપનત્થં અટ્ઠમં, ‘‘અસઙ્ખારસસઙ્ખાર’’ન્તિઆદિના કમ્મેન સહ અસમાનમ્પિ કત્વા સઙ્ખારભેદો વુત્તો. કમ્મસ્સ સોમનસ્સુપેક્ખાસહગતભાવેપિ આરમ્મણવસેનેવ વિપાકવેદનાય પરિવત્તનં દસ્સેતું ‘‘આરમ્મણેન…પે… પરિવત્તન’’ન્તિ નવમં આરમ્મણેન વેદનાપરિવત્તનં વુત્તં. કમ્મવસેન ચેવ આરમ્મણવસેન ચ અનિયતસ્સ તદારમ્મણસ્સ જવનવસેન નિયમદસ્સનત્થં ‘‘તદારમ્મણ…પે… નિયામિત’’ન્તિ દસમં જવનેન તદારમ્મણનિયમો વુત્તોતિ.

એકૂનતિંસ કમ્માનીતિ કુસલાકુસલવસેન વીસતિ પરિત્તાનિ, નવ મહગ્ગતાનીતિ એકૂનતિંસ કમ્માનિ. યસ્મા પનેસા વટ્ટવસેન વિપાકકથા, તસ્મા લોકુત્તરકુસલં વજ્જેત્વા એકૂનતિંસેવ કમ્માનિ વુત્તાનિ. એવં ‘‘પાકા દ્વત્તિંસા’’તિ એત્થાપિ તેવીસતિ પરિત્તા, નવ મહગ્ગતાતિ પાકા દ્વત્તિંસ. તીસુ દ્વારેસૂતિ કાયવચીમનોદ્વારવસેન તીસુ કમ્મદ્વારેસુ. કમ્મદ્વારવવત્થાનં હેટ્ઠા સઙ્ખેપતો દસ્સિતમેવ. વિત્થારતો પનેતં અટ્ઠસાલિનિયા ધમ્મસઙ્ગહટ્ઠકથાય (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કાયકમ્મદ્વાર), તંસંવણ્ણનાદિતો ચ ગહેતબ્બં. કામં કમ્માનિપિ છસુ દ્વારેસુ પવત્તન્તિ, પઞ્ચદ્વારપ્પવત્તાનિ પન અવિપાકાનિ, મનોદ્વારદ્વારત્તયવસેન ભિન્નાનં વિપાકદાયકાનમેવ સઙ્ગણ્હનત્થં ‘‘તીસુ દ્વારેસૂ’’તિ વુત્તં. છસૂતિ ચક્ખુદ્વારાદીનિ પઞ્ચ, મનોદ્વારઞ્ચાતિ છસુ વિપાકદ્વારેસુ.

તં તં પચ્ચયમાગમ્માતિ કાલસમ્પદાદિકં તં તં પચ્ચયમાગમ્મ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘કાલોપધિપ્પયોગાનં, ગતિયા ચ યથારહં;

સમ્પત્તિઞ્ચ વિપત્તિઞ્ચ, કમ્મમાગમ્મ પચ્ચતી’’તિ.

અથ વા તં તં પચ્ચયન્તિ સોમનસ્સાદિહેતુભૂતં તં તં સહકારિપચ્ચયં. વિવિધં ફલન્તિ સોમનસ્સુપેક્ખાસહગતસહેતુકાહેતુકઅસઙ્ખારસસઙ્ખારવસેન નાનપ્પકારફલં. એકાય ચેતનાયાતિ ઉપપજ્જવેદનીયભૂતાય, અપરાપરિયવેદનીયભૂતાય વા એકાય ચેતનાય. દિટ્ઠધમ્મવેદનીયભૂતા પન પવત્તિવિપાકમેવ નિબ્બત્તેતિ, નો પટિસન્ધિં.

કિઞ્ચાપિ ‘‘તિહેતુક’’ન્તિ અવિસેસેન વુત્તં, ઉક્કટ્ઠમેવ પન તિહેતુકકમ્મં તિહેતુકવિપાકં દેતિ, તથા દુહેતુકમ્પિ ઉક્કટ્ઠમેવ દુહેતુકવિપાકં દેતિ. ઓમકં પન તિહેતુકકમ્મં દુહેતુકુક્કટ્ઠસદિસં, દુહેતુકાહેતુકમેવ વિપાકં દેતિ. તથા દુહેતુકમ્પિ અહેતુકમેવ વિપાકં દેતીતિ. ઉક્કટ્ઠોમકવિભાગો ચ પનેસ કુસલાકુસલપરિવારલાભતો, આસેવનવિપ્પટિસારપ્પવત્તિયા વા દટ્ઠબ્બો. યઞ્હિ કમ્મં અત્તનો પવત્તિકાલે પુરિમપચ્છાભાગપ્પવત્તેહિ કુસલધમ્મેહિ પરિવારિતં, પચ્છા વા આસેવનલાભેન સમુદાચિણ્ણં, તં ઉક્કટ્ઠં. યં પન કરણકાલે અકુસલધમ્મેહિ પરિવારિતં, પચ્છા વા ‘‘દુક્કટં મયા’’તિ વિપ્પટિસારુપ્પાદનેન પરિભાવિતં, તં ઓમકં નામ હોતિ.

અથેત્થ યથાવુત્તવિધાનં કિં પટિસન્ધિપવત્તીનં અવિસેસેન, ઉદાહુ પવત્તિવસેનેવાતિ ચે? પવત્તિવસેનેવ, પટિસન્ધિયં પન અયં વિસેસોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તિહેતુકેના’’તિઆદિ. એત્થાપિ તિહેતુકુક્કટ્ઠકમ્મેનેવ તિહેતુકપટિસન્ધિ હોતિ, ઓમકેન પન દુહેતુકુક્કટ્ઠેન ચ દુહેતુકા પટિસન્ધિ, દુહેતુકોમકેન પન અહેતુકાવાતિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બો. યસ્મા પનેત્થ ઞાણં જચ્ચન્ધાદિવિપત્તિનિમિત્તસ્સ મોહસ્સ, સબ્બાકુસલસ્સ વા પટિપક્ખં, તસ્મા તંસમ્પયુત્તં કમ્મં જચ્ચન્ધાદિવિપત્તિપચ્ચયં ન હોતીતિ તિહેતુકં અતિદુબ્બલમ્પિ સમાનં દુહેતુકપટિસન્ધિમેવ આકડ્ઢતિ, નાહેતુકન્તિ આહ ‘‘ન ચ હોતિ અહેતુકા’’તિ. યસ્મા પટિસમ્ભિદામગ્ગે સુગતિયં જચ્ચન્ધબધિરાદિવિપત્તિયા અહેતુકૂપપત્તિં વજ્જેત્વા ગતિસમ્પત્તિયા અહેતુકૂપપત્તિં દસ્સેન્તેન ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણસમ્પયુત્તે અટ્ઠન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ, ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણસમ્પયુત્તે કતમેસં અટ્ઠન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ? કુસલસ્સ કમ્મસ્સ જવનક્ખણે તયો હેતૂ કુસલા તસ્મિં ખણે જાતચેતનાય સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તેન વુચ્ચતિ કુસલમૂલપચ્ચયાપિ સઙ્ખારા. નિકન્તિક્ખણે દ્વે હેતૂ અકુસલા તસ્મિં ખણે જાતચેતનાય સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તેન વુચ્ચતિ અકુસલમૂલપચ્ચયાપિ સઙ્ખારા. પટિસન્ધિક્ખણે તયો હેતૂ અબ્યાકતા તસ્મિં ખણે જાતચેતનાય સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તેન વુચ્ચતિ નામરૂપપચ્ચયાપિ વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયાપિ નામરૂપ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૧-૨૩૨) –

એવં જવનક્ખણે તિણ્ણં હેતૂનં પચ્ચયા ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકુપ્પત્તિ વુત્તા, ન પન ‘‘જવનક્ખણે દ્વિન્નં હેતૂનં પચ્ચયા’’તિ, તસ્મા તિહેતુકકમ્મેનેવ તિહેતુકપટિસન્ધિ હોતિ, ન દુહેતુકેનાતિ આહ ‘‘દુહેતુકેન…પે… ન ચ હોતિ તિહેતુકા’’તિ. યદિ હિ દુહેતુકકમ્મેન તિહેતુકપટિસન્ધિ સિયા, યથા ‘‘અટ્ઠન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતી’’તિ વત્વા તસ્સ વિભઙ્ગો કતો, એવં ‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણસમ્પયુત્તે સત્તન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ. ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણસમ્પયુત્તે કતમેસં સત્તન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ? કુસલસ્સ કમ્મસ્સ જવનક્ખણે દ્વે હેતૂ કુસલા તસ્મિં ખણે…પે… સઙ્ખારા, નિકન્તિક્ખણે દ્વે હેતૂ અકુસલા તસ્મિં ખણે…પે… સઙ્ખારા, પટિસન્ધિક્ખણે તયો હેતૂ અબ્યાકતા તસ્મિં ખણે…પે… નામરૂપ’’ન્તિ સત્તન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઞાણસમ્પયુત્તૂપપત્તિં વત્વા તસ્સ વિભઙ્ગો કાતબ્બો સિયા, ન ચ પનેવં અત્થિ, તસ્મા વિઞ્ઞાયતિ ‘‘દુહેતુકકમ્મેન તિહેતુકપટિસન્ધિ ન હોતી’’તિ.

યદિ એવં –

‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણવિપ્પયુત્તે છન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ. ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણવિપ્પયુત્તે કતમેસં…પે… હોતિ? કુસલસ્સ કમ્મસ્સ જવનક્ખણે દ્વે હેતૂ કુસલા તસ્મિં ખણે…પે… સઙ્ખારા. નિકન્તિક્ખણે દ્વે હેતૂ અકુસલા તસ્મિં ખણે…પે… સઙ્ખારા. પટિસન્ધિક્ખણે દ્વે હેતૂ અબ્યાકતા તસ્મિં ખણે…પે… નામરૂપ’’ન્તિ –

એવં દુહેતુકકમ્મેન દુહેતુકૂપપત્તિં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણવિપ્પયુત્તે સત્તન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ. ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણવિપ્પયુત્તે કતમેસં સત્તન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ? કુસલસ્સ કમ્મસ્સ જવનક્ખણે તયો હેતૂ કુસલા તસ્મિં ખણે…પે… સઙ્ખારા. નિકન્તિક્ખણે દ્વે હેતૂ અકુસલા તસ્મિં ખણે…પે… સઙ્ખારા. પટિસન્ધિક્ખણે દ્વે હેતૂ અબ્યાકતા તસ્મિં ખણે…પે… નામરૂપ’’ન્તિ એવં તિહેતુકકમ્મેન દુહેતુકપટિસન્ધિયાપિ અનુદ્ધટત્તા સાપિ ન હોતીતિ ચે? નો ન હોતિ, દુહેતુકોમકકમ્મેન અહેતુકપટિસન્ધિયા વિય તિહેતુકોમકેન દુહેતુકપટિસન્ધિયાવ દાતબ્બત્તા, કમ્મસરિક્ખકવિપાકદસ્સનત્થં પન મહાથેરેન પાઠો સાવસેસો કતો.

યદિ એવં પુરિમવુત્તેહિ ઇદં સમાનં કમ્મસરિક્ખકતાભાવતોતિ દુહેતુકકમ્મેન તિહેતુકપટિસન્ધિ ન ઉદ્ધટા, ન પન અલબ્ભનતોતિ? તં ન, અકુસલકમ્મસ્સ અલોભસમ્પયોગાભાવતો, અલોભફલુપ્પાદને વિય ઞાણવિપ્પયુત્તસ્સ ઞાણફલુપ્પાદને અસમત્થભાવતો. પઞ્ઞાબલસમ્પયોગતો હિ તંઞાણફલુપ્પાદને સમત્થં હોતિ.

એત્થાહ – કિં પનેતં કમ્મમેવ પટિસન્ધિં દેન્તં અત્તના સદિસવેદનમેવ દેતિ, ઉદાહુ વિસદિસવેદનમ્પીતિ? દુહેતુકોમકમેવ વિસદિસવેદનં દેતિ, ઇતરં પન સદિસવેદનમેવ. તથા હિ પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમટ્ઠકથાય મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તે સુખવેદનીયાદિકમ્મવણ્ણનાય –

‘‘કામાવચરકુસલતો સોમનસ્સસહગતચિત્તસમ્પયુત્તા ચતસ્સો ચેતના, રૂપાવચરકુસલતો ચતુક્કજ્ઝાનચેતનાતિ એવં પટિસન્ધિપવત્તેસુ સુખવેદનાય જનનતો સુખવેદનીયં કમ્મં નામ. કામાવચરઞ્ચેત્થ પટિસન્ધિયંયેવ એકન્તેન સુખં જનેતિ, પવત્તે પન ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે અદુક્ખમસુખમ્પિ.

‘‘અકુસલચેતના પવત્તે કાયદ્વારપ્પવત્તદુક્ખસ્સ જનનતો દુક્ખવેદનીયં કમ્મં નામ.

‘‘કામાવચરકુસલતો પન ઉપેક્ખાસહગતચિત્તસમ્પયુત્તા ચતસ્સો ચેતના, રૂપાવચરકુસલતો ચતુત્થજ્ઝાનચેતનાતિ એવં પટિસન્ધિપવત્તેસુ તતિયવેદનાય જનનતો અદુક્ખમસુખવેદનીયં કમ્મં નામ. એત્થ ચ ‘‘કામાવચરં પટિસન્ધિયંયેવ એકન્તેન અદુક્ખમસુખં જનેતિ, પવત્તે ઇટ્ઠારમ્મણે સુખમ્પી’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૦) –

વુત્તં. નનુ ચ ‘‘આરમ્મણેન હોતેવ, વેદનાપરિવત્તન’’ન્તિ વચનતો આરમ્મણવસેન વેદનાનિયમો હોતિ, ન ચ સોમનસ્સસહગતકમ્મેન પટિસન્ધિં ગણ્હન્તસ્સ ઇટ્ઠારમ્મણમેવ કમ્મનિમિત્તાદિકમાપાથમાગચ્છતીતિ નિયમો અત્થિ, ઉપેક્ખાસહગતકમ્મેન વા ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણન્તિ ન સક્કા વત્તું, તસ્મા કથં કમ્મવસેનેવ વેદનાનિયમોતિ? વુચ્ચતે – ઇટ્ઠાદિઆરમ્મણમ્પિ આપાથમાગચ્છન્તં કમ્મબલેનેવ આગચ્છતીતિ સોમનસ્સસહગતકમ્મેન પટિસન્ધિગ્ગહણકાલે તસ્સ બલેન ઇટ્ઠારમ્મણમાપાથમાગચ્છતિ, ઉપેક્ખાસહગતકમ્મેન ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણન્તિ ન ન સક્કા વત્તું, તસ્મા કમ્મવસેન પટિસન્ધિયા આરમ્મણનિયમો, આરમ્મણવસેન વેદનાનિયમોતિ. અપિચ ‘‘આરમ્મણેન હોતેવ, વેદનાપરિવત્તન’’ન્તિ ઇદં તદારમ્મણં સન્ધાય વુત્તન્તિ ન તેન પટિસન્ધિયા કમ્મસરિક્ખકવેદનાભાવો પટિક્ખિપિતું સક્કા, દુહેતુકોમકં પન સોમનસ્સસહગતમ્પિ અત્તનો નિહીનતાય દુહેતુકફલુપ્પાદને અસમત્થત્તા, અહેતુકાય ચ અત્તના સદિસવેદનાય પટિસન્ધિયા અસમ્ભવતો ઉપેક્ખાસહગતપટિસન્ધિયા અનુરૂપતો ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણમુપટ્ઠપેત્વા તદારમ્મણં ઉપેક્ખાસહગતમેવ પટિસન્ધિં દેતિ.

નનુ ચ ‘‘પચ્છિમભવિકમહાબોધિસત્તાનં મેત્તાપુબ્બભાગં સોમનસ્સકમ્મં પટિસન્ધિં દેતી’’તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં, મહાસિવત્થેરો ચ ઉપેક્ખાસહગતઞાણસમ્પયુત્તઅસઙ્ખારિકવિપાકચિત્તેન પટિસન્ધિં ઇચ્છતિ. વુત્તઞ્હિ તેન ‘‘સોમનસ્સસહગતતો ઉપેક્ખાસહગતં બલવતરં, તેન પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ, તેન ગહિતપટિસન્ધિકા હિ મહજ્ઝાસયા હોન્તિ તિપિટકચૂળનાગત્થેરો વિયા’’તિ, તસ્મા સોમનસ્સસહગતકુસલતો ઉપેક્ખાસહગતપટિસન્ધિપિ લબ્ભતિ યથા ચ, એવં તથા ઉપેક્ખાસહગતતો સોમનસ્સસહગતાપીતિ કથં કમ્મસદિસવેદના પટિસન્ધીતિ? એત્થાપિ ચ કમ્મમ્પિ ઉપેક્ખાસહગતમેવાતિ થેરસ્સ અધિપ્પાયો સિયાતિ સક્કા વત્તું. અપિચાયં વાદો મહાઅટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તોવ. તથા હિ વુત્તં સઙ્ગહકારેહિ ‘‘અટ્ઠકથાયં પન અયં થેરસ્સ મનોરથો, નત્થિ એત’’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વા સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં હિતૂપચારો બલવા હોતિ, તસ્મા મેત્તાપુબ્બભાગકામાવચરકુસલવિપાકસોમનસ્સસહગતતિહેતુકઅસઙ્ખારિકચિત્તેન પટિસન્ધિં ગણ્હન્તીતિ વુત્તન્તિ, તસ્મા પટિક્ખિત્તવાદં ગહેત્વા ન સક્કા અટ્ઠકથાવચનં ચાલેતુન્તિ સમ્પટિચ્છિતબ્બમેવેતં કમ્મસદિસવેદના પટિસન્ધીતિ. અસમ્પટિચ્છન્તેહિ વા અટ્ઠકથાય અધિપ્પાયો સાધુકં કથેતબ્બોતિ.

અસઙ્ખારન્તિ અસઙ્ખારિકકમ્મં. અસઙ્ખારં સસઙ્ખારમ્પિ ફલં દેતીતિ સમ્બન્ધો.

આરમ્મણેનાતિ ઇટ્ઠાદિઆરમ્મણેન. વેદનાપરિવત્તનન્તિ તસ્સ તસ્સ આરમ્મણસ્સ અનુરૂપતો સોમનસ્સાદિવેદનાય પરિવત્તનં, કુસલવિપાકસન્તીરણતદારમ્મણાનિ સન્ધાય ચેતં વુત્તં. તાનિ હિ ઇટ્ઠારમ્મણે સોમનસ્સસહગતાનિ, ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે ઉપેક્ખાસહગતાનિ. અકુસલવિપાકં પન સન્તીરણતદારમ્મણં અનિટ્ઠે, અનિટ્ઠમજ્ઝત્તે ચ આરમ્મણે ઉપેક્ખાસહગતમેવ. ન હિ તસ્સ આરમ્મણવસેન વેદનાભેદો અત્થિ, હેટ્ઠા વુત્તનયેન દ્વીસુપિ ઉપેક્ખાસહગતમેવ. દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનેસુ ચ ઠપેત્વા કાયવિઞ્ઞાણદ્વયં સેસાનિ ઇટ્ઠાદીસુ સબ્બત્થ હેટ્ઠા વુત્તકારણવસેનેવ ઉપેક્ખાસહગતાનિ, તથા કાયવિઞ્ઞાણં ઇટ્ઠાદીસુ સુખસહગતં, અનિટ્ઠાદીસુ દુક્ખસહગતન્તિ. જવનેન નિયમિતં અટ્ઠકથાયન્તિ અધિપ્પાયો. હેતુનિયમનમેવ ચેત્થ જવનવસેન હોતિ વેદનાભેદસ્સ આરમ્મણેનેવ, સઙ્ખારભેદસ્સ ચ પચ્ચયવસેનેવ નિયમિતત્તા. એત્થ ચ અકુસલવિપાકાનં વિભાગાભાવતો કુસલવિપાકતદારમ્મણાનમેવ આરમ્મણજવનપચ્ચયવસેન નિયમનં હોતિ. તં પન સરૂપતો એવં વેદિતબ્બં – તિહેતુકુક્કટ્ઠકમ્મેન હિ તદારમ્મણં પવત્તમાનં કમ્મવસેન નિયમાભાવતો સબ્બેસુપિ કુસલવિપાકતદારમ્મણેસુ સમ્પત્તેસુ આરમ્મણજવનપચ્ચયવસેન, આરમ્મણજવનવસેનેવ વા નિયતં એકમેવ ઉપ્પજ્જતિ. કથં? તદારમ્મણેસુ હિ આરમ્મણવસેન વેદનાનિયમો હોતિ, જવનવસેન હેતુનિયમો, પચ્ચયવસેન સઙ્ખારનિયમો. અહેતુકેસુ પન સઙ્ખારભેદાભાવતો પચ્ચયવસેન નિયમનં નત્થિ. તત્થ આરમ્મણેન વેદનાનિયમનં હેટ્ઠા વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. જવનવસેન હેતુનિયમને પન કમ્મસરિક્ખકહેતુવસેન તિહેતુકાનિ દુહેતુકાનિ અહેતુકાનીતિ તીણિ જવનાનિ વેદિતબ્બાનિ. તત્થ કમ્મસરિક્ખકહેતુવસેન તિહેતુકજવનાનિ નામ કામાવચરકુસલકિરિયાસુ ઞાણસમ્પયુત્તજવનાનિ, દુહેતુકજવનાનિ નામ ઞાણવિપ્પયુત્તજવનાનિ, અહેતુકાનિ નામ અકુસલજવનાનિ ચેવ કિરિયાહેતુકજવનઞ્ચ. અકુસલજવનાનિપિ હિ કુસલકમ્મસરિક્ખકહેતુવસેન અહેતુકાનિ કુસલહેતૂનં તેસુ અભાવતો.

તત્થ કમ્મસ્સ જવનસદિસતદારમ્મણાભિનિપ્ફાદનસામત્થિયે સતિ તિહેતુકજવને જવિતે તિહેતુકતદારમ્મણં હોતિ, દુહેતુકજવને જવિતે દુહેતુકતદારમ્મણં, અહેતુકજવને જવિતે અહેતુકતદારમ્મણં હોતીતિ. એવં જવનવસેન હેતુનિયમનં દટ્ઠબ્બં. કથં પચ્ચયવસેન સઙ્ખારનિયમોતિ? કાલસમ્પદાદીનં, ઉતુસમ્પદાદીનઞ્ચ પચ્ચયાનં બલવભાવે સતિ અસઙ્ખારિકતદારમ્મણં હોતિ, દુબ્બલભાવે સસઙ્ખારિકં. અહેતુકતદારમ્મણસ્સ પન પચ્ચયવસેન નિયમો નત્થિ, તસ્મા યદિ ઇટ્ઠારમ્મણં હોતિ, તદા ઉપેક્ખાસહગતં તદારમ્મણં પટિબાહિત્વા સોમનસ્સસહગતતદારમ્મણમેવ હોતિ. સોમનસ્સસહગતતદારમ્મણેસુપિ અનિયમેન આરમ્મણવસેન સબ્બેસુ સમ્પત્તેસુ જવનસ્સ તિહેતુકભાવે દુહેતુકાહેતુકે પટિબાહિત્વા તિહેતુકમેવ તદારમ્મણં હોતિ. તિહેતુકતદારમ્મણેસુપિ અનિયમેન જવનવસેન સબ્બેસુ સમ્પત્તેસુ પચ્ચયસ્સ બલવભાવે સતિ સસઙ્ખારિકતદારમ્મણં પટિબાહિત્વા અસઙ્ખારિકમેવ તદારમ્મણં હોતિ. એતેનેવ નયેન સેસં તદારમ્મણમ્પિ તંતંજવનાનુરૂપતો નિયમનં દટ્ઠબ્બં.

અહેતુકતદારમ્મણં પન પચ્ચયં અનપેક્ખિત્વા આરમ્મણવસેન ચેવ જવનવસેન ચ નિયમનં હોતિ. ઇદમેત્થ યેભુય્યપ્પવત્તિવસેન નિયમનં. કદાચિ પન આરમ્મણવસેન, પચ્ચયવસેન, પરિચિતવસેન ચ તદારમ્મણનિયમો હોતિ. તત્થ આરમ્મણવસેન ચેવ પચ્ચયવસેન ચ નિયમનં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. પરિચિતવસેન પન નિયમને યેભુય્યેન તિહેતુકકુસલપ્પવત્તિયા તેસુ પરિચિતસ્સ કદાચિ દુહેતુકે, અહેતુકે વા જવને જવિતે પરિચયવસેન તિહેતુકતદારમ્મણમેવ હોતિ. યેભુય્યેન ચ દુહેતુકજવનપ્પવત્તિયા તત્થ પરિચિતસ્સ કદાચિ તિહેતુકે, અહેતુકે વા જવને જવિતે પરિચયવસેન દુહેતુકતદારમ્મણમેવ હોતિ. તથેવ અકુસલેસુ પરિચિતસ્સ કદાચિ તિહેતુકદુહેતુકેસુપિ જવનેસુ જવિતેસુ પરિચયવસેન અહેતુકતદારમ્મણમેવ હોતીતિ. એવઞ્ચ કત્વા પટ્ઠાને –

‘‘કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે સહેતુકો વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતિ, સહેતુકે ખન્ધે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતિ, કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે અહેતુકો વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિ –

અવિસેસેન અકુસલજવનાનન્તરમ્પિ સહેતુકતદારમ્મણં, તિહેતુકજવનાનન્તરઞ્ચ અહેતુકતદારમ્મણં વુત્તં. તિહેતુકોમકેન, પન દુહેતુકુક્કટ્ઠેન ચ કમ્મેન તદારમ્મણપ્પવત્તિયં કમ્મસ્સ તિહેતુકવિપાકદાને અસમત્થતાય તિહેતુકજવનેપિ જવિતે દુહેતુકતદારમ્મણમેવ હોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ. દુહેતુકોમકેન પન કમ્મેન તદારમ્મણપ્પવત્તિયં કમ્મસ્સ સહેતુકતદારમ્મણનિબ્બત્તને અસમત્થતાય સહેતુકજવનેપિ જવિતે અહેતુકતદારમ્મણમેવ હોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

૩૮૭-૯૧. તુલ્યેન પાકચિત્તેનાતિ સોમનસ્સસહગતઞાણસમ્પયુત્તઅસઙ્ખારિકેન મહાવિપાકચિત્તેન. બલવારમ્મણેતિ અતિમહન્તારમ્મણે. ચતુબ્બિધઞ્હિ આરમ્મણં અતિમહન્તં મહન્તં પરિત્તં અતિપરિત્તન્તિ. વુત્તઞ્ચ –

‘‘તથા હિ વિસયં આહુ, ચતુધા એત્થ પણ્ડિતા;

મહન્તાતિમહન્તતો, પરિત્તાતિપરિત્તતો’’તિ.

અતિમહન્તાદિભાવો ચસ્સ આપાથગતકાલે ઉપ્પજ્જનકચિત્તક્ખણવસેન વેદિતબ્બો. તથા હિ આપાથગતક્ખણતો પટ્ઠાય યાવ સોળસચિત્તક્ખણા, તાવ વિજ્જમાનાયુકઆરમ્મણં અતિમહન્તં નામ. પન્નરસચુદ્દસચિત્તક્ખણાયુકં મહન્તં નામ. તેરસચિત્તક્ખણતો પટ્ઠાય અટ્ઠચિત્તક્ખણાયુકં પરિત્તં નામ. તતો પરં અતિપરિત્તં નામ. તત્થ અતિમહન્તારમ્મણે તદારમ્મણપરિયોસાનાનિ વીથિચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. મહન્તે જવનપરિયોસાનાનિ, નત્થિ તદારમ્મણુપ્પાદો. પરિત્તે જવનમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ, સન્તીરણાનન્તરં વોટ્ઠબ્બનમેવ દ્વત્તિક્ખત્તું પવત્તતિ. અતિપરિત્તે ભવઙ્ગચલનમત્તમેવ. કથં? અતિમહન્તે હિ આરમ્મણે પઞ્ચદ્વારેસુ યથાનુરૂપં અઞ્ઞતરસ્મિં દ્વારે આપાથગતે પસાદઘટ્ટનાનુભાવેન હદયવત્થુસન્નિસ્સિતા ભવઙ્ગસન્તતિ વોચ્છિજ્જતિ, વોચ્છિજ્જમાના ચ સહસા ન ઓચ્છિજ્જતિ. યથા પન વેગેન ધાવન્તો પુરિસો અન્તરા ઠાતુકામોપિ એકદ્વેપદવારે અતિક્કમિત્વાવ ઠાતું સક્કોતિ, ન પન ઠાતુકામતાય સદ્ધિંયેવ, એવમેવ દીપસિખા વિય, ગઙ્ગાસોતો વિય, વેગેન જવમાના ભવઙ્ગસન્તતિ અન્તરા ઓચ્છિજ્જમાનાપિ પસાદઘટ્ટનતો પરં દ્વત્તિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વાવ ઓચ્છિજ્જતિ. તત્થ પઠમચિત્તં ભવઙ્ગસન્તતિયા ચલનાકારેન ઉપ્પજ્જનતો ભવઙ્ગચલનં નામ, દુતિયં ઉપચ્છિજ્જનવસેન ઉપ્પજ્જનતો ભવઙ્ગુપચ્છેદો નામ. ચલનઞ્ચેત્થ વિસદિસચિત્તસ્સ ઉપનિસ્સયભાવગમનં. વુત્તઞ્ચ –

‘‘આરમ્મણન્તરાપાથે, દ્વિક્ખત્તું ચલિતે મનો;

ચિત્તન્તરસ્સ હેતુત્તં, યાનં ચલનમીરિત’’ન્તિ.

યદિ એવં દુતિયસ્સપિ તં અત્થીતિ તમ્પિ ભવઙ્ગચલનમિચ્ચેવ વત્તબ્બન્તિ? સચ્ચં, ભવઙ્ગસ્સ પન ઉપચ્છિજ્જનવસેન પવત્તિવિસેસં ગહેત્વા પુરિમસ્સ નામતો વિસદિસનામં કાતું ‘‘ભવઙ્ગુપચ્છેદો’’તિ વુચ્ચતીતિ. નનુ ચ રૂપાદીહિ પસાદે ઘટ્ટિતે પસાદનિસ્સિતસ્સેવ ચલનં યુત્તં, કથં પન હદયવત્થુસન્નિસ્સિતાય ભવઙ્ગસન્તતિયા ચલનન્તિ? સન્તતિવસેન એકાબદ્ધત્તા. યથા હિ ભેરિયા એકસ્મિં તલે ઠિતસક્ખરાય મક્ખિકાય નિપન્નાય અપરસ્મિં તલે દણ્ડાદિના પહટે અનુક્કમેન ભેરિચમ્મવરત્તાદીનં ચલનેન સક્ખરાય ચલિતાય મક્ખિકાય પલાયનં હોતિ, એવમેવ રૂપાદિમ્હિ પસાદે ઘટ્ટિતે તન્નિસ્સયેસુ મહાભૂતેસુ ચલિતેસુ અનુક્કમેન તંસમ્બન્ધાનં સેસરૂપાનમ્પિ ચલનેન હદયવત્થુમ્હિ ચલિતે તન્નિસ્સિતસ્સ ભવઙ્ગસ્સ ચલનાકારેન પવત્તિ હોતિ. વુત્તઞ્ચ –

‘‘ઘટ્ટિતે અઞ્ઞવત્થુમ્હિ, અઞ્ઞનિસ્સિતકમ્પનં;

એકાબદ્ધેન હોતીતિ, સક્ખરોપમયા વદે’’તિ. (સ. સ. ૧૭૬);

એવં ભવઙ્ગચલનભવઙ્ગુપચ્છેદેસુ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધેસુ ‘‘કિં નામેત’’ન્તિ વદન્તી વિય વીથિચિત્તાનિ આરમ્મણાભિમુખં પટિપાદેન્તી કિરિયામનોધાતુ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સાનન્તરં યથારહં દસ્સનાદિકિચ્ચં સાધયમાના પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતૂસુ અઞ્ઞતરા ઉપ્પજ્જતિ, તદનન્તરં તાય ગહિતમેવારમ્મણં સમ્પટિચ્છમાના વિપાકાહેતુકમનોધાતુ ઉપ્પજ્જતિ, તદનન્તરં તદેવારમ્મણં સન્તીરયમાના વિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપ્પજ્જતિ, તદનન્તરં તમેવારમ્મણં વવત્થાપયમાના કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપ્પજ્જતિ, તદનન્તરં કામાવચરકુસલાકુસલકિરિયજવનેસુ યં કિઞ્ચિ લદ્ધપચ્ચયં તદેવારમ્મણં આરબ્ભ જવનં હુત્વા યેભુય્યેન સત્તક્ખત્તું જવતિ, તદનન્તરં એકાદસતદારમ્મણચિત્તેસુ અઞ્ઞતરં કમ્મં આરમ્મણં જવનં પચ્ચયો પરિચિતતાતિ ઇમેસં અનુરૂપવસેન દ્વિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જતિ, તદનન્તરં ભવઙ્ગપાતો હોતિ.

ઇધ ઠત્વા ઇમિસ્સા ચિત્તપરમ્પરાય સુખગ્ગહણત્થં અમ્બોપમા વેદિતબ્બા. કથં? એકો કિર પુરિસો ફલિતમ્બરુક્ખસ્સ હેટ્ઠા સસીસં પારુપિત્વા નિપન્નો નિદ્દાયતિ, અથેકં અમ્બપક્કં વણ્ટતો મુચ્ચિત્વા તસ્સ કણ્ણસક્ખલિં પુઞ્છમાનં વિય ‘‘ઠ’’ન્તિ ભૂમિયં પતતિ, સો તસ્સ સદ્દેન પબુજ્ઝિત્વા સીસતો વત્થં અપનેત્વા ચક્ખું ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેસિ, તતો હત્થં પસારેત્વા ફલં ગહેત્વા મદ્દિત્વા ઉપસિઙ્ઘિત્વા પક્કભાવં ઞત્વા પરિભુઞ્જિત્વા મુખગતં સહ સેમ્હેન અસ્સાદેત્વા પુન તથેવ નિદ્દાયતિ. તત્થ તસ્સ પુરિસસ્સ અમ્બરુક્ખમૂલે નિદ્દાયનકાલો વિય ભવઙ્ગસમઙ્ગિકાલો, અમ્બપક્કસ્સ પતિતકાલો વિય આરમ્મણસ્સ પસાદઘટ્ટનકાલો, પતનસદ્દેન પબુદ્ધકાલો વિય મનોધાતુયા ભવઙ્ગસ્સ આવટ્ટિતકાલો, ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકિતકાલો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ દસ્સનકિચ્ચં સાધનકાલો, હત્થં પસારેત્વા ગહિતકાલો વિય વિપાકમનોધાતુયા આરમ્મણસમ્પટિચ્છનકાલો, ગહેત્વા મદ્દિતકાલો વિય વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણસ્સ સન્તીરિતકાલો, ઉપસિઙ્ઘિતકાલો વિય કિરિયામનોવિઞ્ઞાણધાતુયા વવત્થાપિતકાલો, પરિભુત્તકાલો વિય જવનસ્સ આરમ્મણરસઅનુભવિતકાલો, મુખગતં સહ સેમ્હેન અસ્સાદિતકાલો વિય તદારમ્મણસ્સ જવનેન અનુભૂતારમ્મણઅનુભવનકાલો, પુન નિદ્દાયનં વિય પુન ભવઙ્ગકાલોતિ એવમેત્થ ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં.

અયં પન ઉપમા કિં દીપેતિ? આરમ્મણસ્સ પસાદઘટ્ટનમેવ કિચ્ચં, કિરિયામનોધાતુયા ભવઙ્ગાવટ્ટનમેવ કિચ્ચં, પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતૂનં દસ્સનાદિકમેવ કિચ્ચં, વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા સમ્પટિચ્છનમેવ કિચ્ચં, વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા સન્તીરણમેવ કિચ્ચં, કિરિયામનોવિઞ્ઞાણધાતુયા વવત્થાપનમેવ કિચ્ચં, જવનસ્સેવ પન આરમ્મણરસાનુભવનં તદારમ્મણસ્સ એતેન અનુભૂતસ્સેવ અનુભવનન્તિ એવં કિચ્ચવસેન ધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞાસંકિણ્ણતં દીપેતિ, એવં પવત્તમાનં પન ચિત્તં ‘‘ત્વં આવજ્જનં નામ હોહિ, ત્વં દસ્સનાદીસુ અઞ્ઞતરં, ત્વં સમ્પટિચ્છનં નામા’’તિઆદિના નિયુઞ્જકે કારકે અસતિપિ ચિત્તનિયામવસેનેવ પવત્તતીતિ વેદિતબ્બં. તં પન ચિત્તનિયામં સદ્ધિં ઉતુનિયામાદીહિ પરિચ્છેદાવસાને વક્ખતિ. અયં તાવ અતિમહન્તારમ્મણે ચિત્તપ્પવત્તિવિભાવના.

મહન્તારમ્મણે પન તદારમ્મણુપ્પાદસ્સ અભાવતો તસ્મિં આપાથગતે વુત્તનયેન જવનપરિયોસાનેસુ વીથિચિત્તેસુ ઉપ્પન્નેસુ ભવઙ્ગપાતોવ હોતિ, આરમ્મણસ્સ પન પરિક્ખીણાયુકત્તા એકચિત્તક્ખણિકપ્પમાણેપિ વા આયુમ્હિ સતિ સમાસન્નમરણો વિય પુરિસો દુબ્બલભાવતો તદારમ્મણં નુપ્પજ્જતિ. અપિચ તદારમ્મણમુપ્પજ્જન્તં નિયમતો દ્વિક્ખત્તુમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન એકવારં. એકચિત્તક્ખણાવસિટ્ઠે ચ આરમ્મણે એકસ્મિં તદારમ્મણે ઉપ્પન્નેસુ દુતિયસ્સ ઉપ્પજ્જનકાલે તસ્સ નિરુદ્ધત્તા નુપ્પજ્જતિ. ન હિ દ્વીસુ તદારમ્મણેસુ એકં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં, એકં અતીતારમ્મણં હોતિ, તસ્મા દુતિયસ્સ અનુપ્પત્તિયા પઠમમ્પિ નુપ્પજ્જતીતિ. મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં પન સકિમ્પિ તદારમ્મણસ્સ પવત્તિ વુત્તા. પરમત્થવિનિચ્છયેપિ ચ તમેવ વાદં સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘સકિં દ્વે વા તદાલમ્બ’’ન્તિ (પરમ. વિ. ૧૧૬) વુત્તં. અભિધમ્મટ્ઠકથાયં પન ‘‘ચિત્તપ્પવત્તિગણનાયં સબ્બવારેસુ દ્વે એવ ચિત્તવારાનિ આગતાની’’તિ વત્વા તં ન સમ્પટિચ્છિતં, તસ્મા મહન્તારમ્મણે જવનાવસાને ભવઙ્ગપાતોવ હોતિ, નત્થિ તદારમ્મણુપ્પાદો, અયઞ્ચ તદારમ્મણેહિ તુચ્છતાય ‘‘મોઘવારો’’તિ વુચ્ચતિ.

પરિત્તારમ્મણે જવનુપ્પાદસ્સપિ અભાવતો સન્તીરણાવસાનેસુ વીથિચિત્તેસુ ઉપ્પન્નેસુ તદનન્તરં વોટ્ઠબ્બનમેવ આસેવનં લભિત્વા જવનટ્ઠાને ઠત્વા દ્વિક્ખત્તું પવત્તતિ, તતો ભવઙ્ગપાતો હોતિ. વોટ્ઠબ્બનં પન અપ્પત્વા અન્તરા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિકં પત્વા નિવત્તિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. જવનં પન આરમ્મણસ્સ અપ્પાયુકભાવેન પરિદુબ્બલત્તા નુપ્પજ્જતિ. તઞ્હિ ઉપ્પજ્જમાનં સત્તચિત્તક્ખણાયુકેયેવ ઉપ્પજ્જતિ, કતિપયચિત્તક્ખણાયુકે પન પઠમજવનમેવ નુપ્પજ્જતિ. તદનુપ્પત્તિયઞ્હિ ઇતરાનિપિ નુપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા પરિત્તારમ્મણે નત્થિ જવનુપ્પાદોતિ અયં દુતિયો મોઘવારો અટ્ઠકથાય વુત્તો. ટીકાકારો પન તથા અસમ્પટિચ્છિત્વા અઞ્ઞથા દુતિયમોઘવારં પકપ્પેતિ. વુત્તઞ્હિ તેન તીસુ મોઘવારેસુ દુતિયમોઘવારો ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બો.

યદિ હિ અનુલોમે વેદનાત્તિકે પટિચ્ચવારાદીસુ ‘‘આસેવનપચ્ચયા ન મગ્ગે દ્વે, નમગ્ગપચ્ચયા આસેવને દ્વે’’તિ ચ વુત્તં સિયા, સોપિ મોઘવારો લબ્ભેય્ય. યદિ ચ વોટ્ઠબ્બનમ્પિ આસેવનપચ્ચયો સિયા, કુસલાકુસલાનમ્પિ સિયા. ન હિ આસેવનપચ્ચયં લદ્ધું યુત્તસ્સ આસેવનપચ્ચયભાવી ધમ્મો આસેવનપચ્ચયો હોતીતિ અવુત્તો અત્થિ. વોટ્ઠબ્બનસ્સ પન કુસલાકુસલાનં આસેવનપચ્ચયભાવો ન વુત્તો. ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નાસેવનપચ્ચયા. અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નાસેવનપચ્ચયા’’તિ વચનતો પટિક્ખિત્તોવ. અથાપિ સિયા ‘‘અસમાનવેદનાનં વસેનેવં વુત્ત’’ન્તિ, એવમ્પિ યથા ‘‘આવજ્જના કુસલાનં ખન્ધાનં, અકુસલાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) વુત્તં, એવં ‘‘આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ વત્તબ્બં સિયા. જાતિભેદા ન વુત્તન્તિ ચે, ‘‘ભૂમિભિન્નસ્સ કામાવચરસ્સ રૂપાવચરાદીનં આસેવનપચ્ચયભાવો વિય જાતિભિન્નસ્સપિ ભવેય્યા’’તિ વત્તબ્બો એવ સિયા, અભિન્નજાતિકસ્સ ચ વસેન યથા ‘‘આવજ્જના સહેતુકાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તં, એવં ‘‘આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ વત્તબ્બં સિયા, ન તુ વુત્તં, તસ્મા વેદનાત્તિકેપિ સંખિત્તાય ગણનાય ‘‘આસેવનપચ્ચયા નમગ્ગે એકં, નમગ્ગપચ્ચયા આસેવને એક’’ન્તિ એવં ગણનાય નિદ્ધારિયમાનાય વોટ્ઠબ્બનસ્સ આસેવનપચ્ચયત્તાભાવા યથાવુત્તપ્પકારો દુતિયો મોઘવારો વીમંસિત્વા ગહેતબ્બો. વોટ્ઠબ્બનં પન વીથિવિપાકસન્તતિયા આવટ્ટનતો ‘‘આવજ્જના’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. તતો વિસદિસસ્સ જવનસ્સ કરણતો મનસિકારો ચ. એવઞ્ચ કત્વા પટ્ઠાને ‘‘વોટ્ઠબ્બનં કુસલાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ ન વુત્તં, ‘‘આવજ્જના’’ઇચ્ચેવ વુત્તં, તસ્મા વોટ્ઠબ્બનતો ચતુન્નં વા પઞ્ચન્નં વા જવનાનં આરમ્મણપુરેજાતં ભવિતું અસક્કોન્તં રૂપાદિઆવજ્જનાદીનં પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતિ, અયમેતસ્સ સભાવોતિ જવનાપારિપૂરિયા દુતિયો મોઘવારો દસ્સેતું યુત્તો સિયાતિ.

અયઞ્હિ આચરિયસ્સ અધિપ્પાયો – યદિ વોટ્ઠબ્બનમ્પિ આસેવનપચ્ચયો સિયા, યથા ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચ સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ આસેવનપચ્ચયા નમગ્ગપચ્ચયા’’તિ અનુલોમપચ્ચનિયે, પચ્ચનિયાનુલોમે ચ ‘‘સુખા…પે… નમગ્ગપચ્ચયા આસેવનપચ્ચયા’’તિ ચ વુત્તં હસિતુપ્પાદચિત્તવસેન, એવમ્પિ વોટ્ઠબ્બનવસેન ‘‘અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચા’’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન પાઠો સિયા. તથા ચ સતિ વારદ્વયવસેન ગણનાય ‘‘આસેવનપચ્ચયા નમગ્ગે દ્વે, નમગ્ગપચ્ચયા આસેવને દ્વે’’તિ ચ વત્તબ્બં સિયા, ન પન વુત્તં, ‘‘આસેવનપચ્ચયા નમગ્ગે એકં, નમગ્ગપચ્ચયા આસેવને એક’’ન્તિચ્ચેવ વુત્તં. અપિચ યદિ હિ વોટ્ઠબ્બનમ્પિ આસેવનપચ્ચયો સિયા, દુતિયમોઘવારો વિય પુરિમવારેસુપિ સિયા. તથા ચ સતિ અત્તનો વિય કુસલાકુસલાનમ્પિ સિયા. ન હિ આસેવનપચ્ચયં લદ્ધું યુત્તસ્સ આસેવનપચ્ચયભાવી ધમ્મો આસેવનપચ્ચયો હોતીતિ અવુત્તો અત્થિ ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ખન્ધા’’તિઆદિના અનવસેસતો વુત્તત્તા, વોટ્ઠબ્બનસ્સ પન અવુત્તો ‘‘અબ્યાકતો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિવચનસ્સ અભાવતો. ન કેવલં અવુત્તોવ, અથ ખો ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ, અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિ ફસ્સાદિકુસલાકુસલધમ્મે પટિચ્ચ સહજાતાદિપચ્ચયવસેન કુસલાકુસલસ્સ ઉપ્પત્તિં વત્વા પઠમજવનસ્સ વોટ્ઠબ્બનતો આસેવનપચ્ચયાલાભં સન્ધાય ‘‘નાસેવનપચ્ચયા’’તિ પટિક્ખિત્તોવ.

અથાપેત્થ સમોધાનં સિયા, સમાનવેદનાનં એવ આસેવનપચ્ચયભાવસ્સ દસ્સનતો વોટ્ઠબ્બનેન અસમાનવેદનાનં કુસલાકુસલાનં વસેનાયં પટિક્ખેપો કતોતિ. એવમ્પિ સતિ યથા ‘‘આવજ્જના કુસલાનં ખન્ધાનં અકુસલાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તં, એવં સમાનવેદનાવસેન ‘‘આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ વત્તબ્બં સિયા. અથ વોટ્ઠબ્બનસ્સ કુસલાકુસલેહિ ભિન્નજાતિકત્તા તસ્સ તેસં આસેવનપચ્ચયભાવો ન વુત્તોતિ ચે. યથા ભૂમિવસેન ભિન્નસ્સ ગોત્રભુવોદાનવસેન ઠિતસ્સ કામાવચરસ્સ રૂપાવચરાદીનં આસેવનભાવો દિસ્સતિ, એવં જાતિવસેન ભિન્નસ્સ વોટ્ઠબ્બનસ્સ આસેવનપચ્ચયભાવે ન કોચિ વિબન્ધો, અપિચ અભિન્નવેદનસ્સ, અભિન્નજાતિકસ્સ ચ ઉપેક્ખાસહગતમહાકિરિયચિત્તસ્સ વસેન યથા ‘‘આવજ્જના સહેતુકાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તં, એવં ‘‘આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ વત્તબ્બં સિયા, ન તુ વુત્તં, તસ્મા વેદનાત્તિકેપિ વોટ્ઠબ્બનસ્સ આસેવનપચ્ચયત્તસ્સ અભાવા વોટ્ઠબ્બનસ્સ આસેવનભાવદસ્સનવસેન વુત્તો દુતિયો મોઘવારો વીમંસિત્વા ગહેતબ્બો. વોટ્ઠબ્બનાવજ્જનાનં પન અનત્થન્તરભાવતો આવજ્જનાય ચ કુસલાકુસલાનં અનન્તરપચ્ચયભાવસ્સ વુત્તત્તા સતિ ઉપ્પત્તિયં વોટ્ઠબ્બનં કામાવચરકુસલાકુસલકિરિયાજવનાનં એકન્તતો અનન્તરપચ્ચયભાવેનેવ વત્તેય્ય, ન પન અઞ્ઞથાતિ મુઞ્છામરણાસન્નવેલાદીસુ જવનાપારિપૂરિયા મન્દીભૂતવેગતાય અયં દસ્સેતબ્બોતિ.

આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન પનેત્થ ઇદં વુત્તં – ‘‘યં જવનભાવપ્પત્તં, તં છિન્નમૂલરુક્ખપુપ્ફં વિયા’’તિ વક્ખમાનત્તા અનુપચ્છિન્નભવમૂલાનં પવત્તસ્સ વોટ્ઠબ્બનસ્સ કિરિયભાવો ન સિયા, વુત્તો ચ ‘‘યસ્મિં સમયે મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપ્પન્ના કિરિયા નેવકુસલા, નાકુસલા, ન ચ કમ્મવિપાકા ઉપેક્ખાસહગતા’’તિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘જવનટ્ઠાને ઠત્વા’’તિ વચનં જવનસ્સ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાને દ્વિક્ખત્તું પવત્તિત્વા ન જવનભાવેનાતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં, ‘‘આસેવનં લભિત્વા’’તિ ચ ‘‘આસેવનં વિય આસેવન’’ન્તિ વુત્તે ન કોચિ વિરોધોતિ. વિપ્ફારિકસ્સ પન સતો દ્વિક્ખત્તું પવત્તિયેવેત્થ આસેવનસદિસતા. વિપ્ફારિકતાય હિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તઞ્ચસ્સ વુચ્ચતિ. વિપ્ફારિકમ્પિ જવનં વિય અનેકક્ખત્તું અપ્પવત્તિયા દુબ્બલત્તા ન નિપ્પરિયાયતો આસેવનપચ્ચયભાવેન પવત્તેય્યાતિ ન ઇમસ્સ પાઠે આસેવનત્તં વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન પરિયાયતો વુત્તં, યથા ફલચિત્તેસુ મગ્ગઙ્ગં મગ્ગપરિયાપન્નન્તિ. યદિપિ ‘‘જવનાપારિપૂરિયા…પે… યુત્તો’’તિ વુત્તં, ‘‘આવજ્જનાદીનં પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતી’’તિ પન વુત્તત્તા ચિત્તપ્પવત્તિવસેન પઠમમોઘવારતો એતસ્સ ન કોચિ વિસેસોતિ.

ચક્ખુસ્સાપાથમાગતેતિ ચક્ખુદ્વારસ્સ યોગ્યદેસાવટ્ઠાનવસેન આપાથમાગતે. તાયાતિ મનોધાતુયા ભવઙ્ગાવટ્ટને પાકટતાય કિરિયામનોધાતું પચ્ચામસતિ. આવટ્ટિતેતિ સન્તતિવસેન પવત્તિતું અદત્વા નિવત્તિતે, પરિણામિતે વા. જાતેસુ જાયતેતિ સમ્બન્ધો. ગતેતિ નિરુદ્ધે. તદેવાતિ જવનાનુભૂતમેવ ઇટ્ઠારમ્મણં. તેનેવાતિ જવનં હુત્વા નિરુદ્ધેન તેન કામાવચરકુસલચિત્તેન. તદારમ્મણસઞ્ઞિતન્તિ જવનગ્ગહિતેયેવ આરમ્મણે પવત્તનતો ‘‘બ્રહ્મસ્સરો’’તિઆદીસુ વિય તસ્સ આરમ્મણં આરમ્મણમસ્સાતિ મજ્ઝપદલોપવસેન તદારમ્મણન્તિ સઞ્ઞિતં. તુલ્યતોતિ આરમ્મણતો વિસદિસભાવેપિ સોમનસ્સસહગતાદિના સદિસત્તા. મૂલસદિસં ભવઙ્ગં મૂલભવઙ્ગં. તદારમ્મણમ્પિ ભવઙ્ગસભાવત્તા ‘‘ભવઙ્ગ’’ન્તિ વુચ્ચતિ યથા ‘‘સહેતુકં ભવઙ્ગં અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૧૦૨). એત્થ હિ પટિસન્ધિચિત્તે એવ પવત્તિયં ‘‘ભવઙ્ગ’’ન્તિ વુચ્ચમાને ન તસ્સ હેતુવસેન ભેદોતિ ‘‘સહેતુકં ભવઙ્ગં અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ન સક્કા વત્તું. નાપિ ચેતં ‘‘સહેતુકં ચુતિં અહેતુકપટિસન્ધિઞ્ચ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. ભવસ્સ અઙ્ગભાવાભાવતો ચુતિચિત્તસ્સ ભવઙ્ગવોહારાલાભતોતિ ‘‘સહેતુકં ભવઙ્ગ’’ન્તિ તદારમ્મણં વુત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘તદારમ્મણસઞ્ઞિત’’ન્તિ વત્વા ‘‘મૂલભવઙ્ગન્તિ વુચ્ચતી’’તિ વુત્તત્તા નામદ્વયમ્પિ ઇમસ્સ લબ્ભતીતિ દીપિતં હોતિ.

૩૯૨. તઞ્ચાતિ તદારમ્મણઞ્ચ. એત્થાતિ ઇમેસુ વીથિચિત્તેસુ. ગણનૂપગચિત્તાનીતિ વિપાકગણનૂપગચિત્તાનિ.

૩૯૪. અસમાનત્તાતિ અસઙ્ખારિકભાવેન અસમાનત્તા.

૩૯૬. પુરિમાનિ પઞ્ચ વિપાકચિત્તાનિ ઇમિના સદ્ધિં છ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. એત્થ ચ યેભુય્યતો ઇટ્ઠારમ્મણે સોમનસ્સપ્પવત્તિવસેન સોમનસ્સસહગતજવનાનન્તરમેવ સોમનસ્સતદારમ્મણં વુત્તં. જવનસ્સ પન પકપ્પેત્વા આરમ્મણગ્ગહણસબ્ભાવતો, વિપાકસ્સ ચ તદભાવતો ઇટ્ઠારમ્મણે ઉપેક્ખાસહગતજવનેસુપિ જવિતેસુ સોમનસ્સસહગતમેવ તદારમ્મણં હોતિ.

૩૯૯-૪૦૩. તસ્મિં દ્વારેતિ તસ્મિંયેવ ચક્ખુદ્વારે. વેદના પરિવત્તતીતિ કમ્મસ્સ સોમનસ્સસહગતભાવેપિ આરમ્મણસ્સ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તતાય સોમનસ્સવેદના પરિવત્તિત્વા ઉપેક્ખાવેદના હોતિ. અથ વા હેટ્ઠા વિપાકવેદનાય સોમનસ્સભાવેપિ ઇટ્ઠારમ્મણસ્સ મજ્ઝત્તભાવેન તંવસેન વેદના પરિવત્તતીતિ અત્થો.

જવનેસુ જવિતેસૂતિ સમ્બન્ધો. ‘‘જવિતેસુ ચતૂસ્વપી’’તિ વા પાઠો. જાયરેતિ તદારમ્મણવસેન જાયન્તિ. વેદનાયાતિ વેદનાય કરણભૂતાય. અસમાનત્તાતિ પટિસન્ધિયા સહ અસમાનત્તા. પુરિમેહીતિ હેટ્ઠા વુત્તતદારમ્મણચતુક્કતો. અથ વા ‘‘પુરિમેહિ અસમાનત્તા’’ ઇચ્ચેવ યોજના. પુરિમેહિ સહ અસમાનભાવે વુત્તે તેસં સન્ધિયા સહ અસમાનભાવોપિ વુત્તોવ હોતીતિ ચત્તારિ નામતો પિટ્ઠિભવઙ્ગાનિ ચ હોન્તીતિ યોજના. ચ-સદ્દેન આગન્તુકભવઙ્ગાનિ, તદારમ્મણાનિ ચ હોન્તીતિ દસ્સેતિ. એત્થાપિ ચ યેભુય્યેન ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે ઉપેક્ખાસહગતજવનસ્સ ઉપ્પજ્જનતો ઉપેક્ખાસહગતજવનાનન્તરમેવ ઉપેક્ખાસહગતતદારમ્મણં વુત્તં, હેટ્ઠા વુત્તનયેન પન ઉપેક્ખાસહગતતદારમ્મણં હોતિ. ઞાણસમ્પયુત્તાદીસુ જવિતેસુ ઞાણવિપ્પયુત્તતદારમ્મણાનં સમ્ભવો હેટ્ઠા વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. કિઞ્ચાપિ અસઙ્ખારસસઙ્ખારવિધાનં જવનવસેન વુત્તં, તથાપિ ઉતુભોજનાદિપચ્ચયાનં દુબ્બલભાવે જવનસ્સેવ અસઙ્ખારિકત્તાભાવતો અસઙ્ખારજવનાવસાને અસઙ્ખારમેવ તદારમ્મણં હોતિ, ન સસઙ્ખારન્તિ નિયમો. પચ્ચયસ્સ પન બલવભાવે સતિપિ પરેસં ઉસ્સાહબલેન સસઙ્ખારસ્સ જવનસ્સ સમ્ભવતો સસઙ્ખારજવનાવસાને સસઙ્ખારમેવ તદારમ્મણં હોતિ, સસઙ્ખારિકત્તાભાવતો અસઙ્ખારજવનાવસાને અસઙ્ખારમેવાતિ નિયમો નત્થીતિ અસઙ્ખારજવનાવસાને અસઙ્ખારમ્પિ સસઙ્ખારમ્પિ તદારમ્મણં હોતિ, સસઙ્ખારજવનાવસાને સસઙ્ખારમ્પિ અસઙ્ખારમ્પિ તદારમ્મણં હોતિ.

પઞ્ચિમાનીતિ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે વુત્તાનિ ઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણાદીનિ પઞ્ચ વિપાકાનિ. પુરિમેહિ સત્તહીતિ ઇટ્ઠારમ્મણે વુત્તેહિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ સત્તહિ વિનિદ્દિસે ચક્ખુદ્વારસ્મિન્તિ અધિપ્પાયો.

૪૦૫-૬. એકાય ચેતનાયાતિ એકાય તિહેતુકસોમનસ્સસહગતઅસઙ્ખારિકચેતનાય. એવં સમસટ્ઠિ વિપાકાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ સમ્બન્ધો. યસ્મા પન ચક્ખુદ્વારાદીસુ અનુપ્પજ્જિત્વા સોતદ્વારાદીસુયેવ ઉપ્પજ્જમાના સોતવિઞ્ઞાણાદયો વિય પઞ્ચસુ દ્વારેસુ અનુપ્પજ્જિત્વા મનોદ્વારેયેવ ઉપ્પજ્જમાનો કામાવચરવિપાકો નત્થિ, તસ્મા મનોદ્વારે વિપાકપ્પવત્તિ ન વુત્તા. અથ વા ચક્ખુદ્વારે ગહિતાનમેવ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં સોતદ્વારાદીસુપિ ગહણેન પઞ્ચદ્વારેસુ ગહિતાય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા મનોદ્વારેપિ ગહણનયદસ્સનં કતં હોતિ, એવં સતિ છસુ દ્વારેસુપિ સમસત્તતિ વિપાકાનિ હોન્તિ. અથ વા મનોદ્વારે લબ્ભમાનાયપિ પઞ્ચદ્વારપ્પવત્તાય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા મનોદ્વારે અગ્ગહણેન સોતદ્વારાદીસુ લબ્ભમાનાનમ્પિ ચક્ખુદ્વારે ગહિતમનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં સોતદ્વારાદીસુ અગ્ગહણસ્સ નયદસ્સનં કતં હોતિ, એવં સતિ પઞ્ચદ્વારેસુ સોળસ વિપાકાનિ હોન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં ‘‘ગહિતાગ્ગહણેના’’તિઆદિ.

૪૦૮-૯. તીહિ વિપાકેહીતિ તેહિ તીહિ કુસલચિત્તેહિ સમાનેહિ તીહિ વિપાકેહિ દિન્નાય પટિસન્ધિયાતિ સમ્બન્ધો. ઉપેક્ખાસહિતદ્વયેતિ ઉપેક્ખાસહગતપટિસન્ધિયુગળે. ઇધ ઠત્વા નાળિયન્તૂપમા વેદિતબ્બા. કથં? ઉચ્છુપીળનસમયે કિર એકસ્મા ગામા એકાદસ યન્તવાહા નિક્ખમિત્વા એકં ઉચ્છુવાટં દિસ્વા તસ્સ પરિપક્કભાવં ઞત્વા ઉચ્છુસામિકં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘યન્તવાહા મય’’ન્તિ આરોચેસું. સો ‘‘અહં તુમ્હેયેવ પરિયેસિસ્સામી’’તિ ઉચ્છુસાલં ગહેત્વા અગમાસિ. તે તત્થ નાળિયન્તં યોજેત્વા ‘‘મયં એકાદસ જના અપરમ્પિ એકં લદ્ધું વટ્ટતિ, વત્તનેન ગણ્હથા’’તિ આહંસુ. ઉચ્છુસામિકો ‘‘અહમેવ સહાયો ભવિસ્સામી’’તિ ઉચ્છુસાલં પૂરાપેત્વા તેસં સહાયો અહોસિ. તે અત્તનો અત્તનો કિચ્ચાનિ કત્વા ફાણિતપાચકેન ઉચ્છુરસે પક્કે ગુળે બદ્ધે ઉચ્છુસામિકેન તુલયિત્વા ભાગેસુ દિન્નેસુ અત્તનો અત્તનો ભાગં આદાય સાલં સાલસામિકં પટિચ્છાપેત્વા એતેનેવ ઉપાયેન અપરાસુપિ ચતૂસુ સાલાસુ કમ્મં કત્વા પક્કમિંસુ. તત્થ પઞ્ચ યન્તસાલા વિય પઞ્ચ પસાદા દટ્ઠબ્બા, પઞ્ચ ઉચ્છુવાટા વિય પઞ્ચ આરમ્મણાનિ, એકાદસ વિચરણકયન્તવાહા વિય એકાદસ વિપાકચિત્તાનિ, પઞ્ચ ઉચ્છુસાલસામિનો વિય પઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનિ, પઠમકસાલાય સાલસામિકેન સદ્ધિં દ્વાદસન્નં જનાનં એકતો હુત્વા કતકમ્માનં ભાગગ્ગહણકાલો વિય એકાદસન્નં વિપાકચિત્તાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં એકતો હુત્વા ચક્ખુદ્વારે રૂપારમ્મણે સકસકકિચ્ચકરણકાલો, સાલસામિકસ્સ સાલાય સમ્પટિચ્છિતકાલો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ દ્વારસઙ્કન્તિઅકરણં, દુતિયતતિયચતુત્થપઞ્ચમસાલાય દ્વાદસન્નં એકતો હુત્વા કતકમ્માનં ભાગગ્ગહણકાલો વિય એકાદસન્નં વિપાકચિત્તાનં કાયવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં એકતો હુત્વા કાયદ્વારે ફોટ્ઠબ્બારમ્મણે સકસકકિચ્ચકરણકાલો, સામિકસ્સ સમ્પટિચ્છિતકાલો વિય કાયવિઞ્ઞાણસ્સ દ્વારસઙ્કન્તિઅકરણં વેદિતબ્બં.

૪૧૪. અસ્સાતિ ઇમસ્સ બીજસ્સ. હેતુપવત્તિતોતિ પચ્ચયપ્પવત્તિતો.

૪૧૫. ઇદાનિ તિહેતુકોમકકમ્મેન ગહિતદુહેતુકપટિસન્ધિકસ્સ વિપાકપ્પવત્તિ દુહેતુકુક્કટ્ઠેન ગહિતદુહેતુકપટિસન્ધિકસ્સ વિપાકપ્પવત્તિયા સમાનાતિ તં ઠપેત્વા દુહેતુકકમ્મેન ગહિતદુહેતુકપટિસન્ધિકસ્સેવ વિપાકપ્પવત્તિં દસ્સેતું ‘‘દુહેતુકેન કમ્મેના’’તિઆદિ વુત્તં.

૪૧૮-૯. દુહેતુકપટિસન્ધિકસ્સ કામાવચરતિહેતુકજવનાનં સમ્ભવેપિ કમ્મસરિક્ખકાનેવ જવનાનિ દસ્સેતું ‘‘સોમનસ્સ…પે… દુહેતુકે’’તિ વુત્તં. તિહેતુકજવનાવસાનેપિ પનસ્સ પટિસન્ધિદાયકકમ્મં તિહેતુકવિપાકદાને અસમત્થન્તિ તિહેતુકતદારમ્મણાભાવતો, જવનસ્સ ચ કમ્મસરિક્ખકહેતુવસેન દુહેતુકભાવતો દુહેતુકતદારમ્મણમેવ હોતિ.

૪૨૪. ઇમાનિ ચ ભવઙ્ગાનીતિ ઇમાનિ ચત્તારિ મૂલાગન્તુકપિટ્ઠિભવઙ્ગાનિ. અટ્ઠ હીતિ અટ્ઠેવ.

૪૨૬. સોતઘાનાદિનાતિ સોતઘાનાદિવિઞ્ઞાણેહિ. એત્થાપિ અમ્બોપમા પાકટિકાવ. યન્તવાહોપમાય પનેત્થ સત્ત યન્તવાહા તેહિ હત્થયન્તે નામ સજ્જિતે સાલસામિકં અટ્ઠમં કત્વા વુત્તનયાનુસારેનેવ યોજના વેદિતબ્બા.

૪૩૪-૬. વુદ્ધિમુપેતસ્સાતિ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિત્વા સંવરાસંવરે પટ્ઠપેતું સમત્થભાવેન વુડ્ઢિપ્પત્તસ્સ. કિઞ્ચાપિ અહેતુકપટિસન્ધિકસ્સ કમ્મસરિક્ખકજવનમેવ દસ્સેતું ‘‘દુહેતૂનં…પે… વસાનસ્મિ’’ન્તિ વુત્તં. તિહેતુકજવનમ્પિ પન તેસં જવતિ, જવનસ્સ દુહેતુકભાવેપિ કમ્મસ્સ દુહેતુકવિપાકદાને અસમત્થતાય ‘‘અહેતુક…પે… જાયતે’’તિ વુત્તં.

૪૪૩-૮. ‘‘અહેતુપટિસન્ધિસ્સા’’તિઆદીસુ અધિપ્પાયો હેટ્ઠા આગતોવ. અપાયેસુ પટિસન્ધિદાયકકમ્મેન પટિસન્ધિતો હીનતદારમ્મણસ્સ અનિપ્ફન્નતો તસ્સ લબ્ભમાનટ્ઠાનમેવ દસ્સેતું ‘‘સુગતિય’’ન્તિ વુત્તં, કામાવચરસુગતિયન્તિ અત્થો. તેનાતિ તેન જાતપટિસન્ધિવિપાકેન. ‘‘ચતૂસુ અપાયેસુ લબ્ભતી’’તિ વત્વા તસ્સ વિસયદસ્સનત્થં ‘‘થેરો નેરયિકાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. થેરોતિ નિરયચારિકાય પાકટત્તા મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરમાહ. નિરયે ભવા નેરયિકા. ધમ્મં દેસેતીતિ નિરયે પદુમં માપેત્વા પદુમકણ્ણિકાય નિસિન્નો ધમ્મં દેસેતિ. વસ્સતીતિ અન્તોહેત્વત્થં કત્વા વુત્તં, વસ્સાપેતીતિ અત્થો. થેરં દિસ્વાતિ થેરસ્સ દસ્સનહેતુ. ઇમિના ઇન્દનીલપટિમાવણ્ણસ્સ થેરસ્સ ઇટ્ઠારમ્મણભાવેન કુસલવિપાકચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિયા કારણં દસ્સેતિ. એસ નયો ‘‘ધમ્મં સુત્વા’’તિઆદીસુપિ. ગન્ધન્તિ તેન માપિતગન્ધં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ચન્દનવને દિવાવિહારં નિસિન્નસ્સ ચીવરગન્ધ’’ન્તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮ વિપાકુદ્ધારકથા) વુત્તં. ઘાયતન્તિ ઘાયન્તાનં. સન્તીરણદ્વયન્તિ અતિઇટ્ઠમજ્ઝત્તસ્સ ગન્ધાદિનો વસેન સન્તીરણદ્વયં. કુસલવિપાકાનં, ઇટ્ઠારમ્મણસ્સ ચ નિરયે સમ્ભવદીપનેન સેસાપાયત્તયેપિ સમ્ભવો દસ્સિતોવ હોતિ.

૪૫૦. નિયમોયેવ નિયમત્તં, તદારમ્મણચિત્તમ્પિ જવનેન નિયામિતન્તિ વુત્તનિયમોતિ અત્થો. કુસલં પન સન્ધાયાતિ કુસલજવનં સન્ધાય દીપિતં અટ્ઠકથાયં, કુસલસ્સ વિય અકુસલસ્સ સદિસવિપાકાભાવતોતિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ કુસલજવનાનન્તરં સહેતુકતદારમ્મણસ્સેવ વચનં. જવનસ્સ કમ્મસરિક્ખકહેતુવસેન સહેતુકત્તા જવનાનુરૂપતો વુત્તં. પરિચિતવસેન પન અઞ્ઞકમ્મેનાપિ તં અહેતુકતદારમ્મણં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં. ન હિ પટિસન્ધિજનકમેવ કમ્મં તદારમ્મણં જનેતિ, અથ ખો અઞ્ઞકમ્મમ્પિ પટિસન્ધિદાયકકમ્મેન નિબ્બત્તેતબ્બતદારમ્મણતો વિસદિસમ્પિ નિબ્બત્તેતીતિ. અકુસલજવનાનન્તરઞ્ચ અહેતુકતદારમ્મણમ્પિ જવનસ્સ કમ્મસરિક્ખકહેતુકત્તા તદનુરૂપતો વુત્તં. યથાવુત્તનયેન પન સહેતુકતદારમ્મણમ્પિ ન હોતીતિ નત્થિ.

૪૫૬-૭. એત્તાવતા તિપિટકચૂળનાગત્થેરવાદે સોળસ વિપાકચિત્તાનિ સદ્ધિં દ્વાદસકમગ્ગેન ચેવ અહેતુકટ્ઠકેન ચ વિભાવેત્વા મોરવાપિવાસિમહાદત્તત્થેરવાદે વિસેસાભાવતો તં અનામસિત્વા મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરવાદે કુસલાકુસલકિરિયવસેન પિણ્ડિત્વા દસ્સિતાનં પિણ્ડજવનાનં વસેન તદારમ્મણં દસ્સેતું ‘‘સોમનસ્સયુતે ચિત્તે’’તિઆદિ વુત્તં. સોમનસ્સ…પે… જવિતેતિ ઇટ્ઠારમ્મણે કુસલાકુસલકિરિયાબ્યાકતવસેન સોમનસ્સયુતેસુ તેરસસુ જવનચિત્તેસુ જવિતેસુ. ગવેસિતબ્બા…પે… માનસાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન સોમનસ્સસહગતાનિ પઞ્ચેવ તદારમ્મણચિત્તાનિ ગવેસિતબ્બાનિ. ઉપેક્ખા…પે… જવિતેસૂતિ કુસલાકુસલકિરિયવસેન ચુદ્દસસુ ઉપેક્ખાસહગતજવનચિત્તેસુ જવિતેસુ. છ ગવેસિતબ્બાનીતિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ છ એવ ગવેસિતબ્બાનિ. ખીણાસવાનં પહીનવિપલ્લાસતાય કિરિયાજવનં ઇટ્ઠારમ્મણે ઉપેક્ખાસહગતં ન હોતીતિ સોમનસ્સસહગતકિરિયાજવનેસુ જવિતેસુ સોમનસ્સસહગતતદારમ્મણમેવ હોતિ. ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે, અનિટ્ઠાદીસુ ચ સોમનસ્સભાવતો ઉપેક્ખાસહગતકિરિયાજવનેસુ જવિતેસુ ઉપેક્ખાસહગતતદારમ્મણમેવાતિ ઇદમેત્થ સન્નિટ્ઠાનં. સેખપુથુજ્જનાનં પન અપ્પહીનવિપલ્લાસતાય ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે, અનિટ્ઠઅનિટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે ચ સોમનસ્સસહગતજવનં ઉપ્પજ્જતીતિ સોમનસ્સસહગતજવનાવસાને સોમનસ્સસહગતતદારમ્મણમેવ હોતિ, નત્થિ ઉપેક્ખાસહગતન્તિ નાયં નિયમો. ઇટ્ઠારમ્મણેપિ વુત્તનયાનુસારેન યોજેતબ્બં. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘પરિત્તકુસલાદોસ-પાપસાતક્રિયાજવા;

પઞ્ચસ્વેકં તદાલમ્બં, સુખિતેસુ યથારહં.

‘‘પાપા કામસુભા ચેવ, સોપેક્ખા ચ ક્રિયાજવા;

સોપેક્ખેસુ તદાલમ્બં, છસ્વેકમનુરૂપતો’’તિ.

૪૫૮-૬૨. દુહેતુકાહેતુકાનં વિપાકાવરણેહિ સમન્નાગતત્તા ઝાનુપ્પાદોયેવ નત્થીતિ આહ ‘‘તિહેતુસોમનસ્સેના’’તિ. ઝાનતો પરિહીનસ્સાતિ ઉપ્પાદિતલોકિયજ્ઝાનતો પરિહીનસ્સ. વિપ્પટિસારિનોતિ ‘‘મહન્તેન વાયામેન ઉપ્પાદિતો મે પણીતધમ્મો નટ્ઠો’’તિ ઉપ્પન્નવિપ્પટિસારવન્તસ્સ. કિં…પે… માનસન્તિ અયં અનુમતિપુચ્છા, તદારમ્મણમાનસં જાયતે કિં, ન વાતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. ભવઙ્ગપાતો વા હોતુ તદારમ્મણં વા, કો એત્થ વિબન્ધોતિ આહ ‘‘પટ્ઠાને પટિસિદ્ધા’’તિઆદિ. અવચનમેવ પટિસેધોતિ કત્વા આહ ‘‘પટિસિદ્ધા’’તિ. યદિ સોમનસ્સાનન્તરં દોમનસ્સં, દોમનસ્સાનન્તરં સોમનસ્સં વા ઉપ્પજ્જેય્ય, તદા ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૧.૨.૪૫) વિય ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો, દુક્ખાય વેદનાય…પે… સુખાય વેદનાય…પે… પચ્ચયો’’તિ વત્તબ્બં સિયા, તથા ગણનવારે એકેકવેદનાસમ્પયુત્તસ્સ અત્તના સમાનવેદનાસમ્પયુત્તસ્સ, ઇતરવેદનાદ્વયસમઙ્ગિસ્સ ચ પચ્ચયભાવં સન્ધાય ‘‘અનન્તરે નવા’’તિ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ પનેવં પાળિ આગતા. દોમનસ્સસોમનસ્સવેદનાય સમ્પયુત્તાનં પન અઞ્ઞમઞ્ઞઅનન્તરપચ્ચયવસેન ગણનદ્વયં પરિહાપેત્વા ‘‘અનન્તરે સત્તા’’તિ વુત્તં, તસ્મા યથાધમ્મસાસને અવચનમ્પિ પટિસેધસદિસં અભાવસ્સેવ દીપનતોતિ વુત્તં ‘‘પટિસિદ્ધા’’તિ. અસ્સ વા અનન્તરં દોમનસ્સસ્સ ઉપ્પત્તીતિ સમ્બન્ધો. અસ્સાતિ સોમનસ્સસ્સ.

એવં ભવઙ્ગપાતાભાવે કારણં વત્વા પુન તદારમ્મણાભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મહગ્ગત’’ન્તિઆદિ. તત્થેવ પટિસિદ્ધન્તિ ‘‘પરિત્તારમ્મણો ધમ્મો મહગ્ગતારમ્મણસ્સ ધમ્મસ્સ કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વચનાભાવતો તત્થેવ પટ્ઠાને પટિસિદ્ધં. કિં નુ કાતબ્બન્તિ કિં કાતબ્બં. ન હિ સક્કા એત્તકેન ‘‘અચિત્તકો’’તિ વત્તુન્તિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ મહગ્ગતારમ્મણમેવ દોમનસ્સજવનં નિદસ્સનવસેન વુત્તં. ઇટ્ઠારમ્મણભૂતે પન બુદ્ધાદિઆરમ્મણેપિ દોમનસ્સજવને જવિતે સોમનસ્સપટિસન્ધિકસ્સ તદારમ્મણસમ્ભવો, ભવઙ્ગપાતો વા નત્થિ.

૪૬૪-૫. ઇટ્ઠારમ્મણે ઉપેક્ખાસહગતતદારમ્મણસ્સ દોમનસ્સાનન્તરઞ્ચ સોમનસ્સસ્સ અભાવતો ‘‘ઉપેક્ખાસહિતા હેતૂ’’તિઆદિના આચરિયેન વુત્તે પુન ચોદકો અનુબન્ધન્તો આહ ‘‘આવજ્જનં કિમસ્સા’’તિ. આચરિયો પન કિમેત્થ આવજ્જનગવેસનેન, તેન વિનાવ ઇદં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ દીપેન્તો આહ ‘‘નત્થિ ત’’ન્તિ. પુન ચોદકો આવજ્જનેન વિના ચિત્તપ્પવત્તિં અવિસહન્તો આહ ‘‘તં જાયતે કથ’’ન્તિ. એવં પન વુત્તે આચરિયો કિમેત્થ આવજ્જનેન, કિઞ્ચ આવજ્જનેન વિના ચિત્તપ્પવત્તિ નત્થીતિ ઇદં ન એકન્તિકન્તિ દીપેતું નિરાવજ્જનચિત્તાનં સમ્ભવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભવઙ્ગાવજ્જનાન’’ન્તિઆદિ, ભવઙ્ગાવજ્જનાનં કિં આવજ્જનં, નનુ નત્થેવાતિ અધિપ્પાયો. નનુ ચ ભવઙ્ગાવજ્જનાનિ તાવ સકસકવિસયેસુ નિન્નત્તા આવજ્જનેન વિના ઉપ્પત્તિયં બહુલં ચિણ્ણત્તાવ ઉપ્પજ્જન્તિ, અયં પન કથં ઉપ્પજ્જતીતિ ઇદં અનુયોગં સન્ધાય પુન નિરાવજ્જનચિત્તાનિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘મગ્ગસ્સા’’તિઆદિ. મગ્ગસ્સ લોકુત્તરમગ્ગસ્સ ચિત્તસ્સ. અનન્તરસ્સ ફલસ્સ ચાતિ મગ્ગાનન્તરસ્સ ફલસ્સ ચ અત્થાય કિં આવજ્જનન્તિ સમ્બન્ધો. એવં નત્થીતિ યથા એતેસં, એવમેતસ્સાપિ નત્થિ.

આનન્દાચરિયો પનેત્થ અરિયમગ્ગચિત્તં, મગ્ગાનન્તરાનિ ફલાનિ ચ પરિકમ્માવજ્જનેન સાવજ્જનાનિ સમાનાનિ અસતિપિ નિરાવજ્જનુપ્પત્તિયં નિન્નાદિભાવે ઉપ્પત્તિયા નિદસ્સનમત્તવસેન વુત્તાનીતિ વણ્ણેતિ. અયં હિસ્સ અધિપ્પાયો – યદિ હિ નિબ્બાનારમ્મણાવજ્જનાભાવં સન્ધાય વુત્તાનિ સિયું, ગોત્રભુવોદાનાનિ દસ્સિતબ્બાનિ સિયું તેહેવ એતેસં નિરાવજ્જનતાસિદ્ધિતો, ફલસમાપત્તિકાલે ચ ‘‘પરિત્તારમ્મણં મહગ્ગતારમ્મણં અનુલોમં ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વચનતો સમાનારમ્મણાવજ્જનરહિતત્તા મગ્ગાનન્તરાનિ ફલચિત્તાનીતિ એવં સમાપત્તિફલચિત્તાનિ ન વજ્જેતબ્બાનિ સિયું, ગોત્રભુવોદાનાનિ પન યદિપિ નિબ્બાને ચિણ્ણાનિ, સમુદાચિતાનિ ચ ન હોન્તિ, આરમ્મણન્તરે ચિણ્ણસમુદાચિતાનેવ. ફલસમાપત્તિચિત્તાનિ ચ મગ્ગવીથિતો ઉદ્ધં તદત્થં પરિકમ્મસબ્ભાવાતિ તેસં ગહણં ન કતં. અનુલોમાનન્તરઞ્ચ ફલસમાપત્તિચિત્તં ચિણ્ણસમુદાચિતં, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાનન્તરં મગ્ગાનન્તરસ્સ વિય તદત્થં પરિકમ્માભાવાતિ ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સા’’તિ તઞ્ચ નિદસ્સિતન્તિ.

૪૬૭. ‘‘કિમસ્સારમ્મણ’’ન્તિ વત્વા નિરાવજ્જનભાવં વિય અનારમ્મણભાવમ્પિ વદેય્યાતિ તબ્ભાવદસ્સનેન અત્તનો વચનં સાધેન્તો આહ ‘‘વિના આરમ્મણેના’’તિઆદિ. યં કિઞ્ચીતિ યં કિઞ્ચિ પરિચિતપુબ્બં આરમ્મણં આરબ્ભ. નનુ ચ તદારમ્મણિકં સિયાતિ વુત્તં, તદારમ્મણઞ્ચ જવનારમ્મણમેવ ગણ્હાતિ ઇતરથા તદારમ્મણભાવાયોગતોતિ કથમસ્સા પરિત્તારમ્મણન્તિ? સચ્ચં, કામાવચરવિપાકચિત્તાનં એકન્તપરિત્તારમ્મણત્તા નાસ્સા મહગ્ગતારમ્મણભાવો યુત્તો, ‘‘તદારમ્મણ’’ન્તિ ચ તદારમ્મણટ્ઠાને ઉપ્પત્તિં ગહેત્વા વુત્તં, ન તસ્સા તદારમ્મણકિચ્ચસમ્ભવતો. કેન ચરહિ કિચ્ચેનાયં ઉપ્પજ્જતીતિ? તદારમ્મણકિચ્ચં તાવ યથાવુત્તકારણતોવ નત્થિ, નાપિ સન્તીરણકિચ્ચં તથા અપ્પવત્તનતો. પટિસન્ધિચુતીસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. પારિસેસતો પન ભવસ્સ અઙ્ગભાવતો ભવઙ્ગકિચ્ચન્તિ યુત્તં સિયા, પટિસન્ધિભૂતમેવ ચિત્તં ભવઙ્ગન્તિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુચ્ચતીતિ. આચરિયધમ્મપાલત્થેરેનાપિ હિ અયમત્થો દસ્સિતોવ.

૪૬૮-૭૩. અવિજ્જમાને કારકે કથં કસ્સચિ નિરાવજ્જનપ્પવત્તિકસ્સ સાવજ્જનભાવેનાતિ ચોદનં સન્ધાય ચિત્તનિયામનિબ્બત્તમેતન્તિ દસ્સેતું ‘‘ઉતુબીજનિયામો ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ઉતુબીજનિયામો ચાતિ ઉતુનિયામો ચેવ બીજનિયામો ચ, ઉતુસભાવનિયામો બીજસભાવનિયામોતિ વુત્તં હોતિ. કમ્મધમ્માનં નિયામો એવ કમ્મધમ્મનિયામતા. એકપ્પહારેનાતિ તં તં ઉતુસમયમનતિક્કમિત્વા એકસ્મિંયેવ કાલે. ફલપુપ્ફાદીતિ આદિ-સદ્દેન પલ્લવાદીનં સઙ્ગહો. સબ્બેસન્તિ તસ્મિં સમયે ફલાદિનિબ્બત્તનકાનં સબ્બેસં. તંતંતુલ્યફલુબ્ભવોતિ તેહિ તેહિ બીજેહિ સદિસાનં ફલાનં નિબ્બત્તિ, તેસં તેસં બીજાનં અનુરૂપફલનિબ્બત્તીતિ અત્થો. ‘‘કુલત્થગચ્છસ્સ ઉત્તરગ્ગભાવો, દક્ખિણવલ્લિયા દક્ખિણરુક્ખપરિહરણં, સૂરિયાવત્તપુપ્ફાનં સૂરિયાભિમુખભાવો, માલુવલતાય રુક્ખાભિમુખગમન’’ન્તિ એવમાદીનિપિ એત્થેવ સમોધાનં ગચ્છન્તિ. છિદ્દત્તન્તિ છિદ્દવન્તભાવો, છિદ્દંયેવ વા. બીજજોતિ બીજસમ્ભવો નિયામો. યતો દેતીતિ યતો યતો પચ્ચયભાવનિયામતો દેતિ. અયન્તિ અયં અત્તનો અનુરૂપસ્સ, સદિસસ્સ, વિસદિસસ્સ ચ ફલસ્સ નિબ્બત્તને નિયામો. અપિચ –

‘‘ન અન્તલિક્ખે ન સમુદ્દમજ્ઝે,

ન પબ્બતાનં વિવરં પવિસ્સ;

ન વિજ્જતી સો જગતિપ્પદેસો,

યત્થટ્ઠિતો મુચ્ચેય્ય પાપકમ્મા’’તિ. (ધ. પ. ૧૨૭) –

ઇમિસ્સા ગાથાય અટ્ઠુપ્પત્તિયં આગતં તિણકલાપસ્સ ગહિતઅગ્ગિનો ઉટ્ઠહિત્વા આકાસે ગચ્છતો કાકસ્સ ગીવાય પટિમુચ્ચનં, નાવિકસ્સ ભરિયાય વાલુકઘટં કણ્ઠે બન્ધિત્વા સમુદ્દુદકે પક્ખિપનં, પબ્બતકૂટસ્સ પતિત્વા લેણે વસન્તાનં ભિક્ખૂનં દ્વારપિદહનન્તિ તંતંકમ્મસરિક્ખકવિપાકનિબ્બત્તનમ્પિ કમ્મનિયામોયેવાતિ વેદિતબ્બં. જાતિયન્તિ પટિસન્ધિગ્ગહણે ચેવ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમને ચ, નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં અભિસમ્બોધિધમ્મચક્કપ્પવત્તનાદીસુપિ મેદનીકમ્પનાદિકસ્સ સમ્ભવતો. બોધિસત્તસ્સાતિ પચ્છિમભવિકબોધિસત્તસ્સ. મેદનીકમ્પનાદિકન્તિ પથવીકમ્પનાદિકં દ્વત્તિંસપુબ્બનિમિત્તં. વિસેસત્તમનેકમ્પીતિ પુબ્બનિમિત્તતો અઞ્ઞં તદા પાતુભૂતં સબ્બં અચ્છરિયં. ઉપ્પત્તાવજ્જનાદીનન્તિ ‘‘ત્વં આવજ્જનં હોહિ, ત્વં દસ્સન’’ન્તિઆદિના નિયુઞ્જકસ્સ અભાવેપિ તંતંકિચ્ચવસેન તેસં તેસં ઉપ્પત્તિ.

૪૭૪. હદયે અન્ધકારો વિયાતિ હદયન્ધકારો, સમ્મોહોતિ અત્થો, તસ્સ વિદ્ધંસનં પહાનકરણન્તિ હદયન્ધકારવિદ્ધંસનં. પયુત્તોતિ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં અપ્પત્વા અનોસક્કમાનેન વીરિયેન વીરિયવા. મોહન્ધકારાપગમન્તિ અરહત્તમાહ.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

વિપાકચિત્તપ્પવત્તિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.