૬. છટ્ઠો પરિચ્છેદો

આરમ્મણવિભાગનિદ્દેસવણ્ણના

૨૯૧-૩. એતેસન્તિ યથાવુત્તપ્પભેદાનં. નનુ ચ ‘‘ચિત્તં ચેતસિક’’ન્તિઆદિના ચિત્તાદીનિયેવ ઉદ્દિટ્ઠાનીતિ તાનેવ નિદ્દિસિતબ્બાનિ, આરમ્મણં પન અપ્પકતં, તં કસ્મા ઇધ વુચ્ચતીતિ ચોદનં મનસિ કરિત્વા આહ ‘‘તેન વિના નત્થિ હિ સમ્ભવો’’તિ. યસ્મા આરમ્મણેન વિના ચિત્તસમ્ભવો નત્થિ, ન હિ અનારમ્મણં ચિત્તં નામ અત્થિ, તસ્મા ‘‘તયિદં ચિત્તં કં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતી’’તિ આસઙ્કાનિવારણત્થં ઇતો પરં આરમ્મણં દસ્સયિસ્સામીતિ અત્થો. કતિવિધં પન તં આરમ્મણં, કિં સરૂપઞ્ચાતિ આહ ‘‘રૂપં સદ્દ’’ન્તિઆદિ. વચનત્થં પન નેસં સયમેવ વક્ખતિ. છળારમ્મણકોવિદાતિ છન્નં આરમ્મણાનં બ્યાકરણકુસલા બુદ્ધાદયો.

ભૂતેતિ ચત્તારો મહાભૂતે. ઉપાદાયાતિ નિસ્સાય. ચતુસમુટ્ઠિતોતિ કમ્માદીહિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સમુટ્ઠિતો. નિદસ્સિતબ્બં નિદસ્સનં. કિં તં? દટ્ઠબ્બભાવો ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરભાવો, સહ નિદસ્સનેનાતિ સનિદસ્સનો. પટિહઞ્ઞતિ, પટિહનનન્તિ વા પટિઘો, યેન બ્યાપારાદિવિકારપચ્ચયન્તરસહિતેસુ ચક્ખાદીનં નિસ્સયેસુ વિકારુપ્પત્તિ, સો સયં નિસ્સયવસેન ચ સમ્પત્તાનં, અસમ્પત્તાનઞ્ચ પટિમુખભાવો અઞ્ઞમઞ્ઞપતનં પટિઘોતિ અત્થો. તત્થ સયં સમ્પત્તિં ફોટ્ઠબ્બસ્સ નિસ્સયવસેન સમ્પત્તિ ગન્ધરસઘાનજિવ્હાકાયાનં. ઇતરેસં ઉભયથાપિ અસમ્પત્તિ, તસ્મા ઇધ અસમ્પત્તાનં પટિમુખભાવો ‘‘પટિઘો’’તિ વુચ્ચતિ. સહ પટિઘેનાતિ સપ્પટિઘો, સનિદસ્સનો ચ સો સપ્પટિઘો ચાતિ સનિદસ્સનસપ્પટિઘો. એત્થાહ – યસ્સ દટ્ઠબ્બભાવો અત્થિ, સો સનિદસ્સનો, ચક્ખુવિઞ્ઞાણગોચરભાવોવ દટ્ઠબ્બભાવો. તસ્સ ચ રૂપાયતનતો અનઞ્ઞત્તા કથં સહ નિદસ્સનેન સનિદસ્સનોતિ યુજ્જતીતિ? વુચ્ચતે – અનઞ્ઞત્તેપિ તસ્સ અઞ્ઞેહિ ધમ્મેહિ રૂપાયતનં વિસેસેતું અઞ્ઞં વિય કત્વા વુત્તં ‘‘સહ નિદસ્સનેન સનિદસ્સન’’ન્તિ. ધમ્મસભાવસામઞ્ઞેન હિ એકીભૂતેસુ ધમ્મેસુ યો નાનત્તકરો વિસેસો, સો અઞ્ઞં વિય કત્વા ઉપચારિતું યુત્તો. એવઞ્હિ અત્થવિસેસાવબોધો હોતિ. રૂપારમ્મણસઞ્ઞિતોતિ અયં એવરૂપો વણ્ણો રૂપારમ્મણન્તિ સઞ્ઞિતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ચત્તારો મહાભૂતે ઉપાદાય તે અમુઞ્ચિત્વા પવત્તમાનો કમ્મસમુટ્ઠાનો ચિત્તસમુટ્ઠાનો ઉતુસમુટ્ઠાનો આહારસમુટ્ઠાનો ચ નીલાદિવસેન દિસ્સમાનો ઇન્દ્રિયેહિ ઘટ્ટેન્તો ચ વણ્ણો રૂપારમ્મણં નામાતિ.

૨૯૪-૭. ચિત્તઞ્ચ ઉતુ ચ ચિત્તોતુ, તેહિ સમ્ભવતિ, તે વા સમ્ભવા પચ્ચયા ઇમસ્સાતિ ચિત્તોતુસમ્ભવો. સહ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકવિઞ્ઞાણેન પવત્તો સદ્દો સવિઞ્ઞાણકસદ્દો, સવિઞ્ઞાણકસદ્દો પન ન કેવલં સવિઞ્ઞાણકસન્તાનપ્પવત્તોવ કુચ્છિસદ્દાદિવસેન તસ્સ ઉતુસમુટ્ઠિતસ્સાપિ સમ્ભવતો.

ધરીયતીતિ કલાપપરમ્પરાય સન્ધારીયતિ. સૂચનતોતિ અત્તનો વત્થુસ્સ સુપાકટકરણતો. ગન્ધો હિ ‘‘ઇદં સુગન્ધં, ઇદં દુગ્ગન્ધ’’ન્તિ પકાસેતિ, પટિચ્છન્નપુપ્ફફલાદીનિ ‘‘ઇદમેત્થ અત્થી’’તિ પેસુઞ્ઞં કરોન્તં વિય હોતીતિ.

રસમાનાતિ અસ્સાદવસેન તુસ્સમાના. રસન્તીતિ અસન્તિ, અનુભવન્તીતિ અત્થો. એત્થ ર-કારો પદસન્ધિકરો. એવઞ્હિ ‘‘રસમાના નં અસન્તીતિ રસો’’તિ નિરુત્તિનયો સુન્દરો હોતિ. ઇતરથા ‘‘રસન્તિ અસ્સાદેન્તી’’તિ વુચ્ચમાને ‘‘રસમાના’’તિ ઇદં નિરત્થકમેવ સિયા. અથ વા ‘‘રસમાના’’તિ ઇતો ર-કારં, ‘‘રસન્તી’’તિ ઇતો સ-કારઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘રસો’’તિ નિરુત્તિનયો દટ્ઠબ્બો.

૨૯૮. ફુસીયતીતિ ઘટ્ટીયતિ. કિં તં ફોટ્ઠબ્બં નામાતિ આહ ‘‘પથવીતેજવાયવો’’તિ. ઇમિના ધાતુત્તયમેવ કાયવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યભાવસઙ્ખાતફોટ્ઠબ્બં નામ, ન અઞ્ઞન્તિ દસ્સેતિ. કસ્મા પનેત્થ આપોધાતુ ન ગહિતા, નનુ સીતતા ફુસિત્વા ગય્હતિ, સા ચ આપોધાતુ એવાતિ? સચ્ચં ગય્હતિ, ન પન આપોધાતુ, કિઞ્ચરહિ તેજોધાતુ એવ. મન્દે હિ ઉણ્હભાવે સીતવુદ્ધિ, ન સીતતા નામ કોચિ ગુણો અત્થિ. કેવલં પન ઉણ્હભાવસ્સ મન્દતાય સીતતાભિમાનો. કથં પનેતં વિઞ્ઞાતબ્બન્તિ ચે? સીતવુદ્ધિયા અનવટ્ઠિતભાવતો પારાપારે વિય. તથા હિ ઘમ્મકાલે આતપે ઠત્વા છાયં પવિટ્ઠાનં સીતવુદ્ધિ હોતિ, તત્થેવ પથવીગબ્ભતો ઉટ્ઠિતાનં ઉણ્હવુદ્ધિ ચ. કિઞ્ચરહિ હિમપાતસમયાદીસુ સીતસ્સ પરિપાચકત્તદસ્સનતો ચ તેજોધાતુ એવ સીતતાતિ દટ્ઠબ્બં. યદિ ચ સીતતા આપોધાતુ સિયા, એકસ્મિં કલાપે ઉણ્હભાવેન સદ્ધિં ઉપલબ્ભેય્ય દ્વિન્નં ધાતૂનં અવિનિબ્ભોગપ્પવત્તિતો, ન ચ પનેવં ઉપલબ્ભતિ, તસ્મા ઞાયતિ ‘‘ન આપોધાતુ સીતતા’’તિ. ઇદં ચતુમહાભૂતાનં અવિનિબ્ભોગવુત્તિતં ઇચ્છન્તાનં ઉત્તરં, અનિચ્છન્તાનમ્પિ પન ચતુન્નં મહાભૂતાનં એકસ્મિં કલાપે કિચ્ચદસ્સનેન સભાગવુત્તિતાય સાધિતાય ઇદમેવ ઉત્તરં. કેચિ પન ‘‘વાયોધાતુ સીતતા’’તિ વદન્તિ, તેસમ્પિ ઇદમેવ ઉત્તરં. યદિ વાયોધાતુ સીતતા સિયા, એકસ્મિં કલાપે ઉણ્હભાવેન સદ્ધિં ઉપલબ્ભેય્ય, ન ચ પનેવં ઉપલબ્ભતિ, તસ્મા વિઞ્ઞાયતિ ‘‘ન વાયોધાતુ સીતતા’’તિ. યે પન વદન્તિ ‘‘દ્રવતા આપોધાતુ, સા ચ ફુસિત્વા ગય્હતી’’તિ, તે વત્તબ્બા ‘‘દ્રવભાવોપિ નામ ફુસીયતીતિ ઇદં આયસ્મન્તાનં અધિમાનમત્તં સણ્ઠાને વિયા’’તિ. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘દ્રવભાસહવુત્તીનિ, તીણિ ભૂતાનિ સમ્ફુસં;

દ્રવતં સમ્ફુસામીતિ, લોકોયમભિમઞ્ઞતિ.

‘‘ભૂતે ફુસિત્વા સણ્ઠાનં, મનસા ગય્હતે યથા;

પચ્ચક્ખતો ફુસામીતિ, ઞાતબ્બા દ્રવતા તથા’’તિ.

૨૯૯. સબ્બં નામન્તિ સબ્બં ચિત્તચેતસિકનિબ્બાનસમ્મતં નામં. ચિત્તચેતસિકઞ્હિ આરમ્મણં પતિ નમનતો નામં. નિબ્બાનં પન ચિત્તચેતસિકસ્સ અત્તાનં પતિ નામનતો નામં. રૂપન્તિ નિપ્ફન્નરૂપં. કિં અવિસેસેનાતિ ચે, નોતિ આહ ‘‘હિત્વા રૂપાદિપઞ્ચક’’ન્તિ. લક્ખણાનીતિ અનિચ્ચાદિલક્ખણાનિ. પઞ્ઞત્તીતિ નામુપાદાયવસેન દુવિધા પઞ્ઞત્તિ.

૩૦૦. ઇમાનિ પન છબ્બિધાનિ આરમ્મણાનિ સબ્બાનિ સબ્બત્થ લબ્ભન્તિ, ઉદાહુ કત્થચિ કાનિચીતિ આહ ‘‘છળારમ્મણાની’’તિઆદિ. તીણિ રૂપેતિ રૂપાવચરભૂમિયં રૂપસદ્દધમ્મવસેન તીણિ આરમ્મણાનિ લબ્ભન્તિ. ઘાનાદિત્તયસ્સ પન તત્થ અભાવતો ગન્ધારમ્મણાદીનિ ધમ્મારમ્મણતો વિસું ન લબ્ભન્તિ. અરૂપભવે પન સબ્બસો રૂપાનં અભાવતો એકં ધમ્મારમ્મણમેવ લબ્ભતિ, ન અઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘અરૂપે ધમ્મારમ્મણમેકક’’ન્તિ. નનુ ચ અરૂપભવતો ચવિત્વા કામભવે નિબ્બત્તન્તાનં અરૂપભવેયેવ ગતિનિમિત્તવસેન રૂપારમ્મણં ઉપટ્ઠાતીતિ? સચ્ચં ઉપટ્ઠાતિ, તં પન કામભવેયેવ આરમ્મણં. ઉપપજ્જિતબ્બભવસ્મિઞ્હિ વણ્ણો ગતિનિમિત્તવસેન ઉપટ્ઠાતિ.

૩૦૧-૨. એવં છ આરમ્મણાનિ સરૂપતો, પવત્તિપ્પભેદતો ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસુ અભયગિરિવાસીનં કિઞ્ચિ વિપ્પટિપત્તિં દસ્સેત્વા તં પટિક્ખિપિતું ‘‘ખણવત્થુપરિત્તત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખણવત્થુપરિત્તત્તાતિ ખણસ્સ ચેવ વત્થુનો ચ પરિત્તત્તા. યે રૂપાદયોતિ સમ્બન્ધો. યેસન્તિ યેસં આચરિયાનં લદ્ધિ. યેસન્તિ વા ધમ્મારમ્મણેન સહ સમ્બન્ધીભાવતો, વુત્તં વવત્થાપકત્તા ચ. તે હિ ધમ્મારમ્મણં વવત્થાપેન્તો અત્તના સહ તં સમ્બન્ધેન્તિ, તસ્મા ધમ્મારમ્મણેન સહ સમ્બન્ધીભાવાપેક્ખાય ‘‘યેસ’’ન્તિ સામિવચનન્તિ. ઇમિના પન ઇદં વુત્તં હોતિ – યે રૂપાદયો પઞ્ચ આરમ્મણા સન્તત્તઅયોગુળે પતિતજલબિન્દુ વિય પરિત્તક્ખણિકા, દિબ્બચક્ખુના અસક્કુણેય્યગ્ગહણા પરમાણુ વિય પરિત્તવત્થુકા, તતો ચ સકસકવિઞ્ઞાણાનં આપાથં ન ગચ્છન્તિ, કેવલં પન મનોવિઞ્ઞાણસ્સેવ ગોચરા, તે ધમ્મારમ્મણં નામાતિ યેસં લદ્ધિ, તે યેસં વા ધમ્મારમ્મણં નામાતિ. એતેનેવ ચ અતીતાનાગતભાવેન અતિદૂરઅચ્ચાસન્નભાવેન, કુટ્ટાદિઅન્તરિતાભાવેન ચ આપાથં અનાગચ્છન્તાનમ્પિ રૂપાદીનં સઙ્ગહો કતો હોતીતિ. એવંલદ્ધિકા પન તે –

‘‘ઇમેસં ખો, આવુસો, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નાનાવિસયાનં નાનાગોચરાનં ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોન્તાનં મનો પટિસ્સરણં, મનો ચ નેસં ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૫) –

ઇદં સુત્તં આહરિત્વા પટિક્ખિપિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તે પટિક્ખિપિતબ્બાવા’’તિઆદિ. તત્થ પટિક્ખિપિતબ્બાવાતિ ન અનુવત્તિતબ્બા. અઞ્ઞમઞ્ઞ…પે… ભોન્તાનન્તિ ચક્ખુન્દ્રિયં સોતિન્દ્રિયસ્સ ગોચરં ન પચ્ચનુભોતિ, તથા ‘‘સોતિન્દ્રિયં ચક્ખુન્દ્રિયસ્સા’’તિઆદિના અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ આરમ્મણં નેવ પચ્ચનુભોન્તાનં નાનુભવન્તાનં ન ગણ્હન્તાનં. તેસન્તિ તેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં.

૩૦૩. તઞ્ચ ગોચરં મનો પચ્ચનુભોતીતિ સમ્બન્ધો. તં રૂપાદિપઞ્ચવિધં આરમ્મણં ચ-સદ્દેન ધમ્મારમ્મણઞ્ચ મનો પચ્ચનુભોતિ, ચિત્તં આરમ્મણં કરોતીતિ અત્થો. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – યદિ ચક્ખાદીનમાપાથગતાનિ વિના અવસેસા ધમ્મારમ્મણા હોન્તિ, તદા તંવિસયં ચિત્તં પઞ્ચિન્દ્રિયાનં વિસયં પચ્ચનુભોન્તં નામ ન હોતિ, અત્તનોયેવ પન વિસયં પચ્ચનુભોન્તં નામ હોતિ. એવઞ્ચ સતિ મનોવ તેસં ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોતીતિ દુપ્પરિહારિયં ભવેય્ય, ન ચ તં સુત્તવચનં સક્કા અતિક્કમેતું, તસ્મા વુત્તનયેન ચક્ખાદીનં અનાપાથગતાપિ મનોગોચરા રૂપાદયો રૂપાદિઆરમ્મણાનેવ હોન્તિ, ન ધમ્મારમ્મણાતિ. યદિ રૂપારમ્મણં ચિત્તં અત્તનો વિસયં નાનુભોતિ, પરવિસયમેવ અનુભોતિ, કથં દસ્સનાદિકિચ્ચં ન કરોતિ? તંતંકિચ્ચાનં નિસ્સયભૂતસ્સ વત્થુનો અનિસ્સિતત્તા. કથઞ્ચરહિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનં વિસયં પચ્ચનુભોતિ નામ? દસ્સનાદિકિચ્ચસ્સ અકરણેપિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ દિટ્ઠાદિઆકારસ્સેવ ગહણતો પઞ્ચિન્દ્રિયાનં વિસયં પચ્ચનુભોતિ નામ. યદિ હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ દિટ્ઠાદિઆકારં ન ગણ્હાતિ, રૂપાદીનં નીલત્તાદિવસેન જાનનં મનોવિઞ્ઞાણમેવ કરોતિ, ન પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનીતિ તથા જાનનમેવ ન હોતિ. તસ્સ પન અત્થિતાયેવેતં વિઞ્ઞાતબ્બં – અનાપાથગતરૂપાદારમ્મણં ચિત્તં અત્તનો વિસયં ન પચ્ચનુભોતિ નામ. અથ ખો પઞ્ચિન્દ્રિયાનં વિસયમેવ પચ્ચનુભોતીતિ. અથ સિયા, ન મયં ચિત્તસ્સ પઞ્ચિન્દ્રિયવિસયાનુભવનં પટિક્ખિપામ, તસ્સ પન અનુભવનં દસ્સનાદિકિચ્ચવિરહેન ધમ્મારમ્મણવસેનેવાતિ ચે? તમ્પિ ન, સુત્તે તથા આગતટ્ઠાનસ્સ અભાવતો. યદિ હિ ચિત્તં દસ્સનાદિકિચ્ચવિરહેન પઞ્ચિન્દ્રિયવિસયં ધમ્મારમ્મણવસેનેવ પચ્ચનુભોતિ, પઞ્ચિન્દ્રિયાનં વિસયં પચ્ચનુભવમાના મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુપિ ધમ્મારમ્મણાયેવ સિયા, એવઞ્ચ સતિ ‘‘ધમ્માયતનં મનોધાતુયા ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ પટ્ઠાને વત્તબ્બં સિયા, તથા પન અવત્વા –

‘‘રૂપાયતનં સદ્દાયતનં ગન્ધાયતનં રસાયતનં ફોટ્ઠબ્બાયતનં મનોધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨),

‘‘રૂપાયતનં…પે… ધમ્માયતનં મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ચ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨) –

વુત્તત્તા પઞ્ચિન્દ્રિયાનં વિસયં પચ્ચનુભોન્તી મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુ તંપઞ્ચિન્દ્રિયાનં વિસયવસેન પચ્ચનુભોતિ, ન ધમ્માયતનવસેનાતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

૩૦૪-૫. એવં એકેનાકારેન પટિક્ખેપવિધિં દસ્સેત્વા પુન અપરેનપિ કારણેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘દિબ્બચક્ખાદી’’તિઆદિ. આદિ-ગ્ગહણેન દિબ્બસોતઞાણગ્ગહણં. ઇતિપિ ન યુજ્જતીતિ ન કેવલં પુબ્બે વુત્તેનેવ કારણેન, અથ ખો ઇમિનાપિ કારણેન ન યુજ્જતીતિ વુત્તં હોતિ. યદિપિ ચક્ખાદીનં અનાપાથગતરૂપાદીનિ ધમ્મારમ્મણા નામ હોન્તિ, તદા દિબ્બચક્ખાદીનિ રૂપાદિઆરમ્મણાનિ ન સિયું તેસં પસાદવિસયાનં રૂપસદ્દાનં પરિગ્ગણ્હનતો, એવઞ્ચ સતિ સુત્તેસુ દિબ્બચક્ખુદિબ્બસોતાનં ધમ્મારમ્મણતાવ વત્તબ્બા, ન રૂપાદિઆરમ્મણતા, વુત્તા ચ સા, તસ્મા ચક્ખાદીનં અવિસયા રૂપાદયો રૂપાદારમ્મણાનેવ, ન ધમ્મારમ્મણાતિ. તેનેવ ચ ધમ્મસઙ્ગહેપિ –

‘‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં રૂપારમ્મણં વા સદ્દારમ્મણં વા ગન્ધારમ્મણં વા રસારમ્મણં વા ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં વા ધમ્મારમ્મણં વા, યં યં વા પનારબ્ભ, તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતી’’તિ (ધ. સ. ૧) –

વુત્તં. કિઞ્ચ અનાપાથગતાનં ધમ્મારમ્મણત્તે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં રૂપાદિઆરમ્મણં ન હોતીતિ આપજ્જતીતિ. એવં સતીતિ યદિ કદાચિ રૂપાદિઆરમ્મણં હુત્વા કદાચિ ધમ્મારમ્મણં હોતિ, કદાચિ ધમ્મારમ્મણં હુત્વા કદાચિ રૂપાદિઆરમ્મણં હોતિ, તદા તેસં રૂપાદિઆરમ્મણાનં નિયમોપિ કથં ભવે ‘‘ઇદં રૂપાદિઆરમ્મણં, ઇદં ધમ્મારમ્મણ’’ન્તિ નિયમો ન ભવેય્ય, આરમ્મણસઙ્કરો ભવેય્યાતિ અત્થો.

૩૦૬. એવં છબ્બિધં આરમ્મણં દસ્સેત્વા ઇદાનિસ્સ અનન્તરભેદં પરિત્તારમ્મણાદિત્તિકવસેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘સબ્બં આરમ્મણ’’ન્તિઆદિ. છબ્બિધં પરિત્તત્તિકાદિકં તં એતં સબ્બં આરમ્મણન્તિ સમ્બન્ધો. પરિત્તત્તિકાદીનન્તિ પરિત્તારમ્મણત્તિકાદીનં. પરિત્તારમ્મણત્તિકો હિ ઇધ ‘‘પરિત્તત્તિકો’’તિ વુત્તો મજ્ઝપદલોપવસેન. આદિ-ગ્ગહણેન મગ્ગારમ્મણત્તિકો અતીતારમ્મણત્તિકો અજ્ઝત્તારમ્મણત્તિકોતિ ઇમેસં તિણ્ણં તિકાનં સઙ્ગહો. તત્થ ‘‘પરિત્તારમ્મણા ધમ્મા, મહગ્ગતારમ્મણા ધમ્મા, અપ્પમાણારમ્મણા ધમ્મા’’તિ એવમાગતો પરિત્તારમ્મણત્તિકો. આદિપદવસેન ‘‘મગ્ગારમ્મણા ધમ્મા, મગ્ગહેતુકા ધમ્મા, મગ્ગાધિપતિનો ધમ્મા’’તિ એવમાગતો મગ્ગારમ્મણત્તિકો. ‘‘અતીતારમ્મણા ધમ્મા, અનાગતારમ્મણા ધમ્મા, પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા ધમ્મા’’તિ એવમાગતો અતીતારમ્મણત્તિકો. ‘‘અજ્ઝત્તારમ્મણા ધમ્મા, બહિદ્ધારમ્મણા ધમ્મા, અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા ધમ્મા’’તિ એવમાગતો અજ્ઝત્તારમ્મણત્તિકોતિ વેદિતબ્બં.

૩૦૭-૯. ક્રિયાહેતુદ્વયન્તિ અહેતુકકિરિયદ્વયં હસિતુપ્પાદમનોધાતુ ઇતરસ્સ મહગ્ગતાદિઆરમ્મણતાવસેનાપિ વક્ખમાનત્તા. ‘‘ઇટ્ઠાદિભેદા’’તિઆદિ પરિત્તારમ્મણભાવવિભાવનં. ઇટ્ઠાદિભેદાતિ ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તઅનિટ્ઠઅનિટ્ઠમજ્ઝત્તભેદા. પટિપાટિયાતિ ‘‘રૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ, સદ્દો સોતવિઞ્ઞાણસ્સા’’તિઆદિના અનુક્કમતો. રૂપાદિ…પે… ત્તયસ્સ તૂતિ કિરિયામનોધાતુયા ચેવ કુસલાકુસલવિપાકવિભાગવસેન દ્વિન્નં મનોધાતૂનઞ્ચ સબ્બં રૂપાદિપઞ્ચકગોચરં. તા હિ હદયવત્થું નિસ્સાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પુરિમપચ્છિમા હુત્વા નિયતા રૂપાદીનેવ આરબ્ભ પવત્તન્તિ.

૩૧૧. કામધાતુયન્તિ કામભવે. તત્થ હિ નેસં સબ્બેસં વત્થારમ્મણાનિ ઉપલબ્ભન્તિ. ચત્તારીતિ તેસ્વેવ કિરિયામનોધાતુ, કુસલવિપાકચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણાનિ, તથા સમ્પટિચ્છનન્તિ ઇમાનિ ચત્તારિ ચિત્તાનિ. સેસાનિ પન વત્થારમ્મણાભાવેન તત્થ નુપ્પજ્જન્તિ. નેવ કિઞ્ચીતિ વત્થારમ્મણાનં સબ્બસો અભાવતો એતેસુ કિઞ્ચિ ન જાયતિ.

૩૧૨-૩. ‘‘મહાપાકાન’’ન્તિઆદિ પઠમપરિચ્છેદે વુત્તત્થમેવ. પટુપ્પન્નાતિ પચ્ચુપ્પન્ના.

૩૧૪. એવં પરિત્તારમ્મણે દસ્સેત્વા ઇદાનિ મહગ્ગતારમ્મણે અપ્પમાણારમ્મણે ચ દસ્સેતું ‘‘દુતિયારુપ્પચિત્તઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દુતિયારુપ્પચિત્તં પઠમારુપ્પારમ્મણતો, ચતુત્થારુપ્પં તતિયારુપ્પારમ્મણતો મહગ્ગતારમ્મણં. છબ્બિધન્તિ કુસલવિપાકકિરિયાવસેન પચ્ચેકં તિવિધતાય છપ્પકારં.

૩૧૬-૨૦. ઞાણં પરિહીનં એતેસં, ઞાણતો પરિહીનાતિ વા ઞાણહીના. પરિત્તારમ્મણા…પે… હોન્તિ તેતિ અટ્ઠ ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા સેખપુથુજ્જનખીણાસવાનં કદાચિ નિરુસ્સુક્કભાવેન આદરાકરણવસેન અકમ્મઞ્ઞસરીરતાઅઞ્ઞવિહિતતાહિ વા અસક્કચ્ચદાનપચ્ચવેક્ખણધમ્મસ્સવનાદીસુ અતિપગુણવિપસ્સનાય ચ કામાવચરધમ્મે આરબ્ભ પવત્તિકાલે પરિત્તારમ્મણા. અતિપગુણાનં પઠમજ્ઝાનાદીનં પચ્ચવેક્ખણકાલે મહગ્ગતારમ્મણા. કસિણનિમિત્તાદિપઞ્ઞત્તિપચ્ચવેક્ખણકાલે પરિત્તારમ્મણાદિવસેન નવત્તબ્બા. અકુસલેસુ ચત્તારો દિટ્ઠિસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા ચતુપઞ્ઞાસકામાવચરધમ્માનં, રૂપસ્સ ચ ‘‘અત્તા સત્તો’’તિ પરામસનઅસ્સાદનાભિનન્દનકાલે પરિત્તારમ્મણા. તેનેવાકારેન સત્તવીસતિમહગ્ગતધમ્મે આરબ્ભ પવત્તકાલે મહગ્ગતારમ્મણા. પણ્ણત્તિધમ્મે આરબ્ભ પવત્તનકાલે સિયા નવત્તબ્બા પરિત્તારમ્મણાદિવસેન. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તાનિ તેયેવ ધમ્મે આરબ્ભ વિના પરામાસેન અસ્સાદનાભિનન્દનવસેન પવત્તિયં, પટિઘસમ્પયુત્તાનિ દોમનસ્સવસેન પવત્તિયં, વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તં દ્વેળ્હકભાવેન, ઉદ્ધચ્ચસહગતં વિક્ખિપનવસેન, અવૂપસમવસેન ચ પવત્તિયં પરિત્તમહગ્ગતનવત્તબ્બારમ્મણાતિ વેદિતબ્બા. ક્રિયતોપિ ચ તથાતિ કિરિયચિત્તતોપિ ઞાણસમ્પયુત્તા ચત્તારોતિ અત્થો. ક્રિયાવોટ્ઠબ્બનન્તિ સરૂપકથનમેતં, ન પન કુસલાકુસલવિપાકવોટ્ઠબ્બનસ્સ વિજ્જમાનત્તા.

તિવિધો હોતિ ગોચરોતિ પરિત્તમહગ્ગતઅપ્પમાણવસેન તિવિધોપિ ગોચરો હોતિ. કથં? કુસલકિરિયાવસેન અટ્ઠ ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા સેખપુથુજ્જનખીણાસવાનં સક્કચ્ચદાનપચ્ચવેક્ખણધમ્મસ્સવનવિપસ્સનાદીસુ કામાવચરધમ્મે આરબ્ભ પવત્તકાલે કામાવચરારમ્મણિકઅભિઞ્ઞાય પરિકમ્માનુલોમકાલે ચ પરિત્તારમ્મણા. પઠમજ્ઝાનાદિપચ્ચવેક્ખણકાલે મહગ્ગતારમ્મણઝાનાદીનં પરિકમ્મકાલે મહગ્ગતધમ્મે આરબ્ભ સમ્મસનકાલે ચ મહગ્ગતારમ્મણા હોન્તિ. યથાલાભં ગોત્રભુવોદાનકાલે પન લોકુત્તરં ધમ્મં પચ્ચવેક્ખણકાલે ચ નિબ્બાનારમ્મણાભિઞ્ઞાય પરિકમ્મકાલે ચ અપ્પમાણારમ્મણા. પણ્ણત્તિપચ્ચવેક્ખણકાલે પણ્ણત્તારમ્મણિકઝાનાભિઞ્ઞાનં પરિકમ્મકાલે ચ નવત્તબ્બા. અભિઞ્ઞાદ્વયસ્સ પરિત્તાદિઆરમ્મણતં સત્તરસમપરિચ્છેદે વક્ખતિ. કિરિયાવોટ્ઠબ્બનમ્પિ યથાવુત્તધમ્માનં તંતંઆરમ્મણે પવત્તમાનાનં પુરેચરં હુત્વા તં તદેવ આવજ્જન્તં પવત્તતીતિ પરિત્તાદિઆરમ્મણં. પઞ્ચદ્વારે વોટ્ઠબ્બનવસેન પવત્તિયં પરિત્તારમ્મણમેવ.

વુત્તાવસેસાનીતિ યથાવુત્તેહિ અવસિટ્ઠાનિ પન્નરસ રૂપાવચરાનિ પઠમતતિયાનિ, છ અરૂપાવચરકુસલવિપાકકિરિયચિત્તાનીતિ એકવીસતિ ચિત્તાનિ. નવત્તબ્બારમ્મણાનીતિ પરિત્તાદિવસેન નવત્તબ્બસ્સ કસિણાદિનિમિત્તસત્તપઞ્ઞત્તિઆકાસવિઞ્ઞાણાભાવસ્સ આરમ્મણકરણતો નવત્તબ્બારમ્મણાનિ.

પરિત્તારમ્મણત્તિકં સમત્તં.

૩૨૧-૨. એવં પરિત્તારમ્મણત્તિકવસેન વિસયીવિભાગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યસ્મા અપ્પમાણારમ્મણનિદ્દેસેનેવ મગ્ગારમ્મણત્તિકસઙ્ગહિતોપિ વિસયીવિભાગો નિદ્દિટ્ઠો હોતિ, તસ્મા તં પહાય અતીતારમ્મણત્તિકવસેન દસ્સેતું ‘‘દુતિયારુપ્પચિત્તઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દુતિયારુપ્પચિત્તં અતીતસ્સ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણકરણતો, ચતુત્થારુપ્પં તતિયારુપ્પસ્સ આરમ્મણકરણતો એકન્તઅતીતારમ્મણં. પચ્ચુપ્પન્નાવ ગોચરાતિ રૂપાદિમ્હિ ધરમાનેયેવ પઞ્ચદ્વારિકચિત્તાનં ઉપ્પજ્જનતો. અનાગતારમ્મણં પન નિયતં કિઞ્ચિ નત્થિ અનાગતંસઞાણસ્સપિ પઞ્ચમજ્ઝાનતો અભિન્નત્તા.

૩૨૪-૬. સિયા…પે… નાગતગોચરાતિ અટ્ઠ તાવ મહાવિપાકા દેવમનુસ્સાનં પટિસન્ધિગ્ગહણકાલે કમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા આરબ્ભ પવત્તિયં અતીતારમ્મણા. ભવઙ્ગચુતિકાલેપિ એસેવ નયો. ગતિનિમિત્તં પન કદાચિ કમ્મનિમિત્તઞ્ચ આરબ્ભ પટિસન્ધિગ્ગહણકાલે, તદનન્તરં ભવઙ્ગકાલે ચ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા, તથા પઞ્ચદ્વારે તદારમ્મણવસેન પવત્તિયં. મનોદ્વારે પન અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાનં જવનાનં આરમ્મણં ગહેત્વા પવત્તિયં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા. કુસલાકુસલવિપાકાહેતુકઉપેક્ખાસહગતમનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયેપિ એસેવ નયો. કેવલઞ્હિ તા યથાક્કમં મનુસ્સેસુ જચ્ચન્ધાદીનં, અપાયેસુ ચ સબ્બેસં પટિસન્ધિ હોન્તિ. પઞ્ચદ્વારે ચ સન્તીરણકાલે પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાવ હોન્તીતિ અયમેતેસં વિસેસો. સોમનસ્સસહગતા પન પઞ્ચદ્વારે સન્તીરણવસેન, તદારમ્મણવસેન ચ પવત્તિકાલે પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા, મનોદ્વારે ચ તદારમ્મણકાલે અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાતિ વેદિતબ્બા. હસિતુપ્પાદચિત્તં પન ખીણાસવાનં પઞ્ચદ્વારે હટ્ઠપહટ્ઠાકારં કુરુમાનાનં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં હોતિ, મનોદ્વારે અતીતાદિભેદે ધમ્મે આરબ્ભ હસિતુપ્પાદવસેન પવત્તિયં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં. ‘‘કુસલાકુસલા’’તિઆદીસુ કુસલેસુ તાવ ચત્તારો ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા સેખપુથુજ્જનાનં, અતીતાદિભેદાનિ ખન્ધધાતુઆયતનાનિ સમ્મસનકાલે, પચ્ચવેક્ખણકાલે, અતીતાદિઆરમ્મણિકઅભિઞ્ઞાનં પરિકમ્મકાલે ચ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા. પઞ્ઞત્તિનિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણકાલે, ગોત્રભુવોદાનકાલે, પઞ્ઞત્તિનિબ્બાનારમ્મણિકઅભિઞ્ઞાનં પરિકમ્માદિકાલે ચ નવત્તબ્બારમ્મણા. પઞ્ઞત્તિનિબ્બાનાનિ હિ ઇધ અતીતાદિકાલવસેન નવત્તબ્બાનીતિ તદારમ્મણાનિ અતીતારમ્મણાદિવસેન નવત્તબ્બાનિ. તેનાહ ‘‘સન્તપઞ્ઞત્તિકાલેપી’’તિ, યથાસમ્ભવં સન્તસ્સ નિબ્બાનસ્સ, પઞ્ઞત્તિયા ચ આરમ્મણકરણકાલેતિ અત્થો. પોત્થકેસુ પન ‘‘સન્તે પઞ્ઞત્તિકાલેસૂ’’તિ લિખન્તિ, સો અપાઠો. તસ્સ પન અપાઠભાવં અજાનન્તા અત્થહાનિમ્પિ અસલ્લક્ખેત્વા વચનવિપલ્લાસવસેન પઞ્ઞત્તિકાલસ્મિં સતીતિ અત્થં લિખન્તિ. ઞાણવિપ્પયુત્તાનિપિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. કેવલઞ્હિ તેસં મગ્ગફલનિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણાનિ નત્થિ. ઞાણવિરહેન લોકુત્તરધમ્મારમ્મણે અસમત્થભાવતોતિ અયમેવ વિસેસો.

અકુસલેસુ ચત્તારો દિટ્ઠિસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા અતીતાદિભેદાનં તેભૂમકધમ્માનં અસ્સાદનાભિનન્દનપરામસનકાલે અતીતાદિઆરમ્મણા. તથેવ પઞ્ઞત્તિં આરબ્ભ પવત્તિકાલે નવત્તબ્બારમ્મણા. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તેસુપિ એસેવ નયો. કેવલઞ્હિ તત્થ પરામાસગ્ગહણં નત્થિ. દ્વે પટિઘસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા અતીતાદિભેદે ધમ્મે આરબ્ભ દુસ્સનકાલે અતીતાદિઆરમ્મણા, પણ્ણત્તિં આરબ્ભ દુસ્સનકાલે નવત્તબ્બારમ્મણા. વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તા તેસુ ધમ્મેસુ અનિટ્ઠઙ્ગતભાવેન ચ અવૂપસમવિક્ખેપવસેન ચ પવત્તિયં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નનવત્તબ્બારમ્મણા. કિરિયાસુ અટ્ઠ સહેતુકચિત્તુપ્પાદા કુસલચિત્તુપ્પાદગતિકા એવ. તત્થ હિ ઞાણસમ્પયુત્તા કુસલેસુ ઞાણસમ્પયુત્તેહિ, ઞાણવિપ્પયુત્તા ઞાણવિપ્પયુત્તેહિ સમાના. કેવલં પન તે સેખપુથુજ્જનાનં ઉપ્પજ્જન્તિ, ઇમે ખીણાસવાનન્તિ અયમેવેત્થ વિસેસો. કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ પન ઉપેક્ખાસહગતા પઞ્ચદ્વારે વોટ્ઠબ્બનવસેન પવત્તિયં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા, મનોદ્વારે અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાનઞ્ચેવ પઞ્ઞત્તિનિબ્બાનારમ્મણાનઞ્ચ જવનાનં પુરેચારિકકાલે અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નનવત્તબ્બારમ્મણા. અભિઞ્ઞાદ્વયસ્સ અતીતાદિઆરમ્મણતં વક્ખતિ. નવત્તબ્બા…પે… આદિનાતિ કસિણનિમિત્તાદિપઞ્ઞત્તારમ્મણત્તા અતીતારમ્મણાદિના નવત્તબ્બા.

૩૨૭. ક્રિયા પઞ્ચાતિ ઞાણસમ્પયુત્તા ચતસ્સો, અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપેક્ખાસહગતાતિ ઇમા પઞ્ચ કિરિયા. રૂપતો પઞ્ચમી ક્રિયાતિ રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનસઙ્ખાતા કિરિયાભિઞ્ઞા ચ. નત્થિ કિઞ્ચિ અગોચરન્તિ અતીતાદિભેદેસુ, કાલવિમુત્તેસુ ચ અગોચરં નામ કિઞ્ચિ નત્થિ, સબ્બમેવ નેસં ગોચરં હોતીતિ અત્થો.

અતીતારમ્મણત્તિકં.

વુત્તનયાનુસારેનેવ અજ્ઝત્તારમ્મણત્તિકસઙ્ગહિતોપિ વિસયીવિભાગો સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ સો વિસું ન ઉદ્ધટો. સરૂપતો પનેસ એવં વેદિતબ્બો – વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ ઇમે તાવ કુસલવિપાકકિરિયાવસેન છ ચિત્તુપ્પાદા અત્તનો સન્તાનસમ્બન્ધં હેટ્ઠિમં સમાપત્તિં આરબ્ભ પવત્તનતો અજ્ઝત્તારમ્મણા. રૂપાવચરચતુક્કજ્ઝાનાનિ, પઠમતતિયારૂપ્પાનિ, લોકુત્તરકુસલવિપાકાનિ ચ નિયકજ્ઝત્તતો બહિભાવેન બહિદ્ધાભૂતાનિ પથવીકસિણાદીનિ આરબ્ભ પવત્તિતો બહિદ્ધારમ્મણાનિ. સબ્બેવ કામાવચરકુસલાકુસલાબ્યાકતા ધમ્મા રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનઞ્ચ અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણાનિ. તત્થ કામાવચરકુસલતો ચત્તારો ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદા અત્તનો ખન્ધાદીનિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ અજ્ઝત્તારમ્મણા, પરેસં ખન્ધાદિપચ્ચવેક્ખણે, પણ્ણત્તિનિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણે ચ બહિદ્ધારમ્મણા, તદુભયવસેન અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા. ઞાણવિપ્પયુત્તેસુપિ એસેવ નયો. કેવલઞ્હિ તેસં નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણા નત્થિ. અકુસલાપિ અત્તનો ખન્ધાદીનં અસ્સાદનાભિનન્દનપરામાસાદિકાલે અજ્ઝત્તારમ્મણા, પરસ્સ ખન્ધાદીસુ ચેવ અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપકસિણાદીસુ ચ તથેવ પવત્તિકાલે બહિદ્ધારમ્મણા, તદુભયવસેન અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા. દ્વેપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ, તિસ્સો ચ મનોધાતુયોતિ ઇમે તેરસ ચિત્તુપ્પાદા અત્તનો રૂપાદીનિ આરબ્ભ પવત્તિયં અજ્ઝત્તારમ્મણા, પરસ્સ રૂપાદીસુ પવત્તા બહિદ્ધારમ્મણા, તદુભયવસેન અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા, સોમનસ્સસહગતં સન્તીરણં પઞ્ચદ્વારે સન્તીરણતદારમ્મણવસેન અત્તનો પઞ્ચરૂપાદિધમ્મે મનોદ્વારે તદારમ્મણવસેન અઞ્ઞેપિ અજ્ઝત્તિકે કામાવચરધમ્મે આરબ્ભ પવત્તિયં અજ્ઝત્તારમ્મણા, પરેસં ધમ્મેસુ પવત્તમાના બહિદ્ધારમ્મણા, તદુભયવસેન અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા. ઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણદ્વયેપિ એસેવ નયો.

કેવલં પન તં સુગતિદુગ્ગતીસુ પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિવસેનાપિ અજ્ઝત્તાદિભેદેસુ કમ્માદીસુ પવત્તતિ. અટ્ઠ મહાવિપાકાનિ પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિતદારમ્મણવસેન અજ્ઝત્તાદિભેદેસુ ધમ્મેસુ પવત્તનતો અજ્ઝત્તાદિઆલમ્બણાનિ. હસિતુપ્પાદમ્પિ અત્તનો રૂપાદીનિ આરબ્ભ પહટ્ઠાકારકરણવસેન પવત્તિયં અજ્ઝત્તારમ્મણં, પરસ્સ રૂપાદીસુ પવત્તં બહિદ્ધારમ્મણં. મનોદ્વારેપિ અત્તનો કતકિરિયપચ્ચવેક્ખણેન હસિતુપ્પાદને અજ્ઝત્તારમ્મણં, પરેસં કતકિરિયપચ્ચવેક્ખણેન બહિદ્ધારમ્મણં, તદુભયવસેન અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણં. મનોદ્વારાવજ્જનં પન મનોદ્વારે આવજ્જનવસેન, પઞ્ચદ્વારે ચ વોટ્ઠબ્બનવસેન પવત્તિયં અજ્ઝત્તાદિઆરમ્મણં. અટ્ઠ મહાકિરિયા કુસલગતિકાયેવ. કેવલઞ્હિ તા ખીણાસવાનં ઉપ્પજ્જન્તિ, કુસલાનિ સેખપુથુજ્જનાનન્તિ એત્તકમેવ નાનત્તં. રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનસ્સ અજ્ઝત્તાદિઆરમ્મણતં વક્ખતિ.

૩૨૯. ‘‘ફલં, મગ્ગ’’ન્તિ ચ સામઞ્ઞેન પુચ્છિતત્તા આહ ‘‘ચત્તારો…પે… પુઞ્ઞતો’’તિ.

૩૩૨-૪. અરહત્તમગ્ગફલાનિ પન તે જાનિતું ન સક્કોન્તિ, તથા કુસલાભિઞ્ઞા ચ. તેનાહ ‘‘સબ્બેસુ પના’’તિઆદિ. વોટ્ઠબ્બનસ્સ આવજ્જનકિચ્ચસમયં સન્ધાય ગાથાબન્ધસુખત્થં ‘‘વોટ્ઠબ્બનમ્પિ ચા’’તિ વુત્તં. ‘‘ચત્તારો…પે… પુઞ્ઞતો’’તિ ઇદં ઞાણસમ્પયુત્તસ્સાપિ સેખપુથુજ્જનસન્તાનપ્પવત્તસ્સ અગ્ગમગ્ગફલજાનને અસમત્થતાય નિદસ્સનમત્તં. કુસલાભિઞ્ઞાચિત્તમ્પિ પન તં ગોચરં કાતુમસમત્થમેવ. એવઞ્ચ કત્વા હેટ્ઠા ‘‘ક્રિયાભિઞ્ઞા મનોધાતૂ’’તિ વુત્તં.

૩૩૫-૮. કસ્માતિ કારણપુચ્છા. ‘‘અરહતો’’તિઆદિ વિસ્સજ્જનં. હિ-સદ્દો ‘‘યસ્મા’’તિ ઇમસ્સ અત્થે. યસ્મા પુથુજ્જના વા સેખા વા અરહતો મગ્ગચિત્તં, ફલમાનસઞ્ચ જાનિતું ન સક્કોન્તિ, તસ્માતિ અત્થો. અયઞ્ચ નેસં અસમત્થતા અનધિગતત્તા અનધિગતે ચ વિસયે સબ્બેસમ્પિ મોહો અત્થેવાતિ દસ્સેતું ‘‘પુથુજ્જનો ન જાનાતી’’તિઆદિ વુત્તં. સોતાપન્નસ્સ માનસન્તિ સોતાપન્નસ્સ પાટિપુગ્ગલિકં મગ્ગફલસઙ્ખાતલોકુત્તરમાનસં. એવં ‘‘સકદાગામિસ્સ માનસ’’ન્તિઆદીસુપિ. લોકિયમાનસં પન અરહન્તસ્સાપિ જાનાતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘અથ ખો મારો પાપિમા ભગવતો ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાયા’’તિ. વુત્તમેવત્થં સઙ્ખિપિત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘હેટ્ઠિમો હેટ્ઠિમો’’તિઆદિ. યથેવ હેટ્ઠિમો હેટ્ઠિમો પુગ્ગલો ઉપરૂપરિ ચિત્તં ન જાનાતિ, એવં ઉપરિમો ઉપરિમોપિ હેટ્ઠિમસ્સ હેટ્ઠિમસ્સ ચિત્તં ન જાનાતીતિ ચે? નો ન જાનાતિ, સો પન અત્તના અધિગતવિસયત્તા જાનાતિયેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપરૂપરી’’તિઆદિ. યથા ‘‘ઉપરૂપરી’’તિ વુત્તં, એવં ‘‘હેટ્ઠિમસ્સ હેટ્ઠિમસ્સા’’તિ વત્તબ્બે એકં હેટ્ઠિમ-સદ્દં ચ-સદ્દેન સઙ્ગહેત્વા ‘‘હેટ્ઠિમસ્સ ચ માનસ’’ન્તિ વુત્તં.

૩૩૯-૪૧. એવમ્પિ વિસયીપધાનવસેન વિભાગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિસયપ્પધાનવસેન દસ્સેતું ‘‘યો ધમ્મો’’તિઆદિ વુત્તં. કુસલમેવ આરમ્મણન્તિ કુસલારમ્મણં. કામેતિ પદં ઉભયત્થ સમ્બન્ધિતબ્બં ‘‘કામે કુસલારમ્મણં કામે કુસલાકુસલસ્સા’’તિ. કિઞ્ચાપિ હિ અકુસલસ્સ એકન્તકામાવચરત્તા ન એતસ્સ વિસેસિતબ્બતા અત્થિ, કુસલં પન વિસેસિતબ્બમેવાતિ તં અપેક્ખાય ‘‘કામે’’તિ ઉપરિપદેન સમ્બન્ધિતબ્બમેવ. અથ વા અકુસલસહચરિયતો કુસલમ્પિ કામાવચરમેવ ગય્હતીતિ ‘‘કામે’’તિ ઇદં પુરિમપદસ્સેવ વિસેસનં દટ્ઠબ્બં.

કામાવચરપાકસ્સાતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનાનં એકન્તેન રૂપક્ખન્ધારમ્મણત્તા તદવસેસસ્સ એકાદસવિધસ્સ કામાવચરવિપાકસ્સ. કામક્રિયસ્સાતિ વુત્તનયેનેવ મનોધાતુવજ્જિતસ્સ દસવિધકામાવચરકિરિયચિત્તસ્સ. એતેસં…પે… આરમ્મણં સિયાતિ એત્થ કુસલસ્સ તાવ અત્તના કતસ્સ દાનાદિકામાવચરકુસલસ્સ પસન્નચિત્તેન અનુસ્સરણકાલે, તથેવ પરેહિ કતસ્સ અનુમોદનકાલે, તસ્સેવ દુવિધસ્સાપિ અનિચ્ચતાદિવસેન પચ્ચવેક્ખણકાલે, ચેતોપરિયઞાણાદીનં પરિત્તકુસલારમ્મણિકઅભિઞ્ઞાનં પરિકમ્માદિકાલે ચ આરમ્મણં હોતિ. અકુસલેસુ ચ ચતુન્નં દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તાનં કામાવચરકુસલં આરબ્ભ અસ્સાદનાભિનન્દનપરામસનકાલે, દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તાનં કેવલં અસ્સાદનાદિકાલે ચ દ્વિન્નં પટિઘસમ્પયુત્તાનં અત્તના, પરેહિ ચ કતકુસલમારબ્ભ વિપ્પટિસારદુસ્સનકાલે, વિચિકિચ્છાચિત્તસ્સ અસન્નિટ્ઠાનકાલે, ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ અવૂપસમવિક્ખેપકાલે ચ આરમ્મણં હોતિ. અભિઞ્ઞાચિત્તદ્વયે કુસલસ્સ સેખપુથુજ્જનાનં અત્તના, પરેહિ વા કતકુસલસ્સ અનુસ્સરણકાલે, પરચિત્તવિજાનનકાલે, ‘‘ઇમિના પુઞ્ઞકમ્મેન મનુસ્સેસુ, કામાવચરદેવેસુ ચ નિબ્બત્તતી’’તિ જાનનકાલે, ‘‘અનાગતે દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોમિ, કરિસ્સતી’’તિ જાનનકાલે ચ કિરિયચિત્તસ્સાપિ ખીણાસવાનં અત્તના, પરેહિ વા કતકમ્માનુસ્સરણકાલાદીસુ આરમ્મણં હોતિ. કામાવચરવિપાકેસુ નવન્નં સુગતિપટિસન્ધીનં કમ્મકમ્મનિમિત્તારમ્મણિકપટિસન્ધિકાલે, સબ્બેસમ્પિ તદારમ્મણાનં કામાવચરકુસલારમ્મણિકજવનાનન્તરં તદારમ્મણકાલે ચ આરમ્મણં હોતીતિ. દસવિધકામાવચરકિરિયાસુ ચ અટ્ઠન્નં મહાકિરિયચિત્તાનં ખીણાસવાનં કામાવચરકુસલપચ્ચવેક્ખણસમ્મસનકાલે, પરિત્તારમ્મણિકકિરિયાભિઞ્ઞાનં પરિકમ્માદિકાલે, હસિતુપ્પાદસ્સ દાનાદિં પચ્ચવેક્ખિત્વા તુસ્સનકાલે, મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ પન કામાવચરકુસલારમ્મણિકજવનાનં પુરેચારિકકાલે ચ આરમ્મણં હોતીતિ એવં કામાવચરકુસલં છન્નં રાસીનં આરમ્મણં હોતિ.

૩૪૨. તતોતિ યથાવુત્તરાસિતો. તેનાહ ‘‘પઞ્ચન્નં પન રાસીન’’ન્તિ. એત્થ ચ કિરિયચિત્તેસુ હસિતુપ્પાદો ન સમ્ભવતિ એકન્તપરિત્તારમ્મણત્તા. તત્થ કામાવચરકુસલસ્સ તાવ સેખપુથુજ્જનાનં ઝાનપચ્ચવેક્ખણસમ્મસનકાલે, રૂપાવચરકુસલારમ્મણિકઅભિઞ્ઞાનં પરિકમ્માદિકાલે, અકુસલસ્સ વુત્તનયેન પરામસનાદિકાલે, અભિઞ્ઞાસુ કુસલાભિઞ્ઞાય સેખપુથુજ્જનાનં અત્તના, પરેહિ વા અતીતભવે ઉપ્પાદિતઝાનાનુસ્સરણકાલે, પરેસં રૂપાવચરચિત્તપરિચ્છિન્દનકાલે, ‘‘ઇમિના કમ્મેન ઇમસ્મિં બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ જાનનકાલે ચ ‘‘અનાગતે ઝાનં ભાવેસ્સતી’’તિ વા જાનનકાલે, કિરિયાભિઞ્ઞાય ચ ખીણાસવાનં યથાવુત્તવસેન પવત્તિકાલે ચ નવવિધસ્સ પન કિરિયચિત્તસ્સ ખીણાસવાનં હેટ્ઠા વુત્તનયેન રૂપાવચરકુસલપચ્ચવેક્ખણકાલેતિ એવં રૂપાવચરકુસલં પઞ્ચન્નં રાસીનં આરમ્મણં હોતિ.

૩૪૩-૭. આરુપ્પકુસલઞ્ચાપિ આરમ્મણપચ્ચયો હોતીતિ સમ્બન્ધો. તેભૂમકકુસલસ્સાતિ સબ્બસ્સ કામાવચરકુસલસ્સ, રૂપાવચરકુસલેસુ કુસલાભિઞ્ઞાય, અરૂપાવચરકુસલેસુ દુતિયચતુત્થકુસલસ્સ ચાતિ ઇમસ્સ તેભૂમકકુસલસ્સ. એસ નયો ‘‘તેભૂમકક્રિયસ્સા’’તિ એત્થાપિ. ‘‘ચતુત્થદૂન’’ન્તિ વા ‘‘ચતુત્થદુતિયાન’’ન્તિ વા વત્તબ્બે ગાથાબન્ધવસેન વિભત્તિયા, સવિભત્તિસ્સ વા તિય-સદ્દસ્સ લોપં કત્વા ‘‘ચતુત્થદૂ’’તિ વુત્તં. ઇમેસં…પે… પચ્ચયોતિ કામાવચરકુસલસ્સ, તાવ અભિઞ્ઞાકુસલસ્સ ચ રૂપાવચરારમ્મણેસુ વુત્તનયેન દુતિયચતુત્થારુપ્પસ્સ પઠમતતિયવસેનાતિ એવં તેભૂમકકુસલસ્સ તથા સેખપુથુજ્જનકાલે અત્તનો સન્તાનગતસ્સ, પરસન્તાનગતસ્સ વા આરુપ્પકુસલસ્સ પજાનનકાલે કામાવચરરૂપાવચરકિરિયચિત્તસ્સ સેખપુથુજ્જનકાલેયેવ અત્તના નિબ્બત્તિતં પઠમતતિયારુપ્પં આરબ્ભ ખીણાસવકાલે દુતિયચતુત્થારુપ્પનિબ્બત્તને અરૂપકિરિયચિત્તસ્સાતિ એવં તેભૂમકકિરિયસ્સ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અકુસલસ્સ, ચતુત્થદુતિયાનઞ્ચ અરૂપાવચરવિપાકાનન્તિ એવમેતેસં અટ્ઠન્નં રાસીનં અરૂપકુસલમારમ્મણં હોતિ.

પરિચ્છિજ્જ ગાહિકાય તણ્હાય આપન્નન્તિ પરિયાપન્નં, તેભૂમકધમ્મજાતં, ન પરિયાપન્નન્તિ અપરિયાપન્નં, તદેવ પુઞ્ઞઞ્ચાતિ અપરિયાપન્નપુઞ્ઞં. કામાવચરતોપિ કુસલસ્સ કિરિયસ્સાતિ સમ્બન્ધો. રૂપતોતિ રૂપાવચરતો. ચતુન્નં…પે… સદાતિ સેખાનં મગ્ગપચ્ચવેક્ખણકાલે મગ્ગારમ્મણિકકુસલાભિઞ્ઞાય પરિકમ્માદિકાલે ઞાણસમ્પયુત્તકુસલસ્સ, ખીણાસવાનં મગ્ગપચ્ચવેક્ખણકાલે મગ્ગારમ્મણિકકિરિયાભિઞ્ઞાય ચ પરિકમ્મકાલે ઞાણસમ્પયુત્તકિરિયચિત્તસ્સ, તેસં તેસં જવનાનં પુરેચરવસેન પવત્તિકાલે મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ, સેખાનં અત્તનો, પરેસં વા મગ્ગજાનનકાલે અભિઞ્ઞાદ્વયસ્સાતિ એવમેતેસં ચતુન્નં રાસીનં અપરિયાપન્નકુસલમારમ્મણં હોતિ.

તથેવાકુસલં…પે… ઈરિતન્તિ સેખાનં પહીનાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણકાલે, સેખપુથુજ્જનાનં અત્તનો, પરેસં વા સન્તાનપ્પવત્તાકુસલસમ્મસનકાલે, અકુસલારમ્મણિકકુસલાભિઞ્ઞાય પરિકમ્માદિકાલે કામાવચરકુસલસ્સ, અત્તનો, પરેસં વા પવત્તઅકુસલાનુસ્સરણાદીસુ રૂપાવચરકુસલસ્સ, ખીણાસવાનં પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણઅઞ્ઞસન્તાનગતઅકુસલસમ્મસનાદિકાલે, પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણેન તુસ્સનકાલે, સબ્બેસમ્પિ તંતંજવનાનં પુરેચરકાલે ચ કામાવચરકિરિયચિત્તસ્સ, કુસલાભિઞ્ઞાય વુત્તનયેન રૂપાવચરકિરિયચિત્તસ્સ, પરામાસઅસ્સાદનાભિનન્દનાદિવસેન પવત્તિયં અકુસલસ્સ, ઉદ્ધચ્ચરહિતકમ્મારમ્મણવસેન અકુસલવિપાકસન્તીરણસ્સ, કામાવચરજવનાનં અનુસ્સરણકાલે સબ્બમ્પિ એકાદસતદારમ્મણવિપાકસ્સાતિ એવં કામાવચરવિપાકાનન્તિ એવમેતેસં છન્નં રાસીનં અકુસલમારમ્મણં હોતિ.

૩૪૮-૫૬. વિપાકારમ્મણં…પે… પચ્ચયોતિ સેખપુથુજ્જનાનં વિપાકસમ્મસનાદિકાલે કામાવચરકુસલસ્સ, વિપાકક્ખન્ધાનુસ્સરણાદીસુ રૂપાવચરકુસલસ્સ, વુત્તનયેનેવ ખીણાસવાનં વિપાકસમ્મસનાદિકાલે, પુથુજ્જનકાલે અનિટ્ઠવિપાકાભાવં આરબ્ભ તુસ્સનકાલે, યથાવુત્તજવનાનં પુરેચરકાલે કામાવચરકિરિયચિત્તસ્સ, કુસલેસુ વુત્તનયેનેવ રૂપાવચરકિરિયચિત્તસ્સ, વિપાકં આરબ્ભ તદારમ્મણપ્પવત્તિયં વિપાકારમ્મણિકકમ્મુના પટિસન્ધિં ગણ્હન્તસ્સ કમ્મનિમિત્તવસેન પવત્તિયઞ્ચ કામાવચરવિપાકસ્સ, અસ્સાદનાભિનન્દનપરામાસાદિવસેન પવત્તિયં અકુસલસ્સાતિ એવમેતેસં છન્નં રાસીનં કામાવચરવિપાકમારમ્મણપચ્ચયો હોતીતિ. રૂપાવચરવિપાકારમ્મણેપિ ઇમિનાવ નયેન યોજના કાતબ્બા. કેવલઞ્હિ તં કામાવચરવિપાકાનં કિરિયચિત્તેસુ ચ હસિતુપ્પાદસ્સારમ્મણં ન હોતીતિ અયમેત્થ વિસેસો. લોકુત્તરવિપાકસ્સ કામાવચરકુસલકિરિયાનમારમ્મણક્કમો અપ્પમાણારમ્મણનિદ્દેસે વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

કામાવચરકિરિયચિત્તસ્સ કામાવચરકુસલાદીનં છન્નં રાસીનમારમ્મણક્કમો કુસલારમ્મણે વુત્તસદિસોવ. કેવલઞ્હિ એત્થ યદેતં ખીણાસવસન્તાનસ્સેવ નિયતં નવવિધં કિરિયચિત્તં, તં પરસન્તાનપ્પવત્તકુસલાકુસલસ્સ, સસન્તાનેવ સેખપુથુજ્જનકાલે અનાગતારમ્મણિકઅભિઞ્ઞાય પરિકમ્માદિવસપ્પવત્તકુસલસ્સ આરમ્મણં હોતિ. વિપાકેસુ ચ પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિસઙ્ખાતાનં વિપાકાનં કમ્મારમ્મણવસેન આરમ્મણં ન હોતીતિ અયમેવ વિસેસો.

રૂપાવચરકિરિયચિત્તસ્સ પઞ્ચન્નં રાસીનં આરમ્મણક્કમો કુસલારમ્મણે વુત્તસદિસોવ. વિસેસોપિ કામાવચરકિરિયારમ્મણે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. આરુપ્પકિરિયચિત્તસ્સાપિ તેસં પઞ્ચન્નં રાસીનં ગોચરભાવો વુત્તસદિસોવ. આરુપ્પકિરિયસ્સ પન પઠમતતિયં દુતિયચતુત્થસ્સેવ ગોચરો હોતિ.

૩૫૭-૮. એવં રૂપનિબ્બાનવજ્જિતમારમ્મણં દસ્સેત્વા ઇદાનિ રૂપારમ્મણં, નિબ્બાનારમ્મણઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘રૂપં ચતુસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. રૂપન્તિ અટ્ઠવીસતિવિધો ભૂતોપાદાયભેદભિન્નો રૂપક્ખન્ધો. કિઞ્ચાપિ ન સબ્બમેવ રૂપં પચ્ચેકં ચતુસમુટ્ઠાનં, સમુદિતો પન રૂપક્ખન્ધો ચતૂહિ એવ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ચતુસમુટ્ઠાન’’ન્તિ. કામપાકકિરિયસ્સાતિ કામાવચરવિપાકસ્સ, કામાવચરકિરિયચિત્તસ્સ ચ, તત્થ ચ કામાવચરકુસલસ્સ તાવ વણ્ણદાનાદિપુઞ્ઞકિરિયકાલે, વણ્ણાદીનં અનિચ્ચાદિવસેન સમ્મસનકાલે, અભિઞ્ઞાય પરિકમ્માદિકાલે, અકુસલસ્સ અસ્સાદનાભિનન્દનપરામાસાદિકાલે, અભિઞ્ઞાદ્વયસ્સ ઇદ્ધિવિધભૂતસ્સ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાદિરૂપનિમ્માનકાલે, પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિભૂતસ્સ ‘‘પુરિમભવે એવંવણ્ણો અહોસિ’’ન્તિઆદિના અનુસ્સરણકાલે, દિબ્બચક્ખુભૂતસ્સ ચવમાનઉપપજ્જમાનસત્તાનં વણ્ણદસ્સનકાલે, દિબ્બસોતભૂતસ્સ સદ્દસવનકાલે, અનાગતંસઞાણભૂતસ્સ ‘‘અનાગતે એવંવણ્ણો ભવિસ્સામી’’તિઆદિના જાનનકાલે, કામાવચરવિપાકેસુ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનદ્વયસ્સ યથાયોગં રૂપાદિવિજાનનકાલે, સુખસન્તીરણસ્સ સન્તીરણતદારમ્મણકાલે, ઉપેક્ખાસન્તીરણદ્વયસ્સ સન્તીરણતદારમ્મણકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તારમ્મણકાલે, સહેતુકવિપાકસ્સ કમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તારમ્મણકાલે, તદારમ્મણકાલે ચ, કામાવચરકિરિયાસુ પન કુસલે વુત્તનયાનુસારેન અટ્ઠમહાકિરિયચિત્તસ્સ, ‘‘એવરૂપં વણ્ણાદિમદાસિ’’ન્તિ તુસ્સનકાલે હસિતુપ્પાદસ્સ, પઞ્ચદ્વારમનોદ્વારેસુ વોટ્ઠબ્બનાવજ્જનકાલે મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ, પઞ્ચદ્વારે આવજ્જનકાલે પઞ્ચદ્વારાવજ્જનસ્સ ચ આરમ્મણં હોતીતિ એવં ચતુસમુટ્ઠાનિકં રૂપં છન્નં રાસીનમારમ્મણં હોતિ.

૩૫૯-૬૦. નિબ્બાનં પન ગોત્રભુવોદાનકાલે, નિબ્બાનારમ્મણિકઅભિઞ્ઞાય પરિકમ્માદિકાલે ચ કામાવચરતિહેતુકકુસલસ્સ, અતીતભવે સચ્છિકતનિરોધાનુસ્સરણકઆલાદીસુ રૂપાવચરકુસલસ્સ, વુત્તનયેનેવ કામરૂપાવચરકિરિયચિત્તસ્સ, મગ્ગટ્ઠાનં તદનન્તરફલવળઞ્જનફલકાલેસુ અપરિયાપન્નકુસલવિપાકસ્સ ચાતિ એવં છન્નં રાસીનં આરમ્મણં હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘નિબ્બાનારમ્મણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઉભયસ્સાતિ કામાવચરરૂપાવચરવસેન દુવિધસ્સ.

૩૬૧-૨. નાનપ્પકારકન્તિ દ્વાદસમપરિચ્છેદે વક્ખમાનનયેન નાનાવિધપ્પકારં. નવન્નં…પે… પચ્ચયોતિ કામાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, હસિતુપ્પાદમનોધાતુવજ્જિતકામાવચરકિરિયચિત્તાનઞ્ચેવ દ્વિન્નં અભિઞ્ઞાચિત્તાનઞ્ચ સબ્બાપિ પઞ્ઞત્તિ, રૂપાવચરકુસલવિપાકકિરિયાનં કસિણનિમિત્તાદિકા, પઠમારુપ્પકુસલવિપાકકિરિયાનં આકાસપઞ્ઞત્તિ, તતિયારુપ્પકુસલાદીનં તિણ્ણં અભાવપઞ્ઞત્તીતિ એવં પઞ્ઞત્તિ નવન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતીતિ.

૩૬૩-૫. એવં યો ધમ્મો યસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણં હોતિ, તં એકેકુદ્ધારવસેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ સબ્બે ચતુભૂમકચિત્તુપ્પાદે છહિ આરમ્મણેહિ યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘રૂપારમ્મણિકા દ્વે’’તિઆદિ ગાથાત્તયં વુત્તં. તં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ.

૩૬૬-૯. ‘‘પઠમારુપ્પકુસલ’’ન્તિઆદિ પન હેટ્ઠા વુત્તનયમ્પિ અરૂપાવચરારમ્મણેસુ અરૂપાવચરધમ્માનં સેખાસેખવસેન નાનપ્પકારતો પવત્તિઆકારં પકાસેતું વુત્તં. કુસલસ્સાતિ સેખપુથુજ્જનાનં દુતિયારુપ્પકુસલસ્સ. વિપાકસ્સ પન ખીણાસવાનં પવત્તમાનસ્સાપિ આરમ્મણં હોતિ તસ્સ પુરિમભવે કમ્મનિમિત્તારમ્મણત્તા. અરૂપભવે અતિસન્તભાવેન પવત્તમાનં ભવઙ્ગચિત્તં ન ભાવનાય પરિસુદ્ધં ઉપટ્ઠાતીતિ આહ ‘‘પઠમારુપ્પપાકો’’તિઆદિ. પઠમં તુ કિરિયચિત્તં પુઞ્ઞસ્સ દુતિયારુપ્પચેતસો આરમ્મણં ન હોતિ, વિપાકસ્સ દુતિયારુપ્પચેતસો આરમ્મણં ન હોતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ખીણાસવકાલે કસ્સચિ કુસલસ્સ અભાવતો ‘‘ન પુઞ્ઞસ્સા’’તિ વુત્તં. આકાસાનઞ્ચાયતનકિરિયાસમઙ્ગિસ્સ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનવિપાકચિત્તં ન પવત્તતીતિ ‘‘ન પાકસ્સા’’તિ વુત્તં. ખીણાસવસ્સ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં, નિરોધસમાપજ્જનત્થઞ્ચ સમાપત્તિયો સમાપજ્જન્તસ્સ પઠમારુપ્પકિરિયચિત્તં દુતિયસ્સ આરમ્મણં હોતીતિ આહ ‘‘પઠમં તુ ક્રિયાચિત્ત’’ન્તિઆદિ.

૩૭૦-૩. ‘‘દ્વિધા’’તિ ચ વત્વા તમેવ દુવિધતં, તિવિધતઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘કુસલં કુસલસ્સા’’તિ, ‘‘ક્રિયસ્સાપિ ક્રિયા હોતી’’તિ ચ આદિ વુત્તં. તં વુત્તનયમેવ. એવમેવ …પે… સિયાતિ પઠમારુપ્પચિત્તે વુત્તનયેન સેખપુથુજ્જનાનં દ્વિધા, ખીણાસવાનઞ્ચ તિધા આરમ્મણં ભવતીતિ અત્થો.

૩૭૪-૫. યં યં ગોચરં આરબ્ભાતિ રૂપારૂપનિબ્બાનપઞ્ઞત્તીસુ યં યં ગોચરં આરબ્ભ. યે યેતિ અરૂપધમ્મા. યો નરોતિ યો ગહટ્ઠો, પબ્બજિતો વા માણવો. કિરાતિ અનુમતિયં. તસ્સ ‘‘ઉત્તરતેવા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. પારન્તિ અવસાનં. તં ઇમસ્સ પરમનિપુણગમ્ભીરનયસમઙ્ગિતાય યાથાવતો ઓતરન્તેહિ અકસિરેન તરિતું અસક્કુણેય્યત્તા દુપ્પાપુણેય્યન્તિ કત્વા આહ ‘‘દુત્તર’’ન્તિ. ઉત્તરન્તિ ઉત્તમં. અભિધમ્માવતારસ્સ હિ ઉત્તમતાય તદેકદેસભૂતપારમ્પિ ઉત્તમમેવ હોતિ. સોતિ સો સમુત્તિણ્ણાભિધમ્માવતારપારો નરો. ઉત્તરતેવ, ન પન ન સક્કોતિ તં ઉત્તરિતુન્તિ અત્થો.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

આરમ્મણવિભાગનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.