૩. તતિયો પરિચ્છેદો

ચેતસિકવિભાગનિદ્દેસવણ્ણના

૮૯. સબ્બે ચેતસિકા વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના યે સબ્બે ચેતસિકા આદિચ્ચબન્ધુના બુદ્ધેન વુત્તા, તે સબ્બે ચેતસિકા નામસામઞ્ઞતો નામસમાનભાવેન દ્વેપઞ્ઞાસભવન્તિ તે, અનોત્તપ્પપરિયોસાના દ્વિપઞ્ઞાસ ભવન્તિ.

૯૦-૯૨. ચતુપઞ્ઞાસધા કામે, રૂપે પઞ્ચદસેરિતા કામે કામાવચરે ચતુપઞ્ઞાસ ચિત્તાનિ ઈરિતા. રૂપે રૂપાવચરે પઞ્ચદસ ચિત્તાનિ ઈરિતા ભવન્તિ. દ્વાદસારૂપે અરૂપાવચરે દ્વાદસ ચિત્તાનિ ભવન્તિ. ચત્તાલીસ મનાસવા લોકુત્તરચિત્તાનિ ચત્તાલીસ ભવન્તિ, એકવીસસતં સબ્બે ચિત્તુપ્પાદા સમાસતો સઙ્ખેપતો એકવીસસતં હોતિ. એતેસુ તેસમુપ્પત્તિં ઇતો પરં એતેસુ મયા વુત્તેસુ ચિત્તેસુ તેસં ફસ્સાદીનં ધમ્માનં ઉપ્પત્તિં એકં એકં ઉદ્ધરિત્વા ચિત્તચેતસિકેસુ ભિક્ખૂનં પાટવત્થાય અહં પવક્ખામિ દેસિસ્સામિ.

૯૩. એકગ્ગતા ચિત્તેકગ્ગતા મનક્કારો મનસિકારો જીવિતં ફસ્સપઞ્ચકં એતે અટ્ઠ ચેતસિકા અવિનિબ્ભોગા અઞ્ઞમઞ્ઞતો અવિગતા એકુપ્પાદા સમાનુપ્પાદા સહક્ખયા સહવયા.

૯૪. ફસ્સો ચ વેદના સઞ્ઞા, ચેતના જીવિતિન્દ્રિયં એકગ્ગતા મનક્કારો ઇમે ચેતસિકા સબ્બસાધારણા સબ્બચિત્તેહિ સાધારણા, સબ્બચિત્તાનં સાધારણા વા.

૯૫. વિતક્કો પઞ્ચપઞ્ઞાસ-ચિત્તેસુ સમુદીરિતો. ચારો છસટ્ઠિચિત્તેસુ વિતક્કો તાવ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જિતકામાવચરેસુ ચેવ એકાદસસુ પઠમજ્ઝાનચિત્તેસુ ચાતિ પઞ્ચપઞ્ઞાસચિત્તેસુ ભગવતા સમુદીરિતો. વિચારો દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જિતકામાવચરચિત્તેસુ એકાદસસુ પઠમજ્ઝાનચિત્તેસુ ચ એકાદસસુ દુતિયજ્ઝાનચિત્તેસુ ચાતિ છસટ્ઠિચિત્તેસુ જાયતિ. એત્થ એતસ્મિં વચને સંસયો નત્થિ.

૯૬. એકપઞ્ઞાસચિત્તેસુ, પીતિ તેસટ્ઠિયા સુખં પીતિદોમનસ્સુપેક્ખાસહગતકાયવિઞ્ઞાણચતુત્થજ્ઝાનવજ્જિતેસુ એકપઞ્ઞાસચિત્તેસુ જાયતિ. સુખં દોમનસ્સદુક્ખુપેક્ખાસહગતવજ્જિતેસુ તેસટ્ઠિચિત્તેસુ જાયતિ. ઉપેક્ખા સોમનસ્સસુખદુક્ખસહગતવજ્જિતેસુ પઞ્ચપઞ્ઞાસચિત્તેસુ જાયતિ. દુક્ખં અકુસલવિપાકકાયવિઞ્ઞાણપટિઘસહગતેસુ તીસુ ચિત્તેસુ જાયતિ.

૯૭. હોતિ દ્વાસટ્ઠિચિત્તેસુ, સોમનસ્સિન્દ્રિયં પન દોમનસ્સદુક્ખસુખુપેક્ખાસહગતવજ્જિતેસુ દ્વાસટ્ઠિચિત્તેસુ જાયતિ. દુક્ખિન્દ્રિયં પનેકસ્મિં અકુસલવિપાકે કાયવિઞ્ઞાણે જાયતિ. તથેકમ્હિ સુખિન્દ્રિયં તથા એકસ્મિં પુઞ્ઞપાકે કાયવિઞ્ઞાણે હોતિ.

૯૮. પઞ્ચુત્તરસતે ચિત્તે, વીરિયં આહ નાયકો જિનો પઞ્ચદ્વારાવજ્જનદ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનસન્તીરણવજ્જિતે પઞ્ચુત્તરસતે ચિત્તે વીરિયં આહ કથેસિ. ચતુત્તરસતે ચિત્તે, સમાધિન્દ્રિયમબ્ર્વિ વિચિકિચ્છાસહગતદ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનસન્તીરણપઞ્ચદ્વારાવજ્જનવજ્જિતે ચતુત્તરસતે ચિત્તે સમાધિન્દ્રિયં અવોચ.

૯૯. સબ્બાહેતુકચિત્તાનિ, ઠપેત્વા ચેકહેતુકે સબ્બાનિ અટ્ઠારસ અહેતુકચિત્તાનિ એકહેતુકચિત્તદ્વયઞ્ચ ઠપેત્વા સેસસ્મિં એકુત્તરસતે ચિત્તે છન્દસ્સ ઉપ્પત્તિં ઉદ્દિસે પણ્ડિતો કથેય્ય.

૧૦૦. ઠપેત્વા દસ વિઞ્ઞાણે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિકે દસ વિઞ્ઞાણે ચ વિચિકિચ્છાયુતમ્પિ ચિત્તં ઠપેત્વા સેસસ્મિં દસુત્તરસતે ચિત્તે અધિમોક્ખો ભગવતા ઉદીરિતો.

૧૦૧-૨. સદ્ધા સતિ હિરી ઓત્તપ્પં અલોભો અદોસો તત્રમજ્ઝત્તં છ યુગળા ચ ઇતિ ઇમે એકૂનવીસતિ ધમ્મા નિયતા હુત્વા એકનવુતિયા ચિત્તે જાયન્તિ. એકૂનવીસતિ ધમ્મા અહેતુકેસુ અટ્ઠારસસુ અપુઞ્ઞેસુ દ્વાદસસુ અકુસલેસુ ન જાયરે ન જાયન્તિ.

૧૦૩. એકૂનાસીતિયા ચિત્તે, પઞ્ઞા જાયતિ સબ્બદા પઞ્ઞા દ્વાદસઅકુસલઅટ્ઠારસઅહેતુકમહાકુસલઞાણવિપ્પયુત્તમહાવિપાકઞાણવિપ્પયુત્તમહાકિરિયાઞાણવિપ્પયુત્તવજ્જિતે એકૂનાસીતિયા ચિત્તે જાયતિ. અટ્ઠવીસતિયા ચિત્તે, કરુણામુદિતા સિયું કરુણામુદિતા અટ્ઠસુ મહાકુસલેસુ, અટ્ઠસુ મહાકિરિયાસુ, રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનવજ્જિતેસુ દ્વાદસરૂપાવચરેસુ ચાતિ અટ્ઠવીસતિયા ચિત્તેસુ સિયું ભવેય્યું.

૧૦૪. કામાવચરપુઞ્ઞેસુ, સબ્બલોકુત્તરેસુ ચ કામાવચરમહાકુસલેસુ ચિત્તેસુ સબ્બેસુ લોકુત્તરેસુ ચાતિ સહ અટ્ઠકે ચત્તાલીસવિધે ચિત્તે વિરતિત્તયં હોતિ.

૧૦૫. સદ્ધા સતિ હિરોત્તપ્પં અલોભાદિત્તયમ્પિ ચ યુગળાનિ છ ચ મજ્ઝત્તં કરુણામુદિતાપિ ચ.

૧૦૬. તથા તિસ્સો વિરતિયો સબ્બે તે પઞ્ચવીસતિ ધમ્મા મહાકુસલચિત્તસમ્પયુત્તઅબ્યાકતચિત્તસમ્પયુત્તાતિ કુસલેન સબ્બેસુયેવ ધમ્મેસુ છેકેન વિજિતઙ્ગણેન પકાસિતા.

૧૦૭. અહિરીકં અનોત્તપ્પં, મોહો ઉદ્ધચ્ચમેવ ચાતિ ઇમે ચત્તારો ધમ્મા નિયતા હુત્વા દ્વાદસાપુઞ્ઞચિત્તેસુયેવ દ્વાદસઅકુસલચિત્તેસુયેવ જાયરે જાયન્તિ.

૧૦૮-૯. લોભો દોસો ચ મોહો ચ, માનો દિટ્ઠિ ચ સંસયો વિચિકિચ્છા મિદ્ધં ઉદ્ધચ્ચં કુક્કુચ્ચં થિનં મચ્છરિયમ્પિ ચ અહિરિકં અનોત્તપ્પં ઇસ્સા ચ દોમનસ્સકં એતે ધમ્મા અકુસલા અકુસલચિત્તસમ્પયુત્તા એકન્તેન મહેસિના વિજિતઙ્ગણવિગતમલેન વુત્તા.

૧૧૦. લોભો અટ્ઠસુ લોભમૂલેસુ ચિત્તેસુ ભગવતા નિદ્દિટ્ઠો દસ્સિતો. દિટ્ઠિ ચતૂસુ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તેસુ ચિત્તેસુ વુત્તા. માનો દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તેસુ ચતૂસુ ગાહૂપવાદપ્પભિન્દનેન વુત્તો. દોસો દ્વીસુ એવ પટિઘસમ્પયુત્તેસુ ચિત્તેસુ મુનિન્દેન વુત્તો.

૧૧૧. ઇસ્સામચ્છેરકુક્કુચ્ચા દ્વીસુ દોસમૂલેસુ ચિત્તેસુ જાયન્તિ, નો સહ સહ નો જાયન્તિ, એકેકોવ જાયન્તીતિ અત્થો. વિચિકિચ્છા પનેકસ્મિં વિચિકિચ્છા પન એકસ્મિં વિચિકિચ્છાસહગતચિત્તે જાયતિ. થિનમિદ્ધં પઞ્ચસુ સસઙ્ખારિકઅકુસલચિત્તેસુ જાયતિ.

૧૧૨-૩. ફસ્સો ચ વેદના સઞ્ઞા, ચેતના જીવિતં મનો વિતક્કો ચ વિચારો ચ પીતિ વીરિયં સમાધિ ચ છન્દો ચેવાધિમોક્ખો ચ મનસિકારો ચ ચુદ્દસ ધમ્મા કુસલા ચ કુસલચેતસિકા ચ હોન્તિ. અકુસલા ચેવ અકુસલચેતસિકા ચેવ અબ્યાકતાપિ ચ અબ્યાકતચેતસિકા ચ હોન્તિ.

૧૧૪. એકૂનતિંસચિત્તેસુ, ઝાનં પઞ્ચઙ્ગિકં મતં ચતૂસુ સોમનસ્સસહગતાકુસલેસુ, દ્વાદસસુ સોમનસ્સસહગતમહાકુસલમહાવિપાકમહાકિરિયચિત્તેસુ, સુખસન્તીરણહસિતુપ્પાદચિત્તેસુ, તીસુ રૂપપઠમજ્ઝાનચિત્તેસુ, અટ્ઠસુ લોકુત્તરપઠમજ્ઝાનચિત્તેસુ ચાતિ એકૂનતિંસચિત્તેસુ પઞ્ચઙ્ગિકં પઞ્ચાવયવઝાનયુત્તં ઝાનં સુગતેન મતં. ઉપેક્ખાસહગતાનિ ચત્તારિ લોભમૂલાનિ ચ દ્વે દોસમૂલાનિ ચ દ્વે મોહમૂલાનિ ચ મનોધાતુત્તિકઞ્ચ ઉપેક્ખાસહગતા તિસ્સો અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો ચ દ્વાદસુપેક્ખાસહગતાનિ મહાકુસલમહાવિપાકકિરિયચિત્તાનિ તીણિ રૂપદુતિયજ્ઝાનચિત્તાનિ અટ્ઠ લોકુત્તરદુતિયજ્ઝાનચિત્તાનિ ચાતિ સત્તતિંસ ચિત્તાનિ ચતુઝાનઙ્ગયુત્તાનિ ચતુઝાનાવયવયુત્તાનિ ઇતિ એવં નિદ્દિસે કથેય્ય.

૧૧૫. એકાદસવિધં ચિત્તં, તિવઙ્ગિકમુદીરિતં તીણિ રૂપાવચરતતિયજ્ઝાનચિત્તાનિ, અટ્ઠલોકુત્તરતતિયજ્ઝાનચિત્તાનિ ચાતિ એકાદસવિધં ચિત્તં તિવઙ્ગિકં તિઅવયવઝાનયુત્તં, છ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનપઞ્ચમજ્ઝાનચિત્તાનિ, દ્વાદસારૂપાવચરચિત્તાનિ, સોળસ લોકુત્તરચતુત્થજ્ઝાનપઞ્ચમજ્ઝાનચિત્તાનિ ચાતિ ચતુતિંસવિધં ચિત્તં દુવઙ્ગિકં દ્વિઅવયવઝાનયુત્તં ઉદીરિતં જિનેન ઈરિતં.

૧૧૬. સભાવેનાવિતક્કેસુ, ઝાનઙ્ગાનિ ન ઉદ્ધરે સભાવેન પકતિયા અવિતક્કેસુ વિતક્કવિરહિતેસુ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ ઝાનઙ્ગાનિ ઝાનાવયવાનિ જિનો ન ઉદ્ધરે. અયમેત્થાધિપ્પાયો – અઞ્ઞત્થ વિતક્કો ઝાનચિત્તેન વિપ્પહીનો ભાસિતો, ઇમેસુ પન નેવ ઝાનચિત્તેન પહીના, પકતિયા વિતક્કવિરહિતાનિ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ સબ્બાહેતુકચિત્તેસુ મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગાવયવાનિ જિનો ન ઉદ્ધરે ન દેસેય્ય.

૧૧૭. બુધો જિનો દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ મનોધાતુત્તિકે ચ તીસુ સન્તીરણેસુ ચાતિ સોળસચિત્તેસુ તીણિન્દ્રિયાનિ વદે કથેય્ય. એકસ્મિં પન ચત્તારિ એકસ્મિં વિચિકિચ્છાસહગતચિત્તે ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાનિ હોન્તિ, એકાદસસુ અકુસલચિત્તેસુ વિચિકિચ્છાયુત્તચિત્તવજ્જિતેસુ હસિતુપ્પાદે ચેવ વોટ્ઠબ્બનચિત્તે ચાતિ તેરસસુ ચિત્તેસુ પઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનિ બુધો ભગવા ઉદ્ધરે ઉદ્ધરેય્ય.

૧૧૮. સત્ત દ્વાદસચિત્તેસુ, ઇન્દ્રિયાનિ જિનોબ્ર્વિ જિનો બુદ્ધો ઞાણવિપ્પયુત્તમહાકુસલમહાવિપાકમહાકિરિયાસઙ્ખાતેસુ દ્વાદસચિત્તેસુ સત્ત ઇન્દ્રિયાનિ અબ્ર્વિ કથેસિ, એકેનૂનેસુ અટ્ઠેવ, ચત્તાલીસમનેસુ ચ જિનો ઞાણસમ્પયુત્તમહાકુસલમહાવિપાકમહાકિરિયાસઙ્ખાતેસુ દ્વાદસસુ ચિત્તેસુ, પઞ્ચદસસુ રૂપેસુ, દ્વાદસસુ અરૂપેસુ ચાતિ એકેનૂનેસુ ચત્તાલીસમનેસુ અટ્ઠેવ ઇન્દ્રિયાનિ અબ્ર્વિ.

૧૧૯. ચત્તાલીસાય લોકુત્તરચિત્તેસુ નવકં ઇન્દ્રિયનવકં નાયકો અબ્ર્વિ કથેસિ. એવં ઇન્દ્રિયયોગોપિ, વેદિતબ્બો વિભાવિના એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન ચિત્તેસુ ઇન્દ્રિયયોગો વિભાવિના વિસેસેન પઞ્ઞં ભાવેતું પકાસેતું સીલમેતસ્સાતિ વિભાવી, તેન વેદિતબ્બો.

૧૨૦. અમગ્ગઙ્ગાનિ નામેત્થ, અટ્ઠારસ અહેતુકા એત્થ એતેસુ ચિત્તેસુ અટ્ઠારસ અહેતુકા નત્થિ મગ્ગો એતેસૂતિ અમગ્ગઙ્ગાનિ નામ, ઝાનઙ્ગાનિ ન વિજ્જન્તિ, વિઞ્ઞાણેસુ દ્વિપઞ્ચસુ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ ઝાનઙ્ગાનિપિ ન સંવિજ્જન્તિ.

૧૨૧. એકં ચિત્તં દુમગ્ગઙ્ગં એકં વિચિકિચ્છાસહગતચિત્તં દુમગ્ગઙ્ગં દુમગ્ગાવયવં, ચતૂસુ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તાકુસલચિત્તેસુ ચ દ્વીસુ પટિઘયુત્તેસુ ચ ઉદ્ધચ્ચયુત્તેસુ ચાતિ સત્તસુ ચિત્તેસુ ચ તિમગ્ગઙ્ગાનિ તિમગ્ગાવયવાનિ હોન્તિ. ચત્તાલીસાયચિત્તેસુ, મગ્ગો સો ચતુરઙ્ગિકો ચતૂસુ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાકુસલેસુ ઞાણવિપ્પયુત્તમહાકુસલમહાવિપાકમહાકિરિયાસઙ્ખાતેસુ દ્વાદસસુ ચિત્તેસુ ચ રૂપાવચરદુતિયતતિયચતુત્થપઞ્ચમજ્ઝાનસઙ્ખાતેસુ દ્વાદસસુ રૂપાવચરેસુ, દ્વાદસસુ અરૂપાવચરેસુ ચાતિ ચત્તાલીસાય ચિત્તેસુ ચતુરઙ્ગિકો મગ્ગો ચતુરાવયવો મગ્ગો હોતિ.

૧૨૨. પઞ્ચદ્દસસુ ચિત્તેસુ, મગ્ગો પઞ્ચઙ્ગિકો મતો ઞાણસમ્પયુત્તમહાકુસલમહાવિપાકમહાકિરિયાસઙ્ખાતેસુ દ્વાદસસુ, તીસુ રૂપપઠમજ્ઝાનચિત્તેસુ ચાતિ પઞ્ચદ્દસસુ ચિત્તેસુ પઞ્ચઙ્ગિકો પઞ્ચાવયવો મગ્ગો ભગવતા મતો. દ્વત્તિંસચિત્તેસુ મગ્ગો સત્તઙ્ગિકોપિ ચ લોકુત્તરદુતિયતતિયચતુત્થપઞ્ચમજ્ઝાનસઙ્ખાતેસુ દ્વત્તિંસચિત્તેસુ મગ્ગો સત્તઙ્ગિકો સત્તાવયવો હોતિ.

૧૨૩. મગ્ગો અટ્ઠસુ ચિત્તેસુ મગ્ગફલવસેન અટ્ઠસુ લોકુત્તરચિત્તેસુ મગ્ગો અટ્ઠઙ્ગિકો અટ્ઠાવયવો હોતિ. ઇતિ પરિસમાપને. તુ પદપૂરણે. એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન સબ્બચિત્તેસુ મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગાવયવાનિ ધીરો ઉદ્ધરેય્ય, દેસેય્યાતિ અત્થો.

૧૨૪. બલાનિ દ્વે દ્વિચિત્તેસુ હસિતુપ્પાદવોટ્ઠબ્બનસઙ્ખાતેસુ દ્વીસુ ચિત્તેસુ દ્વે બલાનિ હોન્તિ. એકસ્મિં તીણિ દીપયે એકસ્મિં વિચિકિચ્છાયુત્તે તીણિ બલાનિ ધીરો દીપયે પકાસેય્ય. વિચિકિચ્છાયુત્તતો સેસેસુ એકાદસસુ અકુસલેસુ ચત્તારિ બલાનિ હોન્તિ. છ દ્વાદસસુ ઞાણવિપ્પયુત્તમહાકુસલમહાવિપાકમહાકિરિયાસઙ્ખાતેસુ દ્વાદસસુ ચિત્તેસુ છ બલાનિ હોન્તીતિ ધીરો નિદ્દિસે કથેય્ય.

૧૨૫. એકૂનાસીતિયા સત્ત ઞાણસમ્પયુત્તમહાકુસલમહાવિપાકમહાકિરિયાસઙ્ખાતેસુ દ્વાદસસુ કામાવચરચિત્તેસુ, સત્તવીસતિયા મહગ્ગતચિત્તેસુ, ચત્તાલીસલોકુત્તરચિત્તેસુ ચાતિ એકૂનાસીતિયા ચિત્તેસુ સત્ત બલાનિ હોન્તિ. સોળસેવાબલાનિ તુ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ ચ તિસ્સો મનોધાતુયો ચ તીણિ સન્તીરણાનિ ચાતિ સોળસ એવ ચિત્તાનિ અબલાનિ બલવિરહિતાનિ હોન્તિ, એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન ચિત્તં સબલં બલેન સહગતં અબલમ્પિ ચ બલવિરહિતઞ્ચાપિ ચિત્તં વિઞ્ઞેય્યં ધીરેન વિજાનિતબ્બં.

૧૨૬. ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગબલિન્દ્રિયાનિ, ચિત્તેસુ જાયન્તિ હિ યેસુ યાનિ યેસુ ચિત્તેસુ યાનિ ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગબલઇન્દ્રિયાનિ જાયન્તિ, મયા સમાસેન સમુદ્ધરિત્વા અસંસટ્ઠં ઉદ્ધરિત્વા તેસુ ચિત્તેસુ સબ્બાનિપિ તાનિ ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગબલઇન્દ્રિયાનિ સમાસેન સઙ્ખેપેન મયા બુદ્ધદત્તાચરિયેન વુત્તાનિ કથિતાનિ.

ઇતિ અભિધમ્માવતારટીકાય

ચેતસિકવિભાગનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયો પરિચ્છેદો.