૫. પઞ્ચમો પરિચ્છેદો

ભૂમિપુગ્ગલચિત્તુપ્પત્તિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૮૨-૮. બુદ્ધિયા વુદ્ધિં વિરુળ્હિં કરોતીતિ બુદ્ધિવુદ્ધિકરં. યસ્સ યસ્સ નયસ્સ કથનં પટિઞ્ઞાતં, તં તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચિત્તાનં ભૂમીસુપ્પત્તિ’’ન્તિ. તં વત્વા ભૂમીનં આધારવસેન પસઙ્ગાગતં ગતિભેદં, ભવભેદઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘દેવા ચેવા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ચતસ્સોપાયભૂમિયો’’તિ વત્વા અસુરગતિયા પેતગતિયંયેવ સઙ્ગહિતત્તા ‘‘ગતિયો પઞ્ચા’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ. મયં પન ‘‘તિસ્સોવાપાયભૂમિયો’’તિ પાઠેન ભવિતબ્બન્તિ મઞ્ઞામ. ન હિ એસ અનાકુલવચનો આચરિયો ઈદિસં પુબ્બાપરવિરુદ્ધં વિય સમ્મોહજનકં વચનં ભાસતિ. પાળિયમ્પિ હિ –

‘‘પઞ્ચ ખો ઇમા, સારિપુત્ત, ગતિયો. કતમા પઞ્ચ? નિરયો તિરચ્છાનયોનિ પેત્તિવિસયો મનુસ્સા દેવા’’તિ (અ. નિ. ૯.૬૮) –

એવં તિણ્ણમેવ અપાયાનં વસેન વુત્તં. કામરૂપારૂપવસેન તયો ભવા. તત્થાતિ તેસુ તીસુ ભવેસુ. તિંસેવાતિ ચતસ્સો અપાયભૂમિયો, સત્તવિધા કામસુગતિભૂમિ, સોળસ રૂપીબ્રહ્મલોકા, ચતસ્સો અરૂપભૂમિયોતિ એકતિંસભૂમીનમન્તરે ચિત્તપ્પવત્તિઅધિકારત્તા અસઞ્ઞભૂમિં અપનેત્વા અવસેસા તિંસેવ ભૂમિયોતિ અત્થો. તાસુ તિંસેવ પુગ્ગલાતિ તાસુ ભૂમીસુ ઉપ્પન્ના પુગ્ગલા ભૂમિગણનવસેન તિંસેવ હોન્તિ. ભૂમિવસેન તિંસવિધાપિ પન પટિસન્ધિચિત્તગણનાય એકૂનવીસતિ હોન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભૂમીસ્વેતાસૂ’’તિઆદિ.

પટિસન્ધિકચિત્તાનન્તિ દસ કામાવચરપટિસન્ધિચિત્તાનિ, પઞ્ચ રૂપાવચરપટિસન્ધિચિત્તાનિ, ચત્તારિ અરૂપાવચરપટિસન્ધિચિત્તાનીતિ ઇમેસં એકૂનવીસતિપટિસન્ધિચિત્તાનં વસેન. અસઞ્ઞીનમચિત્તકાતિ અસઞ્ઞસત્તાનં અચિત્તકા પટિસન્ધિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અસઞ્ઞસત્તા દેવા અહેતુકા અનાહારકા અફસ્સકા અવેદનકા અસઞ્ઞકા અચેતનકા અચિત્તકા પાતુભવન્તી’’તિ.

યદિ પટિસન્ધિવસેન વીસતિ પુગ્ગલા, કથં ભૂમિવસેન તિંસાતિ વુત્તા. એકતિંસાતિ હિ વત્તબ્બન્તિ આહ ‘‘ઇધા’’તિઆદિ.

ન વિજ્જતિ હેતુ ઇમેસન્તિ અહેતૂ, દુવે, તીણિ ચ હેતૂ ઇમેસન્તિ દ્વિતિહેતૂ, પટિસન્ધિવસેન અહેતુકા, દુહેતુકા, તિહેતુકા ચાતિ અત્થો. તત્થ અહેતુકા આપાયિકા ચ, એકચ્ચે ભૂમદેવા, મનુસ્સેસુ જચ્ચન્ધજચ્ચબધિરજચ્ચુમ્મત્તકનપુંસકઉભતોબ્યઞ્જનકાદયો ચ. વુત્તાવસેસા કામસુગતિવાસિનોવ દુહેતુકા. તિહેતુકા પન કામસુગતિવાસિનોવ. અરિયા પન અટ્ઠાતિ ચતુન્નં અરિયમગ્ગસમઙ્ગીનં, ચતુન્નઞ્ચ અરિયફલસમઙ્ગીનં વસેન અટ્ઠ અરિયપુગ્ગલા. નનુ ચ અરિયાપિ તિહેતુકાયેવાતિ? સચ્ચં, ચિત્તુપ્પાદં પન પત્વા તેસં વિસેસસબ્ભાવતો વિસુંયેવ ઉદ્ધટાતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૮૯-૯૨. ‘‘ભૂમીસુપ્પત્તિં ભણતો મે નિબોધથા’’તિ સુત્વા ચોદકો ‘‘તિંસભૂમીસૂ’’તિઆદિના સબ્બેસં ભૂમીનં સાધારણચિત્તાનિ પુચ્છતિ, ઇતરો ‘‘ચુદ્દસેવા’’તિ વિસ્સજ્જેતિ. તત્થ અટ્ઠ પરિત્તકુસલાનિ, ચત્તારિ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તાનિ, ઉદ્ધચ્ચસહગતં, મનોદ્વારાવજ્જનઞ્ચાતિ ચુદ્દસેવ, ન ઊનાનિ નાધિકાનિ, સબ્બાસુ તિંસભૂમીસુ હોન્તિ, સબ્બભૂમીનં સાધારણાનીતિ અત્થો.

સદા…પે… સિયુન્તિ દ્વે દોસમૂલાનિ, કુસલવિપાકચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનસન્તીરણદ્વયવજ્જિતાનિ અટ્ઠારસ કામાવચરવિપાકચિત્તાનીતિ વીસતિ ચિત્તાનિ સદા કામેયેવ ભવે સિયું, ન કદાચિ અઞ્ઞત્થ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. નનુ ચ બ્રહ્મૂનમ્પિ અકુસલવિપાકાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ? સચ્ચં ઉપ્પજ્જન્તિ, તાનિ કામભવે અનિટ્ઠરૂપાદયો આરબ્ભ ઉપ્પજ્જન્તિ બ્રહ્મલોકે તેસં અભાવતોતિ કામભવેયેવ નિયમિતાનિ. રૂપાવચરવિપાકચિત્તાનિ પઞ્ચ રૂપાવચરભવેયેવ સિયું, ચત્તારો ચ અરૂપાવચરવિપાકા અરૂપીસૂતિ આહ ‘‘પઞ્ચ રૂપભવે’’તિઆદિ.

કામ …પે… ભવન્તીતિ રૂપાવચરકુસલકિરિયચિત્તાનિ ચેવ કુસલવિપાકાનિ ચ ચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનસન્તીરણાનિ વોટ્ઠબ્બનવજ્જાનિ ચ દ્વે અહેતુકકિરિયચિત્તાનિ પઠમમગ્ગવિઞ્ઞાણન્તિ અટ્ઠારસ ચિત્તાનિ કામરૂપભવેયેવ ભવન્તિ, ન અરૂપભવે. તત્થ હિ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કન્તત્તા રૂપાવચરકુસલકિરિયા નુપ્પજ્જન્તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ વત્થુદ્વારવિરહતો, હસિતુપ્પાદો એકન્તવત્થુનિસ્સયત્તા, સોતાપત્તિમગ્ગો પરતોઘોસપચ્ચયાયેવ નિબ્બત્તનતો ન ઉપ્પજ્જતિ. દ્વેચત્તાલીસાતિ અટ્ઠ પરિત્તકુસલાનિ, ચત્તારિ અરૂપકુસલાનિ, પઠમમગ્ગવજ્જાનિ સત્ત લોકુત્તરચિત્તાનિ, પટિઘદ્વયવજ્જિતાનિ ચ દસ અકુસલચિત્તાનિ, પુબ્બે વુત્તઅહેતુકકિરિયાદ્વયવજ્જિતાનિ નવ કામાવચરકિરિયચિત્તાનિ, ચત્તારિ અરૂપાવચરકિરિયચિત્તાનીતિ એવં દ્વેચત્તાલીસ ચિત્તાનિ તીસુ ભવેસુ હોન્તિ.

૧૯૩-૨૦૪. એવં ભવવસેન ચિત્તુપ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કાલવસેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઠપેત્વા પના’’તિઆદિ. સબ્બાસન્તિ નિદ્ધારણત્થે સામિવચનં. અટ્ઠ મહાકિરિયા, અરહત્તમગ્ગફલચિત્તાનિ, અનાગામિફલં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલકિરિયાતિ તેરસેવ ચિત્તાનિ અપાયરહિતાસુ છબ્બીસભૂમીસુ હોન્તિ અપાયેસુ વિપાકાવરણસબ્ભાવે એતેસં અનુપ્પજ્જનતો. અપરાનિ છ ચિત્તાનીતિ સમ્બન્ધો. તાનિ પન રૂપભવસાધારણાનં પઞ્ચપરિત્તવિપાકાનં, કિરિયમનોધાતુયા ચ વસેન વેદિતબ્બાનિ.

પઞ્ચ ચિત્તાનીતિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તવિચિકિચ્છાવસેન પઞ્ચ ચિત્તાનિ. તાનિ હિ પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસભૂમીસુ ન લબ્ભન્તિ. તત્થ અનાગામિખીણાસવાનમેવ અધિવુત્થત્તા, તેસઞ્ચ પઠમમગ્ગેનેવ ઇમેસં પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં અનુપ્પાદધમ્મતં આપાદિતત્તા.

અપરાનિ દુવેતિ તતિયારુપ્પકુસલકિરિયચિત્તાનિ. તાનિ હિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનેસુ અતિક્કન્તારમ્મણત્તા, અપાયેસુ ચ અહેતુકપટિસન્ધિકત્તા નુપ્પજ્જન્તિ. ચતુવીસતીભૂમિસુ દ્વે ચાતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનકુસલકિરિયાવસેન દ્વે ચિત્તાનિ. તેવીસભૂમિસુ દ્વેયેવાતિ આકાસાનઞ્ચાયતનકુસલકિરિયચિત્તાનિ.

એકાદસવિધન્તિ રૂપાવચરકુસલકિરિયા હસિતુપ્પાદોતિ એકાદસ. સોતાપત્તિફલં યાવ અનાગામિમગ્ગો ચત્તારિ ચ ચિત્તાનિ સુદ્ધાવાસઅપાયવજ્જાસુ એકવીસતિભૂમીસુ ભવન્તિ. એકં સોતાપત્તિમગ્ગચિત્તં સુદ્ધાવાસઅપાયઅરૂપભૂમિવજ્જેસુ સત્તરસસુ ભૂમીસુ જાયતિ. દ્વે દોસમૂલાનિ, કુસલવિપાકઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ, સત્ત અકુસલવિપાકાતિ દ્વાદસ ચિત્તાનિ મહગ્ગતભૂમિવજ્જાસુ એકાદસસુ કામભૂમીસુ જાયન્તિ. અટ્ઠ મહાવિપાકચિત્તાનિ કામાવચરદેવમનુસ્સવસેન સત્તભૂમીસુ જાયન્તિ. છસુ ભૂમિસૂતિ વેહપ્ફલસુદ્ધાવાસસઙ્ખાતાસુ છસુ પઞ્ચમજ્ઝાનભૂમીસુ.

ચત્તારિ…પે… ભૂમિસૂતિ ચતુત્થજ્ઝાનવિપાકો પરિત્તસુભઅપ્પમાણસુભસુભકિણ્હવસેન તીસુ ભૂમીસુ જાયતિ, દુતિયજ્ઝાનવિપાકો, તતિયજ્ઝાનવિપાકો ચ પરિત્તાભાઅપ્પમાણાભાઆભસ્સરવસેન તીસુ ભૂમીસુ, પઠમજ્ઝાનવિપાકો બ્રહ્મપારિસજ્જબ્રહ્મપુરોહિતમહાબ્રહ્માવસેન તીસુ ભૂમીસુ હોતીતિ એવં ચત્તારિ ચિત્તાનિ એકેકવસેન તીસુ તીસુ ભૂમીસુ જાયન્તિ.

૨૦૬-૯. એવં એત્તકાનેવ ચિત્તાનિ એત્તકાસુ ભૂમીસુ ઉપ્પજ્જન્તીતિ ચિત્તનિયમવસેન ઉપ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ એત્તકાસુ એવ ભૂમીસુ એત્તકાનેવ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ ભૂમિનિયમવસેન દસ્સેતું ‘‘કુસલાકુસલા કામે’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કામે કુસલાકુસલા વીસતિ, તેસં પન્નરસ અહેતુકા પાકા, આવજ્જનદ્વયઞ્ચાતિ સત્તતિંસેવ માનસા નરકાદીસુ ચતૂસુપિ અપાયેસુ જાયરે. અવસેસાનિ પન સત્તરસ કામાવચરવિપાકકિરિયચિત્તાનિ, પઞ્ચતિંસ મહગ્ગતલોકુત્તરાનીતિ દ્વેપઞ્ઞાસ માનસા કદાચિપિ તેસુ નુપ્પજ્જન્તિ અભૂમિભાવતોતિ અત્થો.

અસીતિ હદયાતિ વુત્તાવસેસાનિ અસીતિ ચિત્તાનિ. ઘાનાદિવિઞ્ઞાણત્તયન્તિ કુસલવિપાકઘાનાદિવિઞ્ઞાણત્તયં. ‘‘અપુઞ્ઞજા પાકા’’તિ અકુસલવિપાકાનં સબ્બેસમેવ ગહિતત્તા ઘાનાદિવિઞ્ઞાણત્તયં અગ્ગહિતવિસેસમ્પિ પારિસેસઞાયેન કુસલવિપાકમેવ વિઞ્ઞાયતિ.

૨૧૩. દોમનસ્સન્તિ દોમનસ્સસહગતં. ક્રિયા ચ દ્વેતિ વોટ્ઠબ્બનવજ્જિતા દ્વે અહેતુકકિરિયા.

૨૧૪. ભૂમિવસેનેવાતિ પુગ્ગલે અનામસિત્વા કેવલં ભૂમિવસેન. પુગ્ગલાનં વસેન ચ ભૂમિવસેન ચ ચિત્તુપ્પત્તિં વિભાવયેતિ સમ્બન્ધો.

૨૧૬-૮. પઞ્ચભૂમિસૂતિ ચતુરાપાયમનુસ્સવસેન પઞ્ચભૂમીસુ. અહેતુકાનં પટિસન્ધિસદિસતદારમ્મણવસેન ‘‘સત્તતિંસેવા’’તિ વુત્તં, અઞ્ઞકમ્મેન પન દ્વિહેતુકતદારમ્મણસ્સાપિ સમ્ભવતો એકચત્તાલીસ હોન્તિ. આચરિયજોતિપાલત્થેરસ્સ અધિપ્પાયેન તિહેતુકવિપાકેહિપિ સદ્ધિં પઞ્ચચત્તાલીસેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અહેતુકસ્સ વુત્તેહીતિ અહેતુકસત્તસ્સ વુત્તેહિ સત્તતિંસમાનસેહિ સહ. નવ ક્રિયાતિ અટ્ઠ મહાકિરિયા, હસિતુપ્પાદો ચાતિ ઇમાનિ અસાધારણકિરિયચિત્તાનિ નવ.

૨૨૦-૧. ‘‘ચતુપઞ્ઞાસ માનસા’’તિ વત્વા તેસં સરૂપતો દસ્સનત્થં આહ ‘‘દ્વિહેતુકસ્સા’’તિઆદિ. પુન ‘‘ચતુપઞ્ઞાસા’’તિઆદિ પન નિગમનં.

૨૨૩-૪. પઞ્ઞાસેવસ્સ ચિત્તાનીતિ તિહેતુકસ્સ પુથુજ્જનસ્સ વુત્તચતુપઞ્ઞાસચિત્તેસુ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસહગતવજ્જાનિ એકૂનપઞ્ઞાસ, સોતાપત્તિફલન્તિ ઇમાનિ પઞ્ઞાસેવ ચિત્તાનિ અસ્સ કામાવચરસ્સ સોતાપન્નદેહિનો જાયન્તે. નવતિંસેવાતિ એકૂનચત્તાલીસચિત્તાનિ. પઠમં ફલન્તિ સોતાપત્તિફલં.

૨૨૫-૮. દુતિયઞ્ચ ફલં હિત્વાતિ સકદાગામિફલં હિત્વા. ચ-સદ્દેન સોતાપત્તિફલઞ્ચ હિત્વાતિ અત્થો. અત્તનો ફલેન સહ યાનિ અટ્ઠચત્તાલીસ ચિત્તાનિ, તાનિ અનાગામિસ્સ સત્તસ્સ જાયન્તિ. ચત્તાલીસઞ્ચ ચત્તારીતિ તેવીસતિ કામાવચરવિપાકચિત્તાનિ, વીસતિ કિરિયચિત્તાનિ, અરહત્તફલઞ્ચાતિ ચતુચત્તાલીસ ચિત્તાનિ. સકં સકન્તિ ‘‘સોતાપન્નસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગચિત્તં, સકદાગામિનો સકદાગામિમગ્ગચિત્ત’’ન્તિઆદિના અત્તનો અત્તનો મગ્ગચિત્તં. કસ્મા પન તેસં એકેકમેવ ચિત્તં હોતીતિ આહ ‘‘એકચિત્તક્ખણાહિ તે’’તિ. પઞ્ચતિંસેવાતિ સત્તરસ કામરૂપારૂપકુસલચિત્તાનિ, પટિઘદ્વયવજ્જાનિ દસ અકુસલાનિ, રૂપભવે લબ્ભમાનકાનિ પઞ્ચ અહેતુકવિપાકાનિ, આવજ્જનદ્વયં, પઠમજ્ઝાનવિપાકો ચાતિ પઞ્ચતિંસ ચિત્તાનિ તીસુ પઠમજ્ઝાનભૂમીસુ પુથુજ્જનસ્સ જાયન્તિ.

૨૩૨-૫. હિત્વા ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દેન પઠમફલસ્સ ગહણં દસ્સેતિ. તેન અપુઞ્ઞપઞ્ચકં હિત્વા પઠમં ફલં ગહેત્વા ચાતિ અત્થો. અપુઞ્ઞપઞ્ચકન્તિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તવિચિકિચ્છાસહગતવસેન પઞ્ચ અકુસલચિત્તાનિ. તત્થાતિ તેસુ સોતાપન્નસ્સ વુત્તેસુ. તત્થેવાતિ સકદાગામિસ્સ વુત્તેસુ. પુઞ્ઞજં સમ્પટિચ્છનં સન્તીરણદ્વયઞ્ચેવાતિ સમ્બન્ધો.

૨૩૭. એવં પઠમજ્ઝાનભૂમિયં પુથુજ્જનસોતાપન્નાદિવસેન ચિત્તસમ્ભવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસમેવ વસેન દુતિયજ્ઝાનભૂમિયં દસ્સેતું ‘‘પુથુજ્જનસ્સા’’તિઆદિ આરદ્ધં. દુતિયજ્ઝાનતતિયજ્ઝાનવિપાકાનં એકસત્તસ્સેવ અસમ્ભવેપિ દુતિયજ્ઝાનતલે નિબ્બત્તે પુથુજ્જનાદયો પુથુજ્જનાદિભાવસામઞ્ઞેન એકતો ગહેત્વા ‘‘દુતિયજ્ઝાનતતિયજ્ઝાનપાકતો’’તિ વુત્તં.

૨૪૨. પરિત્તસુભાદિતો પટ્ઠાય યાવ અકનિટ્ઠા તતિયચતુત્થજ્ઝાનભૂમીસુ પઠમજ્ઝાનભૂમિયં વુત્તગણનાય ચિત્તપ્પવત્તિ વેદિતબ્બા. તેનાહ ‘‘પરિત્તકસુભાદીન’’ન્તિઆદિ.

૨૪૭. ચતુવીસતિ ચિત્તાનીતિ અટ્ઠપરિત્તકુસલાનિ, ચત્તારિ અરૂપકુસલાનિ, પટિઘદ્વયવજ્જિતાનિ દસ અકુસલચિત્તાનિ, પઠમારુપ્પવિપાકો, મનોદ્વારાવજ્જનઞ્ચાતિ ચતુવીસતિ ચિત્તાનિ પઠમારુપ્પભૂમિયં પુથુજ્જનસ્સ જાયન્તિ.

૨૫૦-૩. દસ પઞ્ચાતિ અટ્ઠ મહાકિરિયા, ચતસ્સો અરૂપકિરિયા, મનોદ્વારાવજ્જનં, પઠમારુપ્પવિપાકો, અરહત્તફલઞ્ચાતિ પન્નરસ ચિત્તાનિ પઠમારુપ્પભૂમિયં અરહતો હોન્તિ.

તેવીસાતિ પઠમારુપ્પભૂમિયં પુથુજ્જનસ્સ વુત્તેસુ ચતુવીસતિચિત્તેસુ આકાસાનઞ્ચાયતનકુસલવિપાકવજ્જા બાવીસતિ ચ દુતિયારુપ્પવિપાકો ચાતિ તેવીસતિ દુતિયારુપ્પભૂમિયં પુથુજ્જનસ્સ હોન્તિ. તત્થેવ તિણ્ણં ફલટ્ઠસેખાનં પુથુજ્જનસ્સ વુત્તેસુ અકુસલપઞ્ચકવજ્જાનિ અટ્ઠારસ, તંતંફલઞ્ચાતિ એકૂનવીસતિ ચિત્તાનિ હોન્તિ.

ક્રિયા દ્વાદસાતિ અટ્ઠ મહાકિરિયા, આકાસાનઞ્ચાયતનવજ્જિતા તિસ્સો અરૂપકિરિયા, મનોદ્વારાવજ્જનન્તિ દ્વાદસ કિરિયચિત્તાનિ. પાકેકોતિ એકો અરૂપવિપાકો.

દુતિયારુપ્પભૂમિયં પુથુજ્જનસ્સ વુત્તેસુ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનકુસલવિપાકવજ્જાનિ એકવીસતિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનવિપાકો ચાતિ બાવીસતિ ચિત્તાનિ તતિયારુપ્પભૂમિયં પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ.

૨૫૪-૬૦. પુથુજ્જનસ્સ વુત્તેસુ અપુઞ્ઞપઞ્ચકવજ્જાનિ સત્તરસ, પઠમફલઞ્ચાતિ અટ્ઠારસ તતિયારુપ્પભૂમિયં સોતાપન્નસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ. તાનીતિ તાનેવ અટ્ઠારસ ચિત્તાનિ. ‘‘ઠપેત્વા પઠમં ફલ’’ન્તિ હિ વચનતો દુતિયફલં પક્ખિપિત્વાતિ અયમત્થો અવુત્તસિદ્ધો. ન હિ સકદાગામિનો સકદાગામિફલઞ્ચ નુપ્પજ્જતિ. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં ‘‘ઠપેત્વા દુતિયં ફલ’’ન્તિ. એત્થાપિ અનાગામિફલં પકરણસિદ્ધમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અટ્ઠ મહાકિરિયા, દ્વે તતિયચતુત્થારુપ્પકિરિયા, મનોદ્વારાવજ્જનં, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનવિપાકો, અરહત્તફલન્તિ તેરસ ચિત્તાનિ તતિયારુપ્પભૂમિયં ખીણાસવસ્સ જાયન્તિ. તતિયારુપ્પભૂમિયં પુથુજ્જનસ્સ વુત્તેસુ દ્વાવીસતિચિત્તેસુ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકુસલવિપાકવજ્જાતિ વીસતિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવિપાકોતિ એકવીસતિ ચિત્તાનિ ચતુત્થારુપ્પભૂમિયં પુથુજ્જનસ્સ જાયન્તિ. પુથુજ્જનસ્સ વુત્તેસુ અપુઞ્ઞપઞ્ચકવજ્જાનિ સોળસ, સોતાપત્તિફલઞ્ચાતિ સત્તરસ તત્થેવ સોતાપન્નસ્સ હોન્તિ. અટ્ઠ મહાકિરિયા, દ્વે ચ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવિપાકકિરિયા, મનોદ્વારાવજ્જનં, અરહત્તફલઞ્ચાતિ દ્વાદસ ચિત્તાનિ તત્થેવ અરહતો ઉપ્પજ્જન્તિ.

૨૬૧-૩. અરૂપકુસલા ચેવ કિરિયાપિ ચ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન પન વિપાકાતિ અધિપ્પાયો. ઉદ્ધમુદ્ધમરૂપીનન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાદીસુ અરૂપીનં. હેટ્ઠિમાતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનિકાનં આકાસાનઞ્ચાયતનકુસલવિપાકા નુપ્પજ્જન્તિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનિકાનં આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનકુસલવિપાકાતિ એવમાદિના હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા અરૂપા નુપ્પજ્જન્તિ. કસ્માતિ આહ ‘‘દિટ્ઠાદીનવતો કિરા’’તિ. કિરાતિ અનુસ્સુતિયં. દિટ્ઠાદીનવતોતિ આરમ્મણે, ઝાને ચ દિટ્ઠદોસત્તા. કુસલાનુત્તરાતિ લોકુત્તરકુસલા.

૨૬૬. સબ્બો રૂપો મહગ્ગતોતિ સબ્બો રૂપાવચરમહગ્ગતચિત્તુપ્પાદો. મનોધાતૂતિ કિરિયામનોધાતુવિપાકમનોધાતૂનં કામવિપાક-ગ્ગહણેન ગહિતત્તા.

૨૬૯-૭૩. એવં…પે… હેટ્ઠિમન્તિ દુતિયારુપ્પભૂમિયં વુત્તેસુ દુતિયારુપ્પત્તયં ઠપેત્વા અત્તનો પાકેન સહ તતિયારુપ્પભૂમિયં એકૂનચત્તાલીસ ચિત્તાનિ તત્થવુત્તેસુ તતિયારુપ્પત્તયં ઠપેત્વા અત્તનો પાકેન સહ સત્તતિંસાતિ એવં સેસદ્વયેપિ હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમં હિત્વા ચિત્તગણના ઞેય્યા. અત્તનો અત્તનોતિ પઠમારુપ્પભૂમિયં પઠમારુપ્પવિપાકો, દુતિયારુપ્પભૂમિયં દુતિયારુપ્પવિપાકોતિ એવં અત્તનો અત્તનો વિપાકા ચત્તારો ચ અનાસવા લોકુત્તરવિપાકાતિ એવં ચતૂસુ અરૂપભૂમીસુ એકેકાય ભૂમિયા પઞ્ચ પઞ્ચ વિપાકા જાયન્તિ. યા કિરિયા તેરસેવ સિયું, તા સબ્બપઠમારુપ્પભૂમિયં ખીણાસવસ્સ જાયન્તેતિ સમ્બન્ધો. દુતિયારુપ્પભૂમિયં ખીણાસવસ્સ પઠમારુપ્પકિરિયચિત્તં વજ્જેત્વા દ્વાદસેવ ક્રિયા હોન્તિ. તતિયારુપ્પભૂમિયં દુતિયારુપ્પકિરિયચિત્તં વજ્જેત્વા એકાદસ. ચતુત્થારુપ્પભૂમિયં તતિયારુપ્પકિરિયચિત્તં વજ્જેત્વા દસેવ વિઞ્ઞેય્યા.

૨૭૪-૫. ઇદાનિ કેવલં પુગ્ગલવસેન તેસમેવ પુગ્ગલાનં આવેણિકચિત્તં દસ્સેતું ‘‘અરહતો પના’’તિઆદિના અરહતોયેવ ઉપ્પજ્જનકચિત્તં દસ્સેત્વા અનાગામિઆદીનં પાટિપુગ્ગલિકં સકસકફલચિત્તં પાકટમેવાતિ સંખિત્તં. અરહતોતિ ખીણાસવસ્સ. અરહતો ભાવો અરહત્તં, અરહત્તફલન્તિ અત્થો. તઞ્હિ ‘‘અરીનં હતત્તા અરહા’’તિઆદિના અરહન્ત-સદ્દસ્સ પવત્તિનિમિત્તભાવેન ‘‘અરહત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇદાનિ તેસં તેસં પુગ્ગલાનં સાધારણચિત્તાનિ દસ્સેતું ‘‘ચતુન્નઞ્ચ ફલટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૨૯૦. સુસારન્તિ અત્થબ્યઞ્જનવસેન પરિચ્ચજિતબ્બસ્સ ફેગ્ગુસ્સ અભાવતો સુટ્ઠુ સારં, સબ્બસો સારન્તિ અત્થો. પરન્તિ સુસારત્તા એવ પરં. સત્તાનં ઇધલોકપરલોકહિતપટિચ્છાદકસ્સ અવિજ્જન્ધકારસ્સ વિધમનતો મોહન્ધકારપ્પદીપં. ચિન્તેતીતિ અત્થવસેન ચિન્તેતિ. વાચેતીતિ બ્યઞ્જનવસેન સજ્ઝાયતિ. રાગદોસાનં મોહેન સહ અવિનાભાવતો તસ્સ અનુપગમનં અત્થસિદ્ધમેવાતિ ‘‘મોહન્ધકારપ્પદીપ’’ન્તિ વત્વાપિ ‘‘નરં…પે… નોપયન્તી’’તિ રાગદોસાનુપગમનમેવ વુત્તં. ‘‘મોહન્ધકારપ્પદીપ’’ન્તિ વા વચનેનેવ મોહસ્સ અનુપગમો વુત્તો હોતીતિ રાગદોસાનમેવ અનુપગમનં વુત્તં. મૂલભૂતાનં પન તિણ્ણં અનુપગમનવચનેન સેસકિલેસાનમ્પિ અનુપગમનં વુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

ભૂમિપુગ્ગલચિત્તુપ્પત્તિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમો ભાગો નિટ્ઠિતો.

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

અભિધમ્માવતાર-અભિનવટીકા

(દુતિયો ભાગો)