૪. ચતુત્થો પરિચ્છેદો

એકવિધાદિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૨૮-૩૦. વિજાનનસભાવતોતિ આરમ્મણવિજાનનસભાવત્તા. નનુ ચ હેટ્ઠા સારમ્મણતો એકવિધભાવો વુત્તોતિ? સચ્ચં વુત્તો, સો પન ચેતસિકાનઞ્ચ સાધારણોતિ ઇધ તબ્બિવજ્જનત્થં વિજાનનલક્ખણતાવ વુત્તા. સઙ્ખેપગણનવસેન ચ સહેતુકાનં એકસત્તતિવિધતા વુત્તા. હેતુવાદિનાતિ કુસલાકુસલાબ્યાકતહેતૂનં બ્યાકરણકુસલેન. અથ વા ‘‘યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા, તેસં હેતું તથાગતો આહા’’તિ (અપ. થેર ૧.૧.૨૮૬; મહાવ. ૬૦) વચનતો તંતંપચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં તંતંપચ્ચયવાદિના.

૧૩૧-૪. સવત્થુકાવત્થુકતોતિ એકન્તેન સબ્બવત્થુનિસ્સિતભાવતો ચેવ તદભાવતો ચ. કેચિ પન હદયવત્થુવસેન સવત્થુકાવત્થુકતં વણ્ણેન્તિ, તં ન યુજ્જતિ સવત્થુકનિદ્દેસે ‘‘સબ્બો કામવિપાકો’’તિ પસાદનિસ્સિતાનમ્પિ સઙ્ગહિતત્તા. ઉભયવસેનાતિ સવત્થુકાવત્થુકવસેન. કાનિચિ હિ ચિત્તાનિ એકન્તેન સવત્થુકાનિ, કાનિચિ અવત્થુકાનેવ, કાનિચિ ઉભયસભાવાનિ. તથા ચેવ નિદ્દિસતિ ‘‘સબ્બો કામવિપાકો ચા’’તિઆદિ.

સબ્બો કામવિપાકો ચાતિ સહેતુકાહેતુકભિન્નો સબ્બો તેવીસતિવિધો કામાવચરવિપાકો ચ. આદિમગ્ગોતિ સોતાપત્તિમગ્ગો. સો હિ સબ્બલોકુત્તરેસુ આદિતો ઉપ્પજ્જનતો, અટ્ઠસુ અરિયપુગ્ગલેસુ આદિપુગ્ગલસ્સ સમ્બન્ધીતિ વા ‘‘આદિમગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ. વિના વત્થુન્તિ સકસકવત્થું વિના નુપ્પજ્જન્તિ. તેનેવ હેતાનિ અરૂપભવે નુપ્પજ્જન્તિ તત્થ વત્થૂનં અભાવતો. ‘‘નુપ્પજ્જન્તિ વિના વત્થુ’’ન્તિ ચ ઇદં અન્તોભાવિતકારણત્થં કત્વા વુત્તં. તેન યસ્મા વત્થું વિના નુપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા એકન્તેન સવત્થુકાતિ વુત્તં હોતિ.

એકન્તેન અવત્થુકા અરૂપભવેયેવ પટિસન્ધાદિવસેન પવત્તનતો. કથં પન રૂપસન્નિસ્સયેન વિના તત્થ અરૂપં પવત્તતિ, કસ્મા ન પવત્તતિ પઞ્ચવોકારેતિ? તથા અદસ્સનતો. યદિ એવં કબળીકારાહારેનપિ વિના રૂપધાતુયં રૂપેન પવત્તિતબ્બં, કિં કારણા? કામધાતુયં તથા અદસ્સનતો. અપિ તુ યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ પવત્તિકારણં રૂપે અવિગતતણ્હં, તસ્સ સહ રૂપેન પવત્તિ. યસ્સ પન નિબ્બત્તિકારણં રૂપે વિગતતણ્હં, તસ્સ વિના રૂપેન પવત્તિ કારણસ્સ તંવિમુખતાયાતિ રૂપસન્નિસ્સયેન વિના તત્થ અરૂપં પવત્તતિ. દ્વેચત્તાલીસ સેસાનીતિ મનોદ્વારાવજ્જનં કુસલકિરિયાવસેન સોળસ કામાવચરાનિ, તથેવ અટ્ઠ અરૂપાવચરાનિ, પઠમમગ્ગવજ્જાનિ સત્ત લોકુત્તરાનિ, પટિઘદ્વયવજ્જિતદસઅકુસલાનિ ચેતિ દ્વેચત્તાલીસ વુત્તાવસેસચિત્તાનિ.

૧૩૫-૭. રૂપાદીસુ એકેકમેવ આરમ્મણં ઇમસ્સાતિ એકેકારમ્મણં. તસ્સ તસ્સ આરમ્મણસ્સ આપાથગતકાલે તંતંવિજાનનવસેન પઞ્ચપિ આરમ્મણાનિ ઇમસ્સાતિ પઞ્ચારમ્મણં. એવમ્પીતિ ન કેવલં સવત્થુકાદિવસેનેવ, અથ ખો એકેકારમ્મણાદિતોપિ. અભિઞ્ઞાવજ્જિતાનં સબ્બમહગ્ગતાનમ્પિ ધમ્મારમ્મણભાવેન એકારમ્મણત્તા આહ ‘‘સબ્બં મહગ્ગત’’ન્તિ. પણ્ણત્તારમ્મણતો એકારમ્મણન્તિ કેચિ. તં અરૂપાવચરદુતિયચતુત્થજ્ઝાનાનિ પત્વા ન યુજ્જતિ તેસં મહગ્ગતારમ્મણત્તા. અભિઞ્ઞાદ્વયસ્સ છળારમ્મણિકભાવેન, તસ્સ ચ રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનતો અભિન્નત્તા તં પહાય ‘‘તેચત્તાલીસા’’તિ વુત્તં.

૧૪૧. પુઞ્ઞવિપાકકિરિયતો કામે દ્વાદસાતિ સમ્બન્ધો. ધાતિ નિપાતમત્તં. પુઞ્ઞવિપાકક્રિયતોતિ ઞાણવિપ્પયુત્તકુસલવિપાકકિરિયતો.

૧૪૩-૯. ઇરિયાય કાયિકાય કિરિયાય પવત્તિપથભાવતો ઇરિયાપથો, ગમનાદિ. અત્થતો તદવત્થા રૂપપ્પવત્તિ. કામઞ્ચેત્થ રૂપવિનિમુત્તો ઇરિયાપથો, વિઞ્ઞત્તિ વા નત્થિ, તથાપિ સબ્બં રૂપસમુટ્ઠાપકચિત્તં ઇરિયાપથુપત્થમ્ભકં, વિઞ્ઞત્તિવિકારુપ્પાદનઞ્ચ હોતિ. યં પન ચિત્તં વિઞ્ઞત્તિજનકં, તં એકંસતો ઇતરદ્વયસ્સ જનકં અવિનાભાવતો, તથા ઇરિયાપથુપત્થમ્ભકં રૂપસ્સાતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘રૂપીરિયાપથવિઞ્ઞત્તિ-જનકાજનકાદિતો’’તિ ઇરિયાપથવિઞ્ઞત્તીનં વિસું ગહણં. જનકાજનકાદિતોતિ તિણ્ણમ્પિ જનકતો, કસ્સચિપિ અજનકતો, દ્વિન્નં એકસ્સ ચ જનકતો. કાનિચિ હિ ચિત્તાનિ રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ, ઇરિયાપથં કપ્પેન્તિ, વિઞ્ઞત્તિં જનયન્તિ. કાનિચિ રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ, ઇરિયાપથં કપ્પેન્તિ, વિઞ્ઞત્તિં ન જનયન્તિ. કાનિચિ રૂપમેવ સમુટ્ઠાપેન્તિ, ઇતરદ્વયં ન કરોન્તિ. કાનિચિ તીણિ ન કરોન્તેવ. તથા ચેવ દસ્સેતિ ‘‘દ્વાદસાકુસલા’’તિઆદિ. એવઞ્ચાપિ હિ તં ચિત્તન્તિ ન કેવલં અહેતુકાદિતોવ, એવં રૂપાદિજનકાદિતોપિ તં ચતુબ્બિધં. ‘‘એવઞ્ચાદિમ્હિ ત’’ન્તિપિ લિખન્તિ. તસ્સ પન આદિમ્હિ નિક્ખિત્તં ચિત્તં એવઞ્ચ ચતુબ્બિધન્તિ અત્થં વદન્તિ. તત્થાતિ તેસુ રૂપજનકાદીસુ. દસ કિરિયાતિ મનોધાતુવજ્જા દસ કિરિયા.

સમુટ્ઠાપેન્તિ રૂપાનીતિ અત્તનો ઉપ્પાદક્ખણેયેવ અત્તના જનેતબ્બરૂપાનિ સમુટ્ઠાપેન્તિ. કપ્પેન્તીતિ સન્નામેન્તિ. યથાપવત્તં ઇરિયાપથં ઉપત્થમ્ભેન્તિ. યથા હિ અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જમાનેહિ વીથિચિત્તેહિ અબ્બોકિણ્ણે ભવઙ્ગે પવત્તમાને અઙ્ગાનિ ઓસીદન્તિ, પવેધન્તા વિય હોન્તિ, ન એવં દ્વત્તિંસવિધેસુ વક્ખમાનેસુ ચ છબ્બીસતિવિધેસુ જાગરણચિત્તેસુ પવત્તમાનેસુ. તદા પન અઙ્ગાનિ ઉપત્થદ્ધાનિ યથાપવત્તઇરિયાપથભાવેનેવ પવત્તન્તિ. જનયન્તિ ચ વિઞ્ઞત્તિન્તિ મનોદ્વારે પવત્તા એવ વિઞ્ઞત્તિં જનયન્તિ, ન પન પઞ્ચદ્વારે પવત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં ઝાનઙ્ગયોગાભાવેન રૂપાજનકત્તા આહ ‘‘દ્વેપઞ્ચવિઞ્ઞાણા’’તિ. ઝાનઙ્ગાનિ હિ ચિત્તેન સહ રૂપસમુટ્ઠાપકાનિ, તેસં અનુબલપ્પદાયકાનિ મગ્ગઙ્ગાદીનિ તેસુ વિજ્જમાનેસુ સવિસેસં રૂપપ્પવત્તિદસ્સનતો. અરૂપવિપાકા પન રૂપવિરાગભાવનાય નિબ્બત્તત્તા હેતુનો તંવિમુખતાય રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તીતિ આહ ‘‘વિપાકા ચ અરૂપિસૂ’’તિ.

૧૫૦. સબ્બેસં સન્ધિચિત્તન્તિ સબ્બેસં સત્તાનં પટિસન્ધિચિત્તં. તઞ્હિ વત્થુદુબ્બલતાય, અપ્પતિટ્ઠિતતાય, પચ્ચયવેકલ્લતો, આગન્તુકતાય ચ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ. તથા હિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન સહજાતં વત્થુ પચ્છાજાતપચ્ચયરહિતં, આહારાદીહિ ચ અનુપત્થદ્ધં દુબ્બલં, તસ્સ ચ દુબ્બલત્તા તન્નિસ્સિતવિઞ્ઞાણમ્પિ દુબ્બલન્તિ. યથા ચ પપાતે પતિતો અઞ્ઞસ્સ નિસ્સયો ભવિતું ન સક્કોતિ, એવં તમ્પિ ભિન્નસન્તતિયં કમ્મક્ખિત્તતાય પપાતે પતિતં વિય અપ્પતિટ્ઠિતં ન રૂપસમુટ્ઠાપને ઉસ્સહતિ ચ વત્થુનો ચ અત્તના સહ અપચ્છા અપુરે ઉપ્પજ્જમાનત્તા પુરેજાતપચ્ચયસ્સ અલાભતો. યથા પન આગન્તુકો પુરિસો અગતપુબ્બં દેસં ગતો અઞ્ઞેસં ‘‘એથ ભો અન્તોગામે વો અન્નપાનગન્ધમાલાદીનિ દસ્સામી’’તિ વત્તું ન સક્કોતિ અત્તનો અવિસયતાય, અપ્પહુતાય ચ, એવમેવં પટિસન્ધિચિત્તમ્પિ આગન્તુકન્તિ. એવં વત્થુદુબ્બલતાદીહિ કારણેહિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ. અપિચ આહારિન્દ્રિયાદિવસેન યેહાકારેહિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં ચિત્તચેતસિકા પચ્ચયા હોન્તિ, તેહિ સબ્બેહિ પટિસન્ધિયં ચિત્તચેતસિકા સમતિંસકમ્મજરૂપાનં યથાયોગં પચ્ચયા હોન્તિ. વુત્તઞ્હેતં પટ્ઠાને –

‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા આહારા સમ્પયુત્તાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૯).

તસ્મા સમતિંસકમ્મજરૂપાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં ઠાનં ગહેત્વા ઠિતાનીતિ પટિસન્ધિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતીતિ વેદિતબ્બં.

ચુતિચિત્તઞ્ચારહતોતિ એત્થ ખીણાસવસ્સ ચુતિચિત્તં ઉપસન્તવટ્ટમૂલસ્મિં સન્તાને સાતિસયં સન્તવુત્તિતાય રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ, અનાગામિઆદીનં તદભાવતોતિ વદન્તિ. ટીકાકારો પન આનન્દાચરિયો ભણતિ –

‘‘કામાવચરાનં પચ્છિમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા કામાવચરાનં પચ્છિમચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, રૂપાવચરે, અરૂપાવચરે પચ્છિમભવિકાનં, યે ચ રૂપાવચરં, અરૂપાવચરં ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, તેસં ચવન્તાનં, તેસં વચીસઙ્ખારો નિરુજ્ઝિસ્સતિ, નો ચ તેસં કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ વચનતો અઞ્ઞેસમ્પિ ચુતિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતી’’તિ.

આચરિયસ્સ હિ અયમધિપ્પાયો – ‘‘કામાવચરાનં પચ્છિમચિત્તસ્સા’’તિ એતેન અવિસેસેન કામાવચરસત્તાનં ચુતિચિત્તસ્સ, ‘‘યે ચ રૂપાવચરં…પે… નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ઇમિના કામભવતો ચવિત્વા રૂપારૂપભવૂપપજ્જનકાનં કામાવચરચુતિચિત્તસ્સાપિ ઉપ્પાદક્ખણતો ઉદ્ધં વચીસઙ્ખારસ્સ નિરોધં વત્વા કાયસઙ્ખારસ્સ તદભાવવચનતો ચુતિચિત્તસ્સ કાયસઙ્ખારાસમુટ્ઠાપનં સિદ્ધં. યદગ્ગેન ચ તં કાયસઙ્ખારં ન સમુટ્ઠાપેતિ, તદગ્ગેન તં સેસરૂપમ્પિ ન જનેતિ. ન હિ રૂપસમુટ્ઠાપકસ્સ ગબ્ભગતતાદિવિબન્ધાભાવે કાયસઙ્ખારાસમુટ્ઠાપને કારણં અત્થિ. ન ચ યુત્તં ચુતિતો ઉદ્ધં ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચસ્સ રૂપં પવત્તતીતિ, નાપિ ‘‘ચુતિચિત્તં રૂપં સમુટ્ઠાપેતી’’તિ પાળિ અત્થિ, ન ચાપિ વટ્ટમૂલાનુપસમો ચુતિચિત્તસ્સ રૂપુપ્પાદને કારણં ચુતિચિત્તેન ન ઉપ્પન્નાનમ્પિ તતો પુરિમતરેહિ ઉપ્પન્નાનં વિય ભવન્તરે અનુપ્પજ્જનતો, તસ્મા સબ્બેસમ્પિ ચુતિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતીતિ. યદિ કાયસઙ્ખારસમુટ્ઠાપનમેવ રૂપજનનારહભાવં સાધેતિ, તદા ચતુત્થજ્ઝાને કથન્તિ? નાયં દોસો, તસ્સ ભાવનાબલેન સાતિસયં સન્તવુત્તિતાય કાયસઙ્ખારાસમુટ્ઠાપનેપિ મરણાસન્નચિત્તાનં વિય પરિદુબ્બલત્તાભાવતો રૂપસમુટ્ઠાપને વિબન્ધો નત્થીતિ. કુતો પન પટ્ઠાય ચિત્તજરૂપં નુપ્પજ્જતીતિ? યતો પટ્ઠાય કાયસઙ્ખારે નુપ્પજ્જતિ. કદા ચ કાયસઙ્ખારો નુપ્પજ્જતીતિ? ચુતિતો પુબ્બે દ્વત્તિંસમચિત્તક્ખણતો પટ્ઠાય નુપ્પજ્જતિ, તેત્તિંસમચિત્તક્ખણે ઉપ્પન્નં પચ્છિમસોળસકતો પુરેતરમેવ નિરુજ્ઝતીતિ વદન્તિ. ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તસઙ્ખારો ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૧૧૩) પઞ્હે ‘‘પચ્છિમચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તેસં કાયસઙ્ખારો ચ ન નિરુજ્ઝતિ, ચિત્તસઙ્ખારો ચ ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ પચ્છિમચિત્તસ્સેવ વજ્જિતત્તા ચુતિતો દુતિયતતિયચિત્તેનાપિ સહ નિરુજ્ઝતીતિ અપરે. યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા કામાવચરાનં પચ્છિમચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ એત્થ ‘‘યસ્સા’’તિ કામાવચરચુતિચિત્તસ્સ અનન્તરપચ્ચયભૂતં ચિત્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ તસ્સ ઉપ્પાદતોપિ ઉદ્ધં કાયસઙ્ખારાભાવવચનેન હેટ્ઠિમકોટિયા ચુતિતો તતિયચિત્તેનેવ સહ નિરુજ્ઝતિ. દુતિયચિત્તં ન પાપુણાતીતિ એકે.

૧૫૧-૭. એકં દ્વે તીણિ ચત્તારિ ઠાનાનિ ઇમસ્સાતિ એકદ્વિતિચતુટ્ઠાનં, એકદ્વિતિચતુટ્ઠાનત્તાતિ અત્થો. ઠાનન્તિ ચ ઇધ કિચ્ચમધિપ્પેતં. તઞ્હિ તિટ્ઠન્તિ એત્થ ધમ્મા અવટ્ઠિતા વિય હોન્તીતિ ‘‘ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મંસચક્ખુદિબ્બચક્ખુઞાણચક્ખુબુદ્ધચક્ખુસમન્તચક્ખુવસેન પઞ્ચ નિમ્મલાનિ લોચનાનિ ઇમસ્સાતિ પઞ્ચનિમ્મલલોચનો.

નિપ્પપઞ્ચેનાતિ રાગાદિપપઞ્ચરહિતેન. રાગાદયો હિ સંસારે પપઞ્ચનતો ‘‘પપઞ્ચા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

આવજ્જને પટિચ્છને ઠાને મનોધાતુત્તિકન્તિ સમ્બન્ધો, કિરિયામનોધાતુ આવજ્જનટ્ઠાને, વિપાકદ્વયં સમ્પટિચ્છનટ્ઠાનેતિ અત્થો.

‘‘સોમનસ્સયુત્તસન્તીરણં પઞ્ચદ્વારે સન્તીરણં સિયા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સન્તીરણ’’ન્તિ અધિકારતોવ લબ્ભતીતિ ગાથાબન્ધસુખત્થં ‘‘સોમનસ્સયુત’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં.

બલવારમ્મણે સતીતિ તદારમ્મણકિચ્ચસ્સ બલવારમ્મણેયેવ લબ્ભનતો વુત્તં, ન ઇમસ્સેવ આવેણિકભાવેન સબ્બેસમ્પિ તદારમ્મણાનં બલવારમ્મણેયેવ ઉપ્પજ્જનતો. વોટ્ઠબ્બનન્તિ કિરિયામનોવિઞ્ઞાણધાતુસઙ્ખાતં વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચં ચિત્તં.

૧૫૮-૯. સબ્બેસન્તિ સબ્બેસં કામરૂપારૂપભવિકસત્તાનં. ઇમિના ઇદં દસ્સેતિ – પઞ્ચદ્વારેસુ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચં કેસઞ્ચિદેવ સત્તાનં અરૂપભવે સબ્બસો પઞ્ચદ્વારિકચિત્તપ્પવત્તિયા, રૂપભવે ચ દ્વારત્તયપ્પવત્તિયા અભાવતો. મનોદ્વારે આવજ્જનકિચ્ચં પન સબ્બેસમેવ સચિત્તકસત્તાનં કરોતીતિ. દ્વિટ્ઠાનિકં નામ હોતીતિ યથાવુત્તટ્ઠાનદ્વયવન્તતાય દ્વિટ્ઠાનિકચિત્તં નામ હોતિ. કેચિ પન ‘‘સોમનસ્સસહગતસન્તીરણં કામસુગતિયં પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ, તસ્મા તં પઞ્ચટ્ઠાનિક’’ન્તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં પટ્ઠાને તથા અદીપિતત્તા. તત્થ હિ –

‘‘ઉપેક્ખાસહગતં ધમ્મં પટિચ્ચ ઉપેક્ખાસહગતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નહેતુપચ્ચયા’’તિ એત્થ (પટ્ઠા. ૨.૭.૮) ‘‘અહેતુકં ઉપેક્ખાસહગતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા, તયો ખન્ધે પટિચ્ચ એકો ખન્ધો, દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા, અહેતુકપટિસન્ધિક્ખણે ઉપેક્ખાસહગતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા, તયો ખન્ધે પટિચ્ચ એકો ખન્ધો, દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૭.૮) –

એવં ઉપેક્ખાસહગત-પદસ્સ પવત્તિપટિસન્ધિવસેન પટિચ્ચનયો ઉદ્ધટો. પીતિસહગતસુખસહગત-પદાનં પન –

‘‘પીતિસહગતં ધમ્મં પટિચ્ચ પીતિસહગતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નહેતુપચ્ચયા. અહેતુકં પીતિસહગતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા, તયો ખન્ધે પટિચ્ચ એકો ખન્ધો, દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા. સુખસહગતં ધમ્મં પટિચ્ચ સુખસહગતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નહેતુપચ્ચયા. અહેતુકં સુખસહગતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા, તયો ખન્ધે પટિચ્ચ એકો ખન્ધો, દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૭.૬) –

એવં પવત્તિવસેનેવ ઉદ્ધટો, ન ‘‘અહેતુકપટિસન્ધિક્ખણે’’તિઆદિના પટિસન્ધિવસેન, તસ્મા યથાધમ્મસાસને અવચનમ્પિ અભાવમેવ દીપેતીતિ ન તસ્સ પટિસન્ધિદાનં અત્થીતિ દ્વિટ્ઠાનિકતાવ વુત્તાતિ. તે મહગ્ગતવિપાકા નવાતિ સમ્બન્ધો.

૧૬૨. છદ્વારા એવ છદ્વારિકા. અથ વા છદ્વારિકેસૂતિ છદ્વારિકચિત્તેસૂતિ અત્થો.

૧૬૪-૬. ‘‘પઞ્ચકિચ્ચ’’ન્તિઆદિ યથાવુત્તાનમેવ નિગમનં. સેસન્તિ અટ્ઠસટ્ઠિવિધં ચિત્તં. એકકિચ્ચયોગતો, એકં કિચ્ચમસ્સાતિ વા એકં, એકમેવ એકકં. સબ્બચિત્તાનં કિચ્ચવસેન નિદ્દેસટ્ઠાનેયેવ કિચ્ચાનં પટિપાટિમ્પિ દસ્સેતું ‘‘ભવઙ્ગાવજ્જન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યદિ એવં પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય ચુતિપરિયોસાનં વત્તબ્બન્તિ? સચ્ચં, ચુતિપટિસન્ધીનં પન પાકટત્તા તથા ન વુત્તં. ભવસ્સ હિ પટિસન્ધિ આદિ, ચુતિ પરિયોસાનન્તિ પાકટમેવ, તસ્મા પાકટટ્ઠાનં પહાય અપાકટટ્ઠાનતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ભવઙ્ગમેવ આદિતો વુત્તં. તદારમ્મણં પન કિઞ્ચાપિ અપાકટં, અથ ખો અનેકન્તિકં કિસ્મિઞ્ચિ ભવે કત્થચિ જવનવીથિયં અલબ્ભનતોતિ એકન્તલબ્ભમાનપરિદીપનત્થં તં ન વુત્તં. અથ વા તદારમ્મણચિત્તમ્પિ યેભુય્યેન ભવઙ્ગનામં લબ્ભતીતિ પુરિમજવનવીથિયં તદારમ્મણં પચ્છિમજવનવીથિયા આવજ્જનસ્સ પુરેચરભૂતં ભવઙ્ગ-ગ્ગહણેનેવ સઙ્ગહિતન્તિ વિસું ન વુત્તં. કેચિ પન ‘‘પઞ્ચદ્વારેસુ પવત્તિવસેન પઞ્ચવિધતાય દસ્સનત્થં ‘ભવઙ્ગાવજ્જન’ન્તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તત્થ પન અપ્પવત્તમાનાનં કેસઞ્ચિ સબ્ભાવતો તં ન યુજ્જતિ, છદ્વારપ્પવત્તિવસેન છબ્બિધત્તનયદસ્સનત્થન્તિ વત્તું વટ્ટતિ. યથા ચેત્થ ‘‘ભવઙ્ગાવજ્જન’’ન્તિઆદિના ચક્ખુદ્વારે વુત્તં, એવં સોતદ્વારાદીસુપિ દસ્સનાદિં અપનેત્વા સવનાદિં પક્ખિપિત્વા કિચ્ચપ્પવત્તિ યોજેતબ્બા. મનોદ્વારે પન –

‘‘ભવઙ્ગં પઠમં હોતિ, તતો આવજ્જનં મતં;

દુતિયં તમતિક્કમ્મ, જવનં તતિયં સિયા’’તિ. –

યોજના દટ્ઠબ્બા. છન્નં વિઞ્ઞાણાનન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પઞ્ચન્નં, મનોવિઞ્ઞાણસ્સ ચ. સત્તવિઞ્ઞાણધાતૂનન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતાદીનં પઞ્ચન્નં, મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયસ્સાતિ સત્તન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં.

૧૬૯-૭૧. પઞ્ચાભિઞ્ઞાવિવજ્જિતન્તિ –

‘‘ઇદ્ધિવિધં દિબ્બસોતો, પરચિત્તવિજાનના;

પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ, દિબ્બચક્ખૂતિ પઞ્ચધા’’તિ. –

એવમાગતાહિ પઞ્ચહિ અભિઞ્ઞાહિ યુત્તેન રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનચિત્તેન વજ્જિતં. દિબ્બસોતાદીનં એકેકારમ્મણત્તેપિ પઞ્ચન્નમ્પિ અભિઞ્ઞાનં એકસ્સેવ ચિત્તસ્સ અવત્થાભેદભાવતો વુત્તં ‘‘પઞ્ચાભિઞ્ઞાવિવજ્જિત’’ન્તિ. કેચિ પન ‘‘ઇધ એકન્તેન ધમ્મારમ્મણિકચિત્તાનમેવ વચનતો પરચિત્તવિજાનનં વજ્જેત્વા અનાગતંસઞાણેન સહ પઞ્ચાભિઞ્ઞાનં પટિક્ખેપો’’તિ વદન્તિ.

દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં, મનોધાતુત્તયસ્સ ચ પરિચ્ચાગેન એકચત્તાલીસ હોન્તીતિ આહ ‘‘ચત્તાલીસં તથેકક’’ન્તિ. અભિઞ્ઞાનિ ચાતિ ચ-સદ્દો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો, સો ‘‘ચત્તાલીસં તથેકક’’ન્તિ ઇમસ્સાનન્તરં દટ્ઠબ્બો, તેન પન અભિઞ્ઞાચિત્તદ્વયં સઙ્ગણ્હાતિ. અથ વા અભિઞ્ઞા નામ હેટ્ઠા એકેકારમ્મણિકેસુ વુત્તસ્સ પઞ્ચમજ્ઝાનસ્સેવ અવત્થાવિસેસોતિ અભિઞ્ઞાચિત્તાનં છળારમ્મણિકેસુ અગ્ગહણન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૧૭૨-૩. તિધા કત્વાતિ તિધા કરણહેતુ. હેત્વત્થો હિ અયં ત્વા-સદ્દો યથા ‘‘સીહં દિસ્વા ભયં છમ્ભિતત્તં ઉપ્પજ્જતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિ. ‘‘પુઞ્ઞાપુઞ્ઞવસેના’’તિઆદિના જાતિભૂમિહેતુવેદનાદિવસેન યાવ છસત્તતિવિધો ભેદો, તાવ મનોવિઞ્ઞાણધાતું ભિન્દિત્વા તંવસેન ચિત્તવિભાગદસ્સનત્થં નયદાનં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૭૫. તિધા કત્વાતિ પઠમં વિપાકદ્વયકિરિયાભેદતો, દુતિયં કુસલાકુસલાદિતોતિ એવં ધાતુદ્વયં પચ્ચેકં તિધા કત્વા.

૧૮૦. ભૂમિ…પે… વિભાવયેતિ તિંસભૂમીનં નાનત્તવસેન પવત્તિતો તિંસવિધં, તત્થેવ તિંસપુગ્ગલાનં નાનત્તવસેન પવત્તિતો ચ તિંસવિધન્તિઆદિના ઇદં યથાનિદ્દિટ્ઠચિત્તં બહુધા હોતીતિ ચ વિભાવેય્યાતિ અત્થો.

૧૮૧. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. હત્થગતામલકા વિય હોન્તીતિ યથા હત્થગતં આમલકં ચક્ખુમતો સુપાકટં હોતિ, એવમિમસ્સ મતિમતો ભિક્ખુનો અભિધમ્મપિટકગતા અત્થા સુપાકટા હોન્તિ, આવજ્જિતાવજ્જિતક્ખણે સુવિસદાવ પઞ્ઞાયન્તીતિ અત્થો.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

એકવિધાદિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.