૩. તતિયો પરિચ્છેદો

ચેતસિકવિભાગનિદ્દેસવણ્ણના

૮૯. નામસામઞ્ઞતોયેવ દ્વેપઞ્ઞાસાતિ ફસ્સાદિનામસામઞ્ઞેન દ્વીહિ અધિકા પણ્ણાસ હોન્તિ, સમ્પયુત્તધમ્મભેદતો પન એકૂનનવુતિચિત્તસમ્પયુત્તો ફસ્સો એકૂનનવુતિવિધોતિ એવમાદિના બહુવિધાપિ હોન્તીતિ અત્થો.

નનુ ચ ફસ્સાદયો હેટ્ઠા પાળિક્કમેન દસ્સિતા, ઇધ પન કસ્મા ન તથા વુત્તાતિ? એકેકસભાવવન્તાનં તંતંસામઞ્ઞાપેક્ખાય એકસ્મિં ઠાને નિદ્દિસિતુકામત્તા. ફસ્સાદયો હિ મનક્કારાવસાના તેરસ કુસલાકુસલાબ્યાકતસામઞ્ઞતો એકતો વુત્તા, મજ્ઝત્તાદયો મુદિતાવસાના પઞ્ચવીસતિ કુસલાબ્યાકતસામઞ્ઞતો, લોભાદયો પન અનોત્તપ્પાવસાના અકુસલભાવસામઞ્ઞતોતિ એવં તંતંસામઞ્ઞાપેક્ખાય સમાનસભાવા ધમ્મા એકતો વુત્તાતિ.

૯૦. એવં ફસ્સાદયો ધમ્મે ઉદ્દિસિત્વા ઇદાનિ ‘‘એત્તકેસુ અયં ધમ્મો સમુપલબ્ભતી’’તિ ચિત્તુપ્પાદેસુ તેસં પયોગં દસ્સેતું પઠમં તાવ ચિત્તગણનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચતુપઞ્ઞાસધા’’તિઆદિ. કામેતિ કામાવચરેતિ વુત્તં હોતિ. એવં ‘‘રૂપે અરૂપે’’તિ એત્થાપિ. આસવવિસયત્તાભાવતો ન વિજ્જન્તિ એતેસુ આસવાતિ અનાસવા.

૯૧-૨. સમાસતોતિ વિત્થારાપેક્ખાય વુત્તં, ન ઇતોપિ સમાસસ્સ અભાવતો. અતિસઙ્ખેપતો પન એકૂનનવુતિ ચિત્તુપ્પાદા હોન્તિ. એતેસૂતિ ઇમેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ. તેસં ફસ્સાદીનં ધમ્માનં ઉપ્પત્તિં એકેકં ઉદ્ધરિત્વા ચિત્તચેતસિકેસુ ભિક્ખૂનં પાટવત્થાય પવક્ખામીતિ સમ્બન્ધો. એકકન્તિ એકેકં, ગાથાબન્ધવસેન એ-કારલોપો.

૯૩. ચેતસિકવિભાગં વત્તુકામોપિ અવિનિબ્ભોગધમ્મે દસ્સેતું ચિત્તેન સહ એકતો કત્વા આહ ‘‘ફસ્સપઞ્ચક’’ન્તિ. એકતો ઉપ્પાદો એતેસન્તિ એકુપ્પાદા, સહ ખીયન્તીતિ સહક્ખયા, એકતો ઉપ્પજ્જિત્વા એકતો નિરુજ્ઝનકાતિ અત્થો.

૯૪. સબ્બેસ્વેવ એકવીસસતેસુ ચિત્તેસુ સમુપલબ્ભનતો સબ્બસાધારણા. કિઞ્ચાપિ અનન્તરગાથાય ચિત્તેન સહ એકુપ્પાદાદિભાવકથનેનેવ ઇમેસં સબ્બસાધારણતા વુત્તા, તત્થ પન એકુપ્પાદાદિમત્તકથનમેવ ઇચ્છિતં, ન સબ્બસાધારણતા. વુત્તોપિ વાયમત્થો તત્થ અપાકટત્તા પુન પાકટં કત્વા ઇધ વુત્તોતિ.

૯૫-૧૦૦. દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જિતચતુચત્તાલીસકામાવચરચિત્તેસુ, લોકિયલોકુત્તરવસેન એકાદસસુ પઠમજ્ઝાનિકચિત્તેસુ ચાતિ પઞ્ચપઞ્ઞાસચિત્તેસુ વિતક્કસ્સ દેસિતત્તા આહ ‘‘વિતક્કો…પે… સમુદીરિતો’’તિ. વિચારો પઞ્ચપઞ્ઞાસસવિતક્કચિત્તેસુ ચેવ એકાદસસુ દુતિયજ્ઝાનિકચિત્તેસુ ચાતિ છસટ્ઠિચિત્તેસુ ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘ચારો…પે… જાયતે’’તિ.

એકપઞ્ઞાસચિત્તેસુ પીતીતિ કાયવિઞ્ઞાણવજ્જિતેસુ અટ્ઠારસસુ સોમનસ્સસહગતકામાવચરચિત્તેસુ ચેવ ચતુત્થપઞ્ચમજ્ઝાનવજ્જિતતેત્તિંસરૂપજ્ઝાનિકચિત્તેસુ ચાતિ એકપઞ્ઞાસચિત્તેસુ પીતિ જાયતિ. તેસટ્ઠિયા સુખન્તિ એકપણ્ણાસસપ્પીતિકચિત્તેસુ ચેવ એકાદસસુ ચતુત્થજ્ઝાનિકચિત્તેસુ, કુસલવિપાકકાયવિઞ્ઞાણે ચાતિ તેસટ્ઠિયા ચિત્તેસુ સુખં જાયતિ. તેસટ્ઠિસુખસહગતચિત્તાનિ ચેવ તીણિ ચ દુક્ખસહગતાનીતિ છસટ્ઠિચિત્તે વજ્જેત્વા અવસેસપઞ્ચપણ્ણાસચિત્તેસુ ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘ઉપેક્ખા પઞ્ચપઞ્ઞાસચિત્તેસૂ’’તિ. દુક્ખં તીસૂતિ દ્વીસુ પટિઘચિત્તેસુ ચેવ અકુસલવિપાકકાયવિઞ્ઞાણે ચાતિ તીસુ ચિત્તેસુ દુક્ખં જાયતિ. હોતિ…પે… સોમનસ્સિન્દ્રિયન્તિ તેસટ્ઠિયા સુખસહગતચિત્તેસુ એકમેવ કાયવિઞ્ઞાણં અપનેત્વા અવસેસેસુ સોમનસ્સિન્દ્રિયં હોતિ. અકુસલવિપાકકાયવિઞ્ઞાણવસેન એકમેવ દુક્ખિન્દ્રિયસહગતં, તથા કુસલવિપાકકાયવિઞ્ઞાણમેવ સુખિન્દ્રિયસમ્પયુત્તન્તિ આહ ‘‘દુક્ખિન્દ્રિયં…પે… સુખિન્દ્રિય’’ન્તિ.

અહેતુકવિપાકકિરિયામનોધાતુવજ્જિતેસુ મજ્ઝિમગણનાય પઞ્ચાધિકસતપરિમિતેસુ કુસલાકુસલવિપાકકિરિયાચિત્તેસુ વીરિયં દેસિતન્તિ આહ ‘‘પઞ્ચુત્તર…પે… આહા’’તિ. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થેસુ સત્તે વિનેતિ, વિગતો વા નાયકો ઇમસ્સ, વિસિટ્ઠો વા સબ્બલોકસ્સ નાયકો સામિ, વિસેસેન વા વિનેય્યસત્તે નિબ્બાનપુરં નેતીતિ વિનાયકો. સમાધિન્દ્રિયં વિચિકિચ્છાવજ્જિતવીરિયસહગતચિત્તેસુ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ચતુત્તરસતે’’તિઆદિ.

અટ્ઠારસ અહેતુકચિત્તાનિ, દ્વે એકહેતુકચિત્તાનિ ચ વજ્જેત્વા અવસેસએકુત્તરસતે ચિત્તે છન્દો ઉપ્પજ્જતીતિ દસ્સેતું ‘‘સબ્બાહેતુકચિત્તાની’’તિઆદિ વુત્તં. દસ વિઞ્ઞાણેતિ કુસલાકુસલવિપાકવસેન દ્વિગુણિતે ચક્ખાદિકે પઞ્ચવિઞ્ઞાણે.

૧૦૨-૬. નિયતા ન યેવાપનકા વિય કદાચીતિ અત્થો. કથં પનેતે એકનવુતિયા ચિત્તેસ્વેવ જાયન્તીતિ આહ ‘‘અહેતુકેસૂ’’તિઆદિ. એકૂનાસીતિયાતિ દ્વાદસ ઞાણસમ્પયુત્તકામાવચરાનિ, પઞ્ચદસ રૂપાવચરાનિ, દ્વાદસ અરૂપાવચરાનિ, સમચત્તાલીસ લોકુત્તરચિત્તાનીતિ એવં એકૂનાસીતિયા તિહેતુકચિત્તેસુ. અટ્ઠવીસતિયા ચિત્તેતિ સોળસસુ કામાવચરકુસલમહાકિરિયાસુ, દ્વાદસસુ ચ લોકિયચતુત્થજ્ઝાનચિત્તેસુ ચાતિ અટ્ઠવીસતિચિત્તેસુ. સાટ્ઠકે ચત્તાલીસવિધેતિ અટ્ઠસહિતે ચત્તાલીસવિધે, અટ્ઠચત્તાલીસવિધેતિ વુત્તં હોતિ. છ યુગળાનીતિ કાયપસ્સદ્ધિચિત્તપસ્સદ્ધાદીનિ છ યુગળાનિ. કુસલાબ્યાકતા ચાતિ કુસલચિત્તસમ્પયોગતો કુસલા, અબ્યાકતચિત્તસમ્પયોગતો અબ્યાકતાતિ કુસલેનપકાસનવિધાનેસુ છેકેન સત્થુના પકાસિતા દેસિતાતિ અત્થો.

૧૦૮-૧૧૧. સંસયોતિ વિચિકિચ્છા. સા હિ સંસેતિ સમન્તતો સેતિ, ‘‘એવં નુ ખો, નો નુ ખો’’તિ પરિસપ્પતીતિ સંસયો. મહન્તે સીલક્ખન્ધાદિકે એસતિ ગવેસતીતિ મહેસી. તેન મહેસિના સમ્માસમ્બુદ્ધેન. અટ્ઠસૂતિ અટ્ઠલોભસહગતચિત્તેસુ. ચતૂસૂતિ તેસ્વેવ દિટ્ઠિસહગતચિત્તેસુ. દિટ્ઠિવિયુત્તેસુ ચતૂસૂતિ સમ્બન્ધો. દ્વીસ્વેવાતિ દ્વીસુ દોસમૂલકચિત્તેસુ. દ્વીસુ જાયન્તિ નો સહાતિ દોસમૂલેસ્વેવ દ્વીસુ જાયન્તિ, સહ પન ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉસૂયનકાલે ઇસ્સા, મચ્છરણકાલે મચ્છેરન્તિઆદિના નાના હુત્વાવ ઉપ્પજ્જન્તિ. પઞ્ચસૂતિ પઞ્ચસુ સસઙ્ખારિકચિત્તેસુ.

૧૧૨. ચિત્તસ્સ ચેતસિકત્તાભાવેપિ કુસલાકુસલાબ્યાકતધમ્માનં ગણનટ્ઠાનતો ‘‘મનો’’તિ ચિત્તમ્પિ વુત્તં.

૧૧૪-૫. એત્તાવતા ચેતસિકવિભાગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ એકેકસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે લબ્ભમાનરાસીસુ અઙ્ગવિભાગદસ્સનત્થં ‘‘એકૂનતિંસચિત્તેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. નનુ ચ ફસ્સપઞ્ચમકરાસિ સબ્બપઠમં આગતા, સા કસ્મા ન વુત્તાતિ? સબ્બસાધારણભાવતો. ન હિ સો ચિત્તુપ્પાદો અત્થિ, યો ફસ્સપઞ્ચમકવિનિમુત્તોતિ. એકાદસ પઠમજ્ઝાનિકાનિ સોમનસ્સસહગતાનિ, દ્વાદસ સહેતુકકામાવચરાનિ, તથા ચત્તારિ અકુસલાનિ, સુખસન્તીરણહસિતુપ્પાદાનિ દ્વેતિ એકૂનતિંસચિત્તેસુ પઞ્ચઙ્ગિકં ઝાનં પઞ્ચકરાસિસઙ્ખાતં મતં. ચતુ…પે… નિદ્દિસેતિ એકાદસ દુતિયજ્ઝાનિકાનિ, કુસલવિપાકકિરિયાવસેન દ્વાદસ ઉપેક્ખાસહગતસહેતુકકામાવચરાનિ, ઉપેક્ખાદોમનસ્સસહગતાનિ અટ્ઠ અકુસલાનિ, દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જિતઉપેક્ખાસહગતાનિ છ અહેતુકચિત્તાનિ ચાતિ ઇમાનિ સત્તતિંસ ચિત્તાનિ યથાયોગં ચતૂહિ ઝાનઙ્ગેહિ યુત્તાનિ. એત્થ હિ એકાદસ દુતિયજ્ઝાનિકાનિ વિચારપીતિસુખસમાધીહિ સહગતાનિ, ઇતરાનિ યથાયોગં ઉપેક્ખાદોમનસ્સેસુ એકેકેન વિતક્કવિચારસમાધીહીતિ ચતૂહિ સમ્પયુત્તાનિ.

એકાદસવિધન્તિ એકાદસવિધં તતિયજ્ઝાનિકચિત્તં પીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાયોગતો તિવઙ્ગિકમુદીરિતં. ચતુત્તિંસ…પે… મુદીરિતન્તિ દ્વાદસ અરૂપાવચરચિત્તાનિ, દ્વાવીસતિ ચતુત્થપઞ્ચમજ્ઝાનિકાનિ સાસવાનાસવાનીતિ ચતુત્તિંસ ચિત્તાનિ યથાયોગં ઉપેક્ખેકગ્ગતાયોગતો, સુખેકગ્ગતાયોગતો ચ દુવઙ્ગિકમુદીરિતં. ચતુત્થજ્ઝાનિકાનિ હિ એકાદસ સુખેકગ્ગતાસહિતાનિ, સેસાનિ તેવીસતિ ઉપેક્ખેકગ્ગતાસહિતાનિ.

૧૧૬. સભાવેનાવિતક્કેસૂતિ દુતિયજ્ઝાનાદયો વિય ભાવનાબલેન વિના સભાવેનેવ અવિતક્કેસુ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ. તેસુ હિ વિજ્જમાનાનિપિ સેસઝાનઙ્ગાનિ વિતક્કવિરહેન ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચેસુ અસમત્થાનિ. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘વિતક્કપચ્છિમકઞ્હિ ઝાનઙ્ગં નામા’’તિ વુત્તં. ભાવનાય અવિતક્કભાવપ્પત્તાનિ પન ભાવનાબલેનેવ ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચેસુ પટુતરા, તસ્મા સભાવેનાવિતક્કેસુ ઝાનઙ્ગાનિ ન ઉદ્ધરેય્ય. ‘‘ન ઉદ્ધટા’’તિ વા પાઠો, ન ઉદ્ધટાનીતિ અત્થો.

યદિ એવં કસ્મા દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ સરૂપેનેવ ચિત્તેકગ્ગતા વુત્તા, નનુ તસ્સા વિતક્કવિરહેન ઝાનઙ્ગકિચ્ચે અસમત્થતાય રાસિભજનાભાવતો યેવાપનકવસેન વચનં યુત્તન્તિ? વુચ્ચતે – કુસલાકુસલેસુ અવિજ્જમાનધમ્મસ્સ વિપાકેસુપિ અનુપલબ્ભનતો ઝાનઙ્ગકિચ્ચસ્સ અકરણેપિ કુસલાકુસલેસુ દેસિતનિયામેનેવ સરૂપેન ઇધાપિ વુત્તા. હોતુ તાવ એતં, ઝાનરાસિયં વેદના કસ્મા વુત્તા. સા હિ સબ્બચિત્તસાધારણભાવતો ફસ્સપઞ્ચકરાસિમ્હિ ચેવ, ઉપેક્ખાદિઇન્દ્રિયભાવતો ઇન્દ્રિયરાસિમ્હિયેવ વત્તબ્બા, ન ઇતરત્થ તદભાવતોતિ? સચ્ચં, વેદના પન સબ્બવેદનાનં સામઞ્ઞસભાવેન ફસ્સપઞ્ચકે આગતવેદના ચ અપરેન વિસેસવચનેન તત્થ નિદ્દિટ્ઠા, ન તત્થ અન્તોકરણત્થં. તેનેવ હિ ધમ્મસઙ્ગણિયં દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ સઙ્ગહવારે ઝાનઙ્ગરાસિ ન ઉદ્ધટાતિ રૂપધાતુયં તિણ્ણં મહાભૂતાનં અપ્પટિઘભાવેપિ કામધાતુયં સપ્પટિઘમહાભૂતેહિ સમાનભાવતો તત્થાપિ સપ્પટિઘભાવો વિય દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ વેદનાચિત્તેકગ્ગતાનં વિતક્કવિયોગેન ઝાનકિચ્ચાકરણેપિ સવિતક્કચિત્તેસુ ઝાનચિત્તસમઙ્ગીવેદનાદીહિ સમાનત્તા ઝાનઙ્ગભાવેન વચનં નામ યુત્તં. તેનેવ ચ નામરૂપસમાસે ‘‘ફસ્સપઞ્ચકરાસિઝાનદુકરાસિઇન્દ્રિયત્તિકરાસી’’તિ વુત્તન્તિ. અથ વા કિં એતાય યુત્તિચિન્તાય, ધમ્મસભાવવેદિના તથાગતેન ધમ્મસભાવં અવિરજ્ઝિત્વા દેસિતન્તિ ન એત્થ અનુયોગો કાતબ્બોતિ. અહેતુકચિત્તાનં આરમ્મણે સુપ્પતિટ્ઠિતતાભાવેન અનિય્યાનિકત્તા વુત્તં ‘‘સબ્બા…પે… ન ઉદ્ધરે’’તિ. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘હેતુપચ્છિમકો મગ્ગો’’તિ.

૧૧૭. તીણિ સોળસચિત્તેસૂતિ પન્નરસસુ અહેતુકવિપાકચિત્તેસુ ચેવ કિરિયામનોધાતુમ્હિ ચાતિ સોળસસુ ચિત્તેસુ. મનિન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિયં વેદનિન્દ્રિયેસુ લબ્ભમાનમેકન્તિ તીણિન્દ્રિયાનિ હોન્તિ. ઇમેસુપિ કુસલવિપાકકાયવિઞ્ઞાણધાતુયં મનિન્દ્રિયસુખિન્દ્રિયજીવિતિન્દ્રિયવસેન તીણિન્દ્રિયાનિ, અકુસલવિપાકકાયવિઞ્ઞાણધાતુયં દુક્ખિન્દ્રિયેન સહ તીણિ, સુખસન્તીરણે સોમનસ્સિન્દ્રિયેન સહ તીણિ, અવસેસતેરસચિત્તેસુ ઉપેક્ખિન્દ્રિયેન સહ તીણીતિ. એત્થ ચિત્તન્તિ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ અધિપ્પેતત્તા મનિન્દ્રિયસ્સાપિ આધારભાવો યુજ્જેય્ય. ઇતરથા હિ મનિન્દ્રિયન્તિ ચિત્તસ્સેવ ગહણે તસ્સ અત્તનો ચ આધારભાવો ન યુજ્જતીતિ. એકસ્મિં પન ચત્તારીતિ એકસ્મિં વિચિકિચ્છાસહગતે વીરિયિન્દ્રિયમનિન્દ્રિયજીવિતિન્દ્રિયઉપેક્ખિન્દ્રિયવસેન ચત્તારિ. પઞ્ચ તેરસસૂતિ ઠપેત્વા વિચિકિચ્છાસહગતં અવસેસાનિ એકાદસ અકુસલચિત્તાનિ, કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયન્તિ તેરસસુ ચિત્તેસુ વીરિયિન્દ્રિયાદીનિ તીણિ, સમાધિન્દ્રિયં, વેદનિન્દ્રિયેસુ લબ્ભમાનં એકન્તિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. એત્થ હિ દ્વીસુ દોસમૂલેસુ વીરિયિન્દ્રિયસમાધિન્દ્રિયમનિન્દ્રિયજીવિતિન્દ્રિયદોમનસ્સિન્દ્રિયવસેન પઞ્ચ, પઞ્ચસુ સોમનસ્સસહગતેસુ પુરિમાનિ ચત્તારિ સોમનસ્સિન્દ્રિયેન સદ્ધિં પઞ્ચ, સેસેસુ ઉપેક્ખિન્દ્રિયેન સદ્ધિં પઞ્ચ હોન્તિ.

૧૧૮. સત્ત દ્વાદસચિત્તેસૂતિ દ્વાદસસુ ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેસુ સદ્ધાસતિસમાધિવીરિયજીવિતમનિન્દ્રિયાનિ ચ વેદનિન્દ્રિયેસુ લબ્ભમાનમેકન્તિ સત્ત ઇન્દ્રિયાનિ. તત્થ હિ છસુ સોમનસ્સસહગતેસુ સદ્ધિન્દ્રિયાદીનિ છ સોમનસ્સિન્દ્રિયેન સદ્ધિં સત્ત, ઇતરેસુ છસુ ઉપેક્ખિન્દ્રિયેન સદ્ધિં સત્ત હોન્તિ. એકેનૂનેસુ…પે… મનેસુ ચાતિ દ્વાદસ ઞાણસમ્પયુત્તાનિ કામાવચરાનિ, સત્તવીસતિ લોકિયજ્ઝાનચિત્તાનિ ચાતિ એકૂનચત્તાલીસવિધેસુ લોકિયચિત્તેસુ પુરિમાનિ સત્ત, પઞ્ઞિન્દ્રિયઞ્ચાતિ અટ્ઠેવ ઇન્દ્રિયાનિ. એત્થ હિ સોમનસ્સસહગતેસુ છસુ કામાવચરેસુ, દ્વાદસસુ રૂપાવચરચતુક્કજ્ઝાનેસુ ચાતિ અટ્ઠારસચિત્તેસુ સોમનસ્સિન્દ્રિયેન, સેસેસુ ચ ઉપેક્ખિન્દ્રિયેન સદ્ધિં યોજેત્વા અટ્ઠિન્દ્રિયાનિ વેદિતબ્બાનિ.

૧૧૯. ચત્તાલીસાય ચિત્તેસુ નવકન્તિ સમચત્તાલીસવિધેસુ લોકુત્તરચિત્તેસુ પુરિમાનિ અટ્ઠઇન્દ્રિયાનિ, અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં અઞ્ઞિન્દ્રિયં અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયન્તિ ઇમેસુ લબ્ભમાનમેકન્તિ ઇન્દ્રિયાનં નવકા. સોતાપત્તિમગ્ગેસુ હિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં લબ્ભતિ. સોતાપત્તિફલતો પટ્ઠાય અરહત્તમગ્ગપરિયોસાનેસુ તં ન લબ્ભતિ. તસ્સ ઠાને અઞ્ઞિન્દ્રિયં. અરહત્તફલે તમ્પિ ન લબ્ભતિ. તસ્સ ઠાને અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં તિટ્ઠતીતિ. એવન્તિ છહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમ્પયુત્તસ્સ અભાવતો કત્થચિ તીણિ, કત્થચિ ચત્તારિ, કત્થચિ પઞ્ચ, કત્થચિ સત્ત, કત્થચિ અટ્ઠ, કત્થચિ નવિન્દ્રિયાનીતિ એવં છહિ આકારેહિ ઇન્દ્રિયયોગોપિ, ન કેવલં ઝાનઙ્ગયોગોવ, અથ ખો ઇન્દ્રિયેહિ સહ ચિત્તુપ્પાદાનં સમ્પયોગોપિ વેદિતબ્બોતિ.

૧૨૦-૩. ઇદાનિ મગ્ગઙ્ગસમ્પયોગં દસ્સેન્તો પઠમં તાવ યેસુ ચિત્તેસુ મગ્ગઙ્ગાનિ ન લબ્ભન્તિ, તાનિ દસ્સેત્વા પચ્છા મગ્ગઙ્ગયોગચિત્તુપ્પાદે દસ્સેતું ‘‘અમગ્ગઙ્ગાની’’તિઆદિમાહ. એત્થાતિ એતસ્મિં એકવીસસતપ્પભેદે ચિત્તસ્મિં, ઇમસ્મિં મગ્ગઙ્ગાધિકારે વા. વિઞ્ઞાણેસુ દ્વિપઞ્ચસૂતિ સભાવાવિતક્કેસુ ચક્ખાદીસુ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ. કિઞ્ચાપિ હેટ્ઠા દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ ઝાનઙ્ગાભાવો, અહેતુકેસુ ચ મગ્ગઙ્ગાભાવો વુત્તોવ, અઝાનઙ્ગાનિ પન તત્થ અધિકારવસેન વુત્તાનિ, ઇધ પસઙ્ગાગતવસેન. અમગ્ગઙ્ગાનિ તત્થ પસઙ્ગાગતવસેન, ઇધ અધિકારવસેનાતિ ન કોચિ પુનરુત્તિદોસો.

એકન્તિ વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તં ચિત્તં. તઞ્હિ મિચ્છાસઙ્કપ્પમિચ્છાવાયામયોગતો દ્વે મગ્ગઙ્ગાનિ એત્થાતિ દુમગ્ગઙ્ગં. તિમગ્ગઙ્ગાનિ સત્તસૂતિ ચત્તારિ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તાનિ, દ્વે દોસમૂલાનિ, ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તન્તિ સત્તસુ મિચ્છાસઙ્કપ્પમિચ્છાવાયામમિચ્છાસમાધિયોગતો તિમગ્ગઙ્ગાનિ. ચત્તાલીસ…પે… ચતુરઙ્ગિકોતિ દ્વાદસ ઞાણવિપ્પયુત્તાનિ, ચત્તારિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાનિ, પઠમજ્ઝાનિકવજ્જાનિ ચતુવીસતિ મહગ્ગતચિત્તાનીતિ ચત્તાલીસચિત્તેસુ યો મગ્ગો લબ્ભતિ, સો યથાયોગં સમ્માસઙ્કપ્પસમ્માવાયામસમ્માસતિસમ્માસમાધિયોગતો, મિચ્છાદિટ્ઠિમિચ્છાસઙ્કપ્પમિચ્છાવાયામમિચ્છાસમાધિયોગતો, સમ્માદિટ્ઠિસમ્માવાયામસમ્માસતિસમ્માસમાધિયોગતો ચ ચતુરઙ્ગિકો મતો. તત્થ ઞાણવિપ્પયુત્તેસુ દ્વાદસસુ પઠમાનિ ચત્તારિ, દિટ્ઠિસમ્પયુત્તેસુ મજ્ઝિમાનિ, સેસેસુ પચ્છિમાનિ લબ્ભન્તિ.

પઞ્ચદ્દસસુ…પે… પઞ્ચઙ્ગિકોતિ દ્વાદસસુ ઞાણસમ્પયુત્તકામાવચરેસુ ચેવ તીસુ લોકિયપઠમજ્ઝાનિકેસુ ચાતિ પન્નરસસુ ચિત્તેસુ સમ્માદિટ્ઠિસમ્માસઙ્કપ્પસમ્માવાયામસમ્માસતિસમ્માસમાધિવસેન પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગો. નનુ ચ સમ્માવાચાદયો કામાવચરેસુ લબ્ભન્તીતિ? સચ્ચં લબ્ભન્તિ, પાઠે પન અનાગતત્તા ઇધ પરિચ્ચત્તાતિ. દ્વત્તિંસચિત્તેસૂતિ પઠમજ્ઝાનિકવજ્જેસુ દ્વત્તિંસલોકુત્તરચિત્તેસુ. સત્તઙ્ગિકોતિ અવિતક્કત્તા સમ્માસઙ્કપ્પો ન લબ્ભતીતિ તં પરિચ્ચજિત્વા અવસેસસત્તમગ્ગઙ્ગવસેન સત્તઙ્ગિકો વુત્તો.

યત્થ પન સમ્માસઙ્કપ્પો લબ્ભતિ, તત્થ તેન સહ અટ્ઠઙ્ગિકોતિ આહ ‘‘મગ્ગો અટ્ઠસૂ’’તિઆદિ. તત્થ અટ્ઠસુ ચિત્તેસૂતિ પઠમજ્ઝાનિકેસુ અટ્ઠસુ લોકુત્તરચિત્તેસુ. એવન્તિ છહિ મગ્ગઙ્ગેહિ સમ્પયુત્તસ્સ અભાવતો કત્થચિ દ્વે મગ્ગઙ્ગાનિ, કત્થચિ તીણિ, કત્થચિ ચત્તારિ, કત્થચિ પઞ્ચ, કત્થચિ સત્ત, કત્થચિ અટ્ઠાતિ એવં છહિ પકારેહિ.

૧૨૪-૬. ઇદાનિ બલસમ્પયોગં દસ્સેન્તો આહ ‘‘બલાનિ દ્વે’’તિઆદિ. તત્થ વીરિયબલસમાધિબલવસેન દ્વે બલાનિ કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયે વિભઙ્ગવારે આગતાનિ વીરિયબલસમાધિબલાનિ પચ્ચેકં લબ્ભન્તીતિ ‘‘દ્વે દ્વિચિત્તેસૂ’’તિ વુત્તં. એકસ્મિં તીણીતિ એકસ્મિં વિચિકિચ્છાસહગતે વીરિયબલઅહિરિકબલઅનોત્તપ્પબલવસેન તીણિ બલાનિ. એકાદસસુ ચત્તારીતિ વિચિકિચ્છાસહગતવજ્જેસુ એકાદસસુ અકુસલચિત્તેસુ સમાધિબલઞ્ચેવ પુબ્બે વુત્તાનિ તીણીતિ ચત્તારિબલાનિ. છ દ્વાદસસૂતિ દ્વાદસસુ ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેસુ સદ્ધાવીરિયસતિસમાધિહિરિઓત્તપ્પવસેન છ બલાનિ.

એકૂનાસીતિયા સત્તાતિ દ્વાદસસુ ઞાણસમ્પયુત્તકામાવચરચિત્તેસુ ચેવ સત્તવીસતિમહગ્ગતચિત્તેસુ ચ ચત્તાલીસાય લોકુત્તરચિત્તેસુ ચાતિ એકૂનાસીતિવિધેસુ ચિત્તેસુ સદ્ધાવીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞાહિરિઓત્તપ્પવસેન સત્ત બલાનિ. સોળસેવાબલાનીતિ પઞ્ચદસ અહેતુકવિપાકાનિ, કિરિયામનોધાતુઆવજ્જનઞ્ચાતિ સોળસ બલવિપ્પયોગતો અબલચિત્તાનિ. એવન્તિ પઞ્ચહિ બલેહિ સમ્પયુત્તસ્સ અભાવતો કત્થચિ દ્વે, કત્થચિ તીણિ, કત્થચિ ચત્તારિ, કત્થચિ છ, કત્થચિ સત્તાતિ પઞ્ચહિ આકારેહિ સબલં, ઇમેસુ એકસ્સાપિ અભાવતો અબલમ્પિ ચ વિઞ્ઞેય્યં, વિજાનિતબ્બન્તિ અત્થો. હેતુરાસિઆદયો વિનિચ્છયભાવતો ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. યેસુ ચિત્તેસુ યાનિ ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગબલિન્દ્રિયાનિ જાયન્તીતિ સમ્બન્ધો. ગાથાબન્ધસુખત્થં ઇન્દ્રિયાનં ઓસાનકરણં.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

ચેતસિકવિભાગનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.