૨. દુતિયો પરિચ્છેદો

ચેતસિકનિદ્દેસવણ્ણના

૬૭. એત્તાવતા ચ ચિત્તં ચેતસિકં રૂપં નિબ્બાનન્તિ એવં ઉદ્દિટ્ઠેસુ ચતૂસુ ધમ્મેસુ ચિત્તં તાવ જાતિભૂમિસમ્પયોગપ્પવત્તાકારાદિવસેન વિભાગેન નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તદનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠે ચેતસિકધમ્મે નિદ્દિસિતું ‘‘ચિત્તાનન્તરમુદ્દિટ્ઠા’’તિઆદિ આરદ્ધં. વિભાજનન્તિ જાતિભૂમિઆદિવસેન વિભાગં, તેસુ તેસુ ચિત્તેસુ યથારહં સમ્પયોગવસેન વિસું વિસું ભાજનઞ્ચ.

કતમે પન ચેતસિકા, યેસં વિભાજનં વુચ્ચતીતિ તે સહ નિબ્બચનેન સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘તત્થ ચિત્તસમ્પયુત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ચિત્તસમ્પયુત્તા’’તિ ઇદં ચેતસિકલક્ખણદસ્સનં. તેન યે ચિત્તેન સહ સમ્પયોગલક્ખણેન યુત્તા, તેયેવ ચેતસિકાતિ દસ્સેતિ. કિં પન તં સમ્પયોગલક્ખણન્તિ? એકુપ્પાદએકનિરોધએકવત્થુકએકારમ્મણસઙ્ખાતા પકારા. સમં પકારેહિ યુત્તાતિ હિ સમ્પયુત્તા. તત્થ યદિ એકુપ્પાદતામત્તેનેવ ચ સમ્પયુત્તતા અધિપ્પેતા, સહુપ્પત્તિકાનં રૂપારૂપધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ એકનિરોધ-ગ્ગહણં. એવમ્પિ અવિનિબ્ભોગરૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ એકવત્થુક-ગ્ગહણં. એવમ્પિ ‘‘અવિનિબ્ભોગરૂપેસુ એકં મહાભૂતં સેસમહાભૂતોપાદારૂપાનં નિસ્સયપચ્ચયો હોતીતિ તસ્મા તાનિ એકવત્થુકાનીતિ, ચક્ખાદીનં નિસ્સયભૂતાનિ વા ભૂતાનિ એકં વત્થુ એતેસુ નિસ્સિતન્તિ એકવત્થુકાની’’તિ કપ્પેન્તસ્સ તેસં સમ્પયુત્તતાપત્તિ સિયાતિ તન્નિવારણત્થં એકારમ્મણ-ગ્ગહણં.

પટિલોમતો વા ‘‘એકારમ્મણા’’તિ વુત્તે એકવીથિયં પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનાદીનં, નાનાવીથિયં પરસન્તાને ચ એકસ્મિં આરમ્મણે ઉપ્પજ્જમાનાનં ભિન્નવત્થુકાનં સમ્પયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ એકવત્થુક-ગ્ગહણં. એવમ્પિ મરણાસન્નવીથિયં સમ્પટિચ્છનસન્તીરણાદીનં સમ્પયુત્તતા આપજ્જેય્યાતિ એકનિરોધ-ગ્ગહણં. કિં પન નાનુપ્પાદાપિ એવં તિવિધલક્ખણા હોન્તિ, અથ એકુપ્પાદા એવાતિ વિચારણાય એકુપ્પાદા એવ એવં તિવિધલક્ખણા હોન્તીતિ દસ્સનત્થં ‘‘એકુપ્પાદા’’તિ વુત્તં. ઇતિ ઇમેહિ ચતૂહિ સમ્પયોગલક્ખણેહિ યે ચિત્તસમ્પયુત્તા, તે ચેતસિકા નામાતિ એવં ચેતસિકલક્ખણં ઠપિતં હોતિ. કથં પનેતે ચેતસિકા નામાતિ આહ ‘‘ચિત્તે ભવા’’તિ. ‘‘ચેતસિ ભવા ચેતસિકા’’તિ વત્તબ્બે ચિત્ત-સદ્દસ્સપિ ચેતો-સદ્દેન સહ સમાનત્થતાય અત્થમત્તં દસ્સેતું ‘‘ચિત્તે ભવા ચેતસિકા’’તિ વુત્તં.

નિયતાતિ નિયતુપ્પત્તિકા, કરુણામુદિતાદયો વિય કદાચિ અનુપ્પજ્જિત્વા યદા યદા તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તદા તદાવ તેન અવિનિભુત્તા હુત્વા જાયમાનાતિ અત્થો. સરૂપેન આગતાતિ છન્દાદયો વિય ‘‘યે વા પન તસ્મિં સમયે અઞ્ઞેપિ અત્થિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ના અરૂપિનો ધમ્મા’’તિ એવં યેવાપનકવસેન અનાગન્ત્વા ‘‘ફસ્સો હોતિ, વેદના હોતી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧) સરૂપેનેવ પાળિયં આગતા. યેવાપનાતિ એવં દેસના એતેસન્તિ યેવાપનકા. એકૂનતિંસ ધમ્માતિ કિચ્ચભેદં અનામસિત્વા કેવલં અસમ્ભિન્નધમ્મવસેનેવ એકેનૂના તિંસ ધમ્મા. પાળિયં પન ચિત્તેન સહ તિંસ ધમ્મે ગહેત્વા તેસં કિચ્ચભેદતો ગહણેન છપ્પઞ્ઞાસ ધમ્મા વુત્તા. સેય્યથિદન્તિ સરૂપપુચ્છા. ફસ્સો…પે… ચિત્તુજુકતાતિ યથાપુચ્છિતાનં સરૂપદસ્સનં. ઇતિ-સદ્દો પરિસમાપને, નિદસ્સને વા. પુન તેત્તિંસ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. તેત્તિંસ હોન્તીતિ તેયેવ એકૂનતિંસ ધમ્માતિ અધિપ્પાયો.

‘‘કદાચિ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વુત્તં, તં કથં દટ્ઠબ્બન્તિ આહ ‘‘ઇમેસૂ’’તિઆદિ. કરુણામુદિતાવસેનાતિ પઠમસમન્નાહારતો પટ્ઠાય ગોત્રભુપરિયોસાનપ્પવત્તિતકરુણામુદિતાપરિકમ્મવસેન. કરુણાપુબ્બભાગોતિ કરુણાય પુબ્બભાગો, પરિકમ્મપ્પનાવસેન પવત્તકરુણાભાવનાય અપ્પનાકોટ્ઠાસતો પુરિમકોટ્ઠાસો, પઠમસમન્નાહારતો પટ્ઠાય ગોત્રભુપરિયોસાનપ્પવત્તપરિકમ્મકોટ્ઠાસો હુત્વાતિ અત્થો. એવં ‘‘મુદિતાપુબ્બભાગો’’તિ એત્થાપિ. ભાગ-સદ્દસ્સ દ્રબ્યવુત્તિતાય તપ્પુરિસસ્સ ચ ઉત્તરપદત્થપ્પધાનતાય ‘‘કરુણાપુબ્બભાગો’’તિઆદિના પુલ્લિઙ્ગેન વુત્તં. એત-સદ્દસ્સ પન ગુણવુત્તિતાય ગુણવિસેસવતિ વત્તમાનો તસ્સ લિઙ્ગવસેન પરિણમતીતિ કરુણામુદિતાપેક્ખાય ‘‘એતા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તન્તિ. ન પનેકતો ઉપ્પજ્જન્તિ, કિઞ્ચરહિ વિસું વિસુંયેવાતિ અત્થો. તેનેવ હિ ‘‘કરુણાપુબ્બભાગો વા મુદિતાપુબ્બભાગો વા’’તિ વિકપ્પો વુત્તોતિ. કસ્મા પનેતા દ્વે એકતો નુપ્પજ્જન્તીતિ? ભિન્નારમ્મણત્તા. કરુણા હિ દુક્ખિતસત્તે આરબ્ભ તેસં દુક્ખાપનયનકામતાવસેન પવત્તતિ, મુદિતા સુખિતસત્તે આરબ્ભ તેસં સુખાનુમોદનવસેન, તસ્મા ઉભિન્નમ્પિ ભિન્નવિસયત્તા ન એકસ્મિં ચિત્તે ઉપ્પત્તિ સમ્ભવતીતિ. મિચ્છાકમ્મન્તાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન મિચ્છાવાચામિચ્છાજીવાનં ગહણં. સમ્માકમ્મન્તાદીનિ પરિપૂરેન્તીતિ સમ્માકમ્મન્તસમ્માવાચાસમ્માઆજીવાનિ પરિપૂરેન્તિ. કો વિરતીતિ તીસુ એકા વિરતિ ઉપ્પજ્જતિ, સમ્માકમ્મન્તં પૂરેન્તી પઠમા, સમ્માવાચં પૂરેન્તી દુતિયા, સમ્માઆજીવં પૂરેન્તી તતિયા વિરતિ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. કરુણામુદિતાહિ સહ ન ઉપ્પજ્જન્તિ તાસં પઞ્ઞત્તારમ્મણત્તા, વિરતિયા ચ એકન્તપરિત્તારમ્મણત્તા. અઞ્ઞમઞ્ઞેન ચ ન ઉપ્પજ્જન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સપિ ભિન્નવિસયત્તા. મિચ્છાકમ્મન્તાદીનઞ્હિ આરમ્મણાનેવ યથાક્કમં સમ્માકમ્મન્તાદીનં આરમ્મણાનિ તતો વિરતિભાવતો. એતેસૂતિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ.

૬૮. વિરતીનમ્પિ સઙ્ગહણત્થં ‘‘કરુણામુદિતાદીસૂ’’તિ વત્તબ્બે ગાથાબન્ધસુખત્થં આદિ-સદ્દલોપવસેન ‘‘કરુણામુદિતાસૂ’’તિ વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં ‘‘એકેના’’તિ, ઇતરથા ‘‘એકાયા’’તિ વત્તબ્બન્તિ.

૬૯-૭૧. કિં પનેત્થ કારણં, ચતૂસુ બ્રહ્મવિહારેસુ દ્વે ઇધ નિદ્દિટ્ઠા, ન ઇતરાતિ ચોદેન્તો આહ ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિ. ઉપેક્ખા ચ ન ઉદ્ધટાતિ સમ્બન્ધો. નવહિ લોકુત્તરધમ્મેહિ જનં રઞ્જેતીતિ ધમ્મરાજા. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થેહિ સદેવકં લોકં અનુસાસતીતિ સત્થા. અબ્યાપાદેન મેત્તા ગહિતા તસ્સેવ હિતાકારપ્પવત્તિકાલે મેત્તાભાવૂપગમનતો. તેનેવ હેસ ‘‘મેત્તા મેત્તાયના’’તિઆદિના નિદ્દિટ્ઠો. તત્રમજ્ઝત્તતાય ઉપેક્ખા ગહિતા તાયેવ સત્તેસુ મજ્ઝત્તાકારપ્પવત્તાય ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારભાવતો. આદિચ્ચેન સહ સમાનગોત્તતાય, અરિયસાવકભાવેન વા તસ્સ ભગવતો પુત્તતાય આદિચ્ચો બન્ધુ ઇમસ્સ, આદિચ્ચસ્સ વા બન્ધૂતિ આદિચ્ચબન્ધુ.

૭૨. રાસિન્તિ ફસ્સપઞ્ચકાદિસત્તરસરાસિં. પઠમમહાચિત્તુપ્પાદવસેન હિ –

‘‘ફસ્સો હોતિ, વેદના હોતિ, સઞ્ઞા હોતિ, ચેતના હોતિ, ચિત્તં હોતિ, વિતક્કો હોતિ, વિચારો હોતિ, પીતિ હોતિ, સુખં હોતિ, ચિત્તસ્સેકગ્ગતા હોતિ, સદ્ધિન્દ્રિયં હોતિ, વીરિયિન્દ્રિયં હોતિ, સતિન્દ્રિયં હોતિ, સમાધિન્દ્રિયં હોતિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયં હોતિ, મનિન્દ્રિયં હોતિ, સોમનસ્સિન્દ્રિયં હોતિ, જીવિતિન્દ્રિયં હોતિ, સમ્માદિટ્ઠિ હોતિ, સમ્માસઙ્કપ્પો હોતિ, સમ્માવાયામો હોતિ, સમ્માસતિ હોતિ, સમ્માસમાધિ હોતિ, સદ્ધાબલં હોતિ, વીરિયબલં હોતિ, સતિબલં હોતિ, સમાધિબલં હોતિ, પઞ્ઞાબલં હોતિ, હિરિબલં હોતિ, ઓત્તપ્પબલં હોતિ, અલોભો હોતિ, અદોસો હોતિ, અમોહો હોતિ, અનભિજ્ઝા હોતિ, અબ્યાપાદો હોતિ, સમ્માદિટ્ઠિ હોતિ, હિરી હોતિ, ઓત્તપ્પં હોતિ, કાયપસ્સદ્ધિ હોતિ, ચિત્તપસ્સદ્ધિ હોતિ, કાયલહુતા હોતિ, ચિત્તલહુતા હોતિ, કાયમુદુતા હોતિ, ચિત્તમુદુતા હોતિ, કાયકમ્મઞ્ઞતા હોતિ, ચિત્તકમ્મઞ્ઞતા હોતિ, કાયપાગુઞ્ઞતા હોતિ, ચિત્તપાગુઞ્ઞતા હોતિ, કાયુજુકતા હોતિ, ચિત્તુજુકતા હોતિ, સતિ હોતિ, સમ્પજઞ્ઞં હોતિ, સમથો હોતિ, વિપસ્સના હોતિ, પગ્ગાહો હોતિ, અવિક્ખેપો હોતી’’તિ (ધ. સ. ૧) –

એવં ધમ્મુદ્ધારં કરોન્તેન ભગવતા ફસ્સાદયો તિંસ ધમ્મે છપ્પઞ્ઞાસ કત્વા ફસ્સપઞ્ચકરાસિ ઝાનપઞ્ચકરાસિ ઇન્દ્રિયટ્ઠકરાસિ મગ્ગપઞ્ચકરાસિ બલસત્તકરાસિ હેતુત્તિકરાસિ કમ્મપથતિકરાસિ લોકપાલદુકરાસિ છયુગળદુકરાસિ ઉપકારદુકરાસિ યુગનન્ધદુકરાસિ વીરિયસમથદુકરાસીતિ સત્તરસન્નં રાસીનં વસેન વિભાગો કતો.

કથં? એતેસુપિ ચિત્તં તાવ ફસ્સપઞ્ચકં પત્વા ‘‘ચિત્તં હોતી’’તિ વુત્તં, ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા ‘‘મનિન્દ્રિય’’ન્તિ. વિતક્કો ઝાનઙ્ગાનિ પત્વા ‘‘વિતક્કો હોતી’’તિ વુત્તો, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા ‘‘સમ્માસઙ્કપ્પો’’તિ. સદ્ધા ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા ‘‘સદ્ધિન્દ્રિયં હોતી’’તિ વુત્તા, બલાનિ પત્વા ‘‘સદ્ધાબલ’’ન્તિ. હિરી બલાનિ પત્વા ‘‘હિરિબલં હોતી’’તિ વુત્તા, લોકપાલદુકં પત્વા ‘‘હિરી’’તિ. ઓત્તપ્પેપિ એસેવ નયો. અલોભો મૂલં પત્વા ‘‘અલોભો હોતી’’તિ વુત્તો, કમ્મપથં પત્વા ‘‘અનભિજ્ઝા’’તિ. અદોસો મૂલં પત્વા ‘‘અદોસો હોતી’’તિ વુત્તો, કમ્મપથં પત્વા ‘‘અબ્યાપાદો’’તિ. ઇમે સત્ત દ્વીસુ ઠાનેસુ વિભત્તા. વેદના પન ફસ્સપઞ્ચકં પત્વા ‘‘વેદના હોતી’’તિ વુત્તા, ઝાનઙ્ગાનિ પત્વા ‘‘સુખ’’ન્તિ, ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા ‘‘સોમનસ્સિન્દ્રિય’’ન્તિ. એવમયં એકો ધમ્મો તીસુ ઠાનેસુ વિભત્તો. વીરિયં પન ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા ‘‘વીરિયિન્દ્રિયં હોતી’’તિ વુત્તં, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા ‘‘સમ્માવાયામો’’તિ, બલાનિ પત્વા ‘‘વીરિયબલ’’ન્તિ, વીરિયસમથં પત્વા ‘‘પગ્ગાહો’’તિ. સતિપિ ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા ‘‘સતિન્દ્રિયં હોતી’’તિ વુત્તા, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા ‘‘સમ્માસતી’’તિ, બલાનિ પત્વા ‘‘સતિબલ’’ન્તિ, ઉપકારદુકં પત્વા ‘‘સતિ હોતી’’તિ. એવં ઇમે દ્વે ધમ્મા ચતૂસુ ઠાનેસુ વિભત્તા. સમાધિ પન ઝાનઙ્ગાનિ પત્વા ‘‘ચિત્તસ્સેકગ્ગતા હોતી’’તિ વુત્તો, ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા ‘‘સમાધિન્દ્રિય’’ન્તિ, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા ‘‘સમ્માસમાધી’’તિ, બલાનિ પત્વા ‘‘સમાધિબલ’’ન્તિ, યુગનન્ધદુકં પત્વા ‘‘સમથો’’તિ, વીરિયસમથં પત્વા ‘‘અવિક્ખેપો હોતી’’તિ. એવમયં એકો ધમ્મો છસુ ઠાનેસુ વિભત્તો. પઞ્ઞા પન ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા ‘‘પઞ્ઞિન્દ્રિયં હોતી’’તિ વુત્તા, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ, બલાનિ પત્વા ‘‘પઞ્ઞાબલ’’ન્તિ, મૂલાનિ પત્વા ‘‘અમોહો’’તિ, કમ્મપથં પત્વા ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ, ઉપકારદુકં પત્વા ‘‘સમ્પજઞ્ઞ’’ન્તિ, યુગનન્ધદુકં પત્વા ‘‘વિપસ્સના’’તિ. એવમયં એકો ધમ્મો સત્તસુ ઠાનેસુ વિભત્તોતિ એવમેતે દ્વાદસ ધમ્મા ઇન્દ્રિયાદિતંતંકિચ્ચવન્તતાય દ્વિટ્ઠાનિકાદિભેદેન સત્તરસસુ રાસીસુ વિભત્તા. ઇતરે અટ્ઠારસ કિચ્ચવસેન ભેદાભાવતો એકટ્ઠાનિકાયેવાતિ ઇમેસુ સત્તરસસુ રાસીસુ યેવાપનકધમ્મા એકરાસિમ્પિ ન ભજન્તિ તંતંકિચ્ચભાવતોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘રાસિં ભજન્તિ ના’’તિ.

નનુ ચેતે કિઞ્ચાપિ સેસરાસયો ન ભજન્તિ તેસં સદિસકિચ્ચસઙ્ગહવસેન ઠિતત્તા. ફસ્સપઞ્ચકરાસિ પન ખન્ધસઙ્ગહવસેનેવ ઠપિતોતિ ચેતનાય વિય નેસં સઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહતો તત્થ સમવરોધો યુત્તોતિ? તં ન, ખન્ધસઙ્ગહવસેન ઠપિતોપિ હિ ફસ્સપઞ્ચકરાસિ સબ્બચિત્તસાધારણધમ્મે સઙ્ગહેત્વા ઠપિતોતિ છન્દાદીનં તિણ્ણં પકિણ્ણકવસેન ઉપ્પજ્જમાનાનં સબ્બચિત્તસાધારણતાય અભાવતો, મનસિકારસ્સ ચ સતિપિ સબ્બચિત્તસાધારણત્તે નિપ્પરિયાયતો સઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહાભાવતો ન એતેસં ફસ્સપઞ્ચકરાસિભજનમ્પિ યુત્તન્તિ. કસ્મા પન મનસિકારસ્સ નિપ્પરિયાયતો સઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહાભાવોતિ? વુચ્ચતે – ઠપેત્વા ચેતનં સેસધમ્માનં સકસકકિચ્ચેસુપિ પરાધીનભાવેન પવત્તનતો અભિસઙ્ખરણલક્ખણં નિપ્પરિયાયતો ન લબ્ભતિ. યદિ લભેય્ય, ચિત્તેકગ્ગતાજીવિતિન્દ્રિયાનં સબ્બચિત્તસાધારણત્તા વેદનાવિઞ્ઞાણાનિ વિય તાનિ ફસ્સપઞ્ચકે વત્તબ્બાનિ સિયું, ન પનેવં વુત્તા, તસ્મા ઠપેત્વા ચેતનં સેસધમ્માનં અભિસઙ્ખરણલક્ખણં નિપ્પરિયાયતો ન લબ્ભતીતિ ન તેસં નિપ્પરિયાયતો ખન્ધસઙ્ગહો લબ્ભતિ. ચેતનાયયેવ પન સકિચ્ચપરકિચ્ચસાધનવસેન પવત્તનતો નિપ્પરિયાયતો અભિસઙ્ખરણલક્ખણસ્સ અત્થિતાય ખન્ધસઙ્ગહો લબ્ભતીતિ. યદિ એવં કથં ફસ્સો ફસ્સપઞ્ચકે વુત્તોતિ? ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના (વિભ. ૨૨૫), ફુટ્ઠો વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતી’’તિઆદિવચનતો (સં. નિ. ૪.૯૩) વેદના સઞ્ઞા ચેતના વિઞ્ઞાણન્તિ ઇમેસં અરૂપક્ખન્ધાનં ઉદ્દેસટ્ઠાને ઠત્વા તેસં પચ્ચયસ્સપિ ઉદ્દિસિતુકામતાય ફસ્સો તત્થ વુત્તો. દુબ્બલાતિ સકવિસયેપિ પરાયત્તભાવેનેવ પવત્તનતો દુબ્બલા. અધિમોક્ખો હિ સમાધિસ્સ પરિબ્યત્તભાવે પરિબ્યત્તભાવતો સમાધાયત્તવુત્તિ, મનસિકારોપિ ચેતનાય પરિબ્યત્તભાવતો ચેતનાયત્તવુત્તીતિ પરાયત્તાવ તે હોન્તિ.

૭૩. મનસી ચ કારોતિ મનસિકારો ચ. મનસિકારસદ્દસ્સ હિ અત્થમત્તસન્દસ્સનવસેન ગાથાબન્ધસુખત્થં અસમાસનિદ્દેસો, દીઘકરણં, મજ્ઝે ચ ચ-સદ્દવચનન્તિ. તેન મુનિવરેનાતિ સમ્બન્ધો.

૭૪-૮૦. પઠમાભિનિપાતત્તાતિ આરમ્મણે ફુસનવસેન પઠમમેવ અભિનિપતનતો. સબ્બેપિ ચેતસિકા ચિત્તાયત્તા ચિત્તકિરિયભાવેન વુચ્ચન્તીતિ ‘‘ચિત્તસ્સા’’તિ વુત્તં. કિરાતિ અરુચિસૂચનં. એવં મહાસંઘિકમતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તમેવ વિત્થારેતું ‘‘ફુસિત્વા પના’’તિઆદિ વુત્તં. મહાસંઘિકા હિ ‘‘પઠમં ફસ્સો આરમ્મણં ફુસતિ, અથ તેન ફુટ્ઠં દુતિયં વેદના વેદિયતિ, એવં એતેહિ ફુટ્ઠવેદિતં તતિયં સઞ્ઞા સઞ્જાનાતિ, તેહિ પન ફુટ્ઠવેદિતસઞ્ઞાતે ચતુત્થં ચેતનાય સમ્પયુત્તધમ્મે અભિસન્દહતી’’તિઆદિના વદન્તિ. બલવપચ્ચયત્તાતિ યથા પાસાદં પત્વા થમ્ભા સેસદબ્બસમ્ભારાનં બલવપચ્ચયા, એવમેસ યસ્મા સેસસમ્પયુત્તાનં બલવપચ્ચયો, તસ્માતિ અત્થો. તસ્માતિ હેતુનિગમનં.

સહેવ ચાતિ ચ-સદ્દો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો, સો ‘‘ચિત્તજાન’’ન્તિ ઇમસ્સ અનન્તરં દટ્ઠબ્બો. કસ્મા? ચિત્તાનં, ચિત્તજાનઞ્ચ એકુપ્પાદાદિભાવેન સહેવ પવત્તિતોતિ એવમેત્થ પદસમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઇદન્તિ ઇદં યથાવુત્તવિધાનં, એવં ‘‘પઠમાભિનિપાતત્તા’’તિ કારણં પરિહરિત્વા ઇદાનિ ‘‘બલવપચ્ચયત્તા’’તિ ઇદં પરિહરન્તો આહ ‘‘બલવ…પે… દિસ્સતી’’તિ. ચ-સદ્દો અવધારણે, નેવ દિસ્સતીતિ અત્થો. સેસધમ્માનમ્પિ હિ સહજાતપચ્ચયભાવસ્સ સાધારણત્તા તસ્સેવ બલવપચ્ચયભાવે ન કિઞ્ચિ કારણં દિસ્સતીતિ. યદિ સબ્બમિદમકારણં, કથઞ્ચરહિ ફસ્સો પઠમં વુત્તોતિ આહ ‘‘દેસનાક્કમતો’’તિઆદિ. ‘‘વેદના હોતિ, ફસ્સો હોતિ, સઞ્ઞા હોતિ, ફસ્સો હોતિ, ચેતના હોતિ, ફસ્સો હોતિ, ચિત્તં હોતિ, ફસ્સો હોતિ, વેદના હોતિ, સઞ્ઞા હોતિ, ચેતના હોતિ, વિતક્કો હોતી’’તિઆદીહિ આહરિતુમ્પિ વટ્ટેય્ય, દેસનાવારેન પન ફસ્સોવ પઠમં વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. યથા ચેત્થ, એવં સેસધમ્મેસુપિ પુબ્બાપરક્કમો નામ ન પરિયેસિતબ્બો. વચનત્થલક્ખણાદીહીતિ વચનત્થતો ચ લક્ખણાદિતો ચ.

ફુસતીતિ કત્તુનિદ્દેસો. તત્થ કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ, ફુસન્તિ એતેન વાતિ ફસ્સો. સમ્પયુત્તધમ્મા હિ આરમ્મણે પવત્તમાના તં ફુસનલક્ખણેન ફસ્સેન ફુસન્તા વિય હોન્તિ, આરમ્મણફુસનમત્તં વા ફસ્સોતિપિ સાધનત્તયમ્પિ યુજ્જતેવ. ફુસનં લક્ખણમેતસ્સાતિ ફુસનલક્ખણો, વેદનાય પચ્ચયભાવટ્ઠેન આરમ્મણફુસનલક્ખણોતિ અત્થો. સંઘટ્ટનરસોતિ મનોદ્વારે ચિત્તારમ્મણાનં સંઘટ્ટનતો સંઘટ્ટનકિચ્ચો. અયઞ્હિ આરમ્મણે અનલ્લીયમાનોપિ રૂપં વિય ચક્ખું, સદ્દો વિય ચ સોતં ચિત્તમારમ્મણઞ્ચ ઘટ્ટેતિ. પઞ્ચદ્વારેસુ વા વત્થારમ્મણસંઘટ્ટનેન સમ્પજ્જતીતિ સંઘટ્ટનસમ્પત્તિકો ફસ્સો ‘‘સંઘટ્ટનરસો’’તિ વુત્તો. યથા ‘‘દ્વે પાણી વજ્જેય્યુ’’ન્તિઆદીસુ પાણિમ્હિ ઘટ્ટનં તબ્બિસેસભૂતા રૂપધમ્મા, એવં ચિત્તસ્સ આરમ્મણે સંઘટ્ટનં તબ્બિસેસભૂતો એકો ચેતસિકધમ્મો દટ્ઠબ્બો. તિણ્ણં સન્નિપાતસઙ્ખાતસ્સ અત્તનો કારણસ્સ વસેન પવેદિતત્તા સન્નિપાતપચ્ચુપટ્ઠાનો. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫; સં. નિ ૨.૪.૬૦; કથા. ૪૬૫) હિ વચનતો ચક્ખુરૂપવિઞ્ઞાણાદીનં તિણ્ણં સન્નિપાતવસેન ગહેતબ્બતાય ઉપટ્ઠાનતો સન્નિપાતસઙ્ખાતસ્સ કારણસ્સ વસેન ઉપટ્ઠાનમસ્સાતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનેન સન્નિપાતપચ્ચુપટ્ઠાનતા વુત્તા. ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ (વિભ. ૨૨૫) વચનતો વેદના ફલમસ્સાતિ વેદનાપચ્ચુપટ્ઠાનો. તજ્જસમન્નાહારેન ચેવ ઇન્દ્રિયેન ચ પરિક્ખતે વિસયે અનન્તરાયેનેવ ઉપ્પજ્જનતો આપાથગતવિસયપદટ્ઠાનો. અયઞ્હિ તસ્સ ફસ્સસ્સ કારણભૂતો તદનુરૂપભૂતો સમન્નાહારોતિ તજ્જસમન્નાહારસઙ્ખાતેન આવજ્જનેન ચેવ ચક્ખાદિઇન્દ્રિયેન ચ યથાક્કમં આરમ્મણકરણતદભિમુખભાવવસેન પરિક્ખતે અભિસઙ્ખાતે આપાથગતેયેવ વિસયે એકન્તેન ઉપ્પજ્જનતો આપાથગતો વિસયો પદટ્ઠાનં આસન્નકારણં ઇમસ્સાતિ આપાથગતવિસયપદટ્ઠાનો.

નનુ ચાયં ધમ્મો ચેતસિકો, સ્વાયં અરૂપધમ્મો સમાનો કથં ફુસનલક્ખણો હોતીતિ અન્તોલીનચોદનં મનસિ કત્વા તસ્સા સોધનત્થં ‘‘અરૂપધમ્મોપિ સમાનો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ફુસનાકારેનેવ પવત્તતી’’તિ ઇમિના અરૂપસ્સાપિ સતો તસ્સ ધમ્મસ્સ અયં સભાવોતિ દસ્સેતિ. સા ચ તસ્સ ફુસનાકારપ્પવત્તિ અમ્બિલં અમ્બપક્કાદિં ખાદન્તં પસ્સન્તસ્સ પરસ્સ ખેળુપ્પત્તિપરં બાધિયમાનં દિસ્વા દયાલુકસ્સ સરીરકમ્પનં, રુક્ખસાખગ્ગે દુટ્ઠિતં પુરિસં દિસ્વા ભૂમિયં ઠિતસ્સ પુરિસસ્સ જઙ્ઘચલનં, પિસાચાદિભાયિતબ્બં દિસ્વા ઊરુપત્થમ્ભોતિ એવમાદિ વિય દટ્ઠબ્બા. સોતિ સો યથાવુત્તલક્ખણાદિકો ફસ્સો.

સુન્દરન્તિ સુખવેદનાસમ્પયુત્તત્તા પસત્થં. મનોતિ વિઞ્ઞાણં. સુમનસ્સ ભાવોતિ સુમનસઙ્ખાતસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ ભાવો. ય્વાયં સદ્દપ્પવત્તિનિબન્ધનો અત્થો, સો સોમનસ્સં. સોમનસ્સવેદનાસમ્પયુત્તત્તા હિ સુમન-સદ્દો તસ્મિં વિઞ્ઞાણે પવત્તતિ. વેદેન અનુભવનાકારેન અયિતં પવત્તં વેદયિતં, તં લક્ખણમસ્સાતિ વેદયિતલક્ખણા. ઇટ્ઠસ્સ ઇટ્ઠાકારતોવ અનુભવનં કિચ્ચમસ્સાતિ ઇટ્ઠાકારાનુભવનરસા. સા હિ સભાવતો ઇટ્ઠમારમ્મણં ઇટ્ઠવસેન, ઇતરઞ્ચ ઇટ્ઠાકારેનેવ અનુભવતિ, તત્થ ઇટ્ઠાકારાનુભવનં કુસલાકુસલચિત્તસમ્પયુત્તવેદનાય લબ્ભતિ તસ્સા અનિટ્ઠસ્સપિ કપ્પનાવસેન ઇટ્ઠાકારેન ગહણતો, સભાવતો પન ઇટ્ઠાનુભવનં અબ્યાકતચિત્તસમ્પયુત્તાયપિ લબ્ભતિ તસ્સા વિપલ્લાસગ્ગાહાભાવતો. ‘‘રાજા વિય સુભોજનરસ’’ન્તિ ઇમિના ઇમં દીપેતિ – ફસ્સસ્સ ફુસનમત્તમેવ હોતિ, સઞ્ઞાય સઞ્જાનનમત્તમેવ, ચેતનાય સઞ્ચેતનામત્તમેવ, વિઞ્ઞાણસ્સ વિજાનનમત્તમેવ, એકંસતો પન ઇસ્સરવતાય સામિભાવેન વેદનાવ આરમ્મણરસં અનુભવતિ, રાજા વિય સૂદકારેન સમ્પાદિતસુભોજનરસન્તિ. અસ્સાદીયતીતિ અસ્સાદો, સુખવેદના. તેનાહ ભગવા – ‘‘યં, ભિક્ખવે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ અસ્સાદો’’તિ. ચેતોસન્નિસ્સિતત્તા ચેતસિ ભવો અસ્સાદોતિ ચેતસિકઅસ્સાદો, તથા પચ્ચુપટ્ઠાતીતિ ચેતસિકઅસ્સાદપચ્ચુપટ્ઠાના. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદિયતીતિ આહ ‘‘પસ્સદ્ધિપદટ્ઠાના’’તિ. ઇદં પન નિરામિસસોમનસ્સવસેન વેદિતબ્બં.

નીલાદિભેદસ્સ આરમ્મણસ્સ સઞ્જાનનં તમેવ સઞ્ઞં કત્વા જાનનં લક્ખણં એતસ્સાતિ સઞ્જાનનલક્ખણા. પચ્ચાભિઞ્ઞાણકરણરસાતિ પતિ અભિઞ્ઞાયતિ એતેનાતિ પચ્ચાભિઞ્ઞાણં, તદેવેતન્તિ પુન પચ્ચાભિઞ્ઞાણનિમિત્તં સણ્ઠાનાદિકો આકારો, તસ્સ કરણરસો કિચ્ચમસ્સાતિ પચ્ચાભિઞ્ઞાણકરણરસા. સા હિ ઉપ્પજ્જમાના પચ્છા સઞ્જાનનસ્સ કારણભૂતં સણ્ઠાનાદિકં આકારં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ. ઇદઞ્ચ નિમિત્તકારિકાય નિમિત્તેન સઞ્જાનન્તિયા ચ સબ્બાય સમાનસઞ્ઞાય યોજેતબ્બં. નિમિત્તેન સઞ્જાનન્તીપિ હિ પુન અપરાય સઞ્ઞાય ચ સઞ્જાનનસ્સ નિમિત્તં કરોતીતિ. તઞ્ચ કુસલાકુસલકિરિયાજવનસઞ્ઞં ધુરં કત્વા વેદિતબ્બં. તં પનેતં અભિઞ્ઞાણકરણં કથં દટ્ઠબ્બન્તિ આહ ‘‘વડ્ઢકિસ્સ અભિઞ્ઞાણકરણમિવા’’તિ. યથા વડ્ઢકિસ્સ દારૂસુ ‘‘ઇદં ઉદ્ધં, ઇદં અધો’’તિ એવં પચ્છા સઞ્જાનનપચ્ચયભૂતસ્સ સઞ્ઞાણસ્સ કરણં, એવમસ્સા પુન સઞ્જાનનપચ્ચયનિમિત્તકરણન્તિ વુત્તં હોતિ. હત્થિદસ્સકઅન્ધો વિય ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ સઞ્ઞાય યથાગહિતનિમિત્તવસેન અભિનિવેસકરણતો યથા…પે… પચ્ચુપટ્ઠાના. એતેન સઞ્ઞાય આકારગ્ગહણં કત્વા ઠિતસ્સ દિટ્ઠિઆદીનં ઉપ્પજ્જનતો અકુસલસઞ્ઞાય અનુરૂપવસેન ફલપચ્ચુપટ્ઠાનં દસ્સિતં હોતિ. અથ વા અભિનિવેસકરણન્તિ ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ સઞ્ઞાભિનિવેસમત્તમેવ, તસ્મા ઉપપરિક્ખાભાવેન યથાગહિતનિમિત્તવસેન અભિનિવેસાકારેન ઉપટ્ઠાનતો આકારપચ્ચુપટ્ઠાનં વુત્તં. તિણપુરિસકેસુ મિગપોતકાનં ‘‘પુરિસા’’તિ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા વિય અવિકપ્પસભાવત્તા યથાઉપટ્ઠિતવિસયપદટ્ઠાના. એત્થ ચ ઞાણવિપ્પયુત્તસઞ્ઞાય આકારગ્ગહણવસેન ઉપ્પજ્જનકાલે ચિત્તં અબ્બોહારિકં સઞ્ઞાનુગતિકં હોતિ. ઞાણસમ્પયુત્તે ચિત્તે પન સસમ્ભારપથવિયા અનુગતા સેસધાતુયો વિય સઞ્ઞાચિત્તઞ્ચ અબ્બોહારિકં ઞાણાનુગતિકં હોતિ.

અભિસન્દહતીતિ પબન્ધતિ પવત્તેતિ, ‘‘ગણ્હથ ગણ્હથા’’તિ વદન્તી વિય સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણે પયોજેતિ, સકસકકિચ્ચે ચ પટ્ઠપેતીતિ અત્થો. ચેતયિતલક્ખણાતિ નિદ્દોક્કન્તસ્સ પબુદ્ધક્ખણે સમ્ભમપ્પવત્તિ વિય ચેતસો ઉસ્સાહતાવ લક્ખણા. અથ વા ‘‘અભિસન્દહતી’’તિ વુત્તત્તા પયોજનલક્ખણાત્વેવ અત્થો. આયૂહનરસાતિ ચેતસિકઇરિયનરસા, પયોગરસાતિ વુત્તં હોતિ. કુસલાકુસલકિરિયાજવનસમ્પયુત્તાયયેવ પનેતં લબ્ભતિ. સંવિદહનપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ ‘‘ત્વં ઇદં કરોહી’’તિ વિચારેન્તી વિય હોતીતિ વિચારણપચ્ચુપટ્ઠાના. એતાય હિ પવત્તમાનાય સબ્બેપિ સમ્પયુત્તધમ્મા યથા સકિચ્ચપસુતા હોન્તિ, તેનેવ હેસા સકિચ્ચપરકિચ્ચસાધિકા વુત્તા. જેટ્ઠસિસ્સો પરે સજ્ઝાયને ઉય્યોજેન્તો સયમ્પિ સજ્ઝાયતિ. તસ્મિઞ્હિ સજ્ઝાયિતું આરદ્ધે સેસસિસ્સાપિ સજ્ઝાયન્તિ. મહાવડ્ઢકિસ્મિમ્પિ વડ્ઢકિકમ્મં કાતું આરદ્ધે ઇતરેપિ કરોન્તિ યેવાતિ આહ ‘‘જેટ્ઠસિસ્સમહાવડ્ઢકિઆદયો વિયા’’તિ. આદિ-સદ્દેન જેટ્ઠન્તેવાસિકાદીનં ગહણં.

યથાપચ્ચયં પવત્તમાનાનં ધમ્માનં નત્થિ કાચિ વસવત્તિતાતિ વસવત્તિભાવનિવારણત્થં ‘‘વિતક્કનં વિતક્કો’’તિ વુત્તં. ઊહનં આરમ્મણસ્સ પરિકપ્પનં, તસ્મિં અભિનિરોપનન્તિ વા વુત્તં હોતિ. યસ્મા ચિત્તં વિતક્કબલેન આરમ્મણં અભિરુળ્હં વિય હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અભિનિરોપનલક્ખણો’’તિ. યથા હિ કોચિ ગામવાસી પુરિસો રાજવલ્લભં, તંસમ્બન્ધિનં મિત્તં વા નિસ્સાય રાજગેહં આરોહતિ અનુપવિસતિ, એવં વિતક્કં નિસ્સાય ચિત્તં આરમ્મણં આરોહતિ. યદિ એવં કથં અવિતક્કચિત્તં આરમ્મણં આરોહતિ, ન હિ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણદુતિયજ્ઝાનાદિકે વિતક્કો ઉપલબ્ભતિ, યસ્સ બલેન તં આરમ્મણં આરોહતિ, તસ્મા સભાવતો ભાવનાબલેન તત્થ અનુપ્પજ્જનકો? સચ્ચં, તમ્પિ વિતક્કબલેન આરોહતિ. યથા હિ સો પુરિસો પરિચયેન તેન વિનાપિ નિરાસઙ્કો રાજગેહં પવિસતિ, એવં પરિચયેન વિતક્કેન વિનાપિ અવિતક્કચિત્તં આરમ્મણં આરોહતિ. પરિચયોતિ ચેત્થ સન્તાને અભિણ્હં પવત્તચિત્તભાવનાસઙ્ખાતો પરિચયો. વિતક્કસ્સ હિ સન્તાને અભિણ્હં પવત્તસ્સ વસેન ચિત્તસ્સ આરમ્મણાભિરોહનં ચિરપરિચિતં, તેન તં ચિત્તં કદાચિ વિતક્કેન વિનાપિ તત્થ વત્તતેવ. યથા તં ઞાણસહિતં હુત્વા સમ્મસનવસેન ચિરપરિચિતં કદાચિ ઞાણરહિતમ્પિ સમ્મસનવસેન પવત્તતિ, યથા વા કિલેસસહિતં હુત્વા પવત્તં સબ્બસો કિલેસરહિતમ્પિ પરિચયેન કિલેસવાસનાવસેન પવત્તતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

અથ વા દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણં અવિતક્કમ્પિ વત્થારમ્મણઘટ્ટનસ્સ બલવતાય, દુતિયજ્ઝાનાદીનિ ચ હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમભાવનાય બલવતાય આરમ્મણં આરોહતીતિ. આદિતો, અભિમુખં વા હનનં પહરણમત્તં આહનનં, પરિતો, પરિવત્તેત્વા વા હનનં વિસેસેન પહરણં પરિયાહનનં, તં કિચ્ચમસ્સાતિ આહનનપરિયાહનનરસો. તથા હિ તેન યોગાવચરો આરમ્મણં વિતક્કાહતં વિતક્કપરિયાહતં કરોતીતિ વુચ્ચતિ. આનયનં ચિત્તસ્સ આરમ્મણે ઉપનયનં, આકડ્ઢનં વા, તથા હુત્વા પચ્ચુપટ્ઠાનમસ્સાતિ આનયનપચ્ચુપટ્ઠાનો.

તેનાતિ તેન વિચારેન કરણભૂતેન, હેતુભૂતેન વા ચિત્તં આરમ્મણે વિચરતિ અનુવિચરતિ, અવિચારચિત્તસ્સ પન અવિતક્કચિત્તે વુત્તાનુસારેન પવત્તિ વેદિતબ્બા. વિચરણં અનુસઞ્ચરણં અનુપરિગમનં. સ્વાયં વિસેસો સન્તાનમ્હિ લબ્ભમાનો જવનસન્તાને પાકટો હોતીતિ દટ્ઠબ્બો. એસ નયો સેસેસુપિ. આરમ્મણસ્સ અનુમજ્જનં અનુમસનં પરિમજ્જનમસ્સ લક્ખણન્તિ આરમ્મણાનુમજ્જનલક્ખણો. તથા હિ વિચારો પરિમજ્જનહત્થો વિય, સંસરણહત્થો વિયાતિ વુચ્ચતિ. તત્થાતિ આરમ્મણે. સહજાતાનં અનુયોજનં આરમ્મણે અનુવિચરણસઙ્ખાતઅનુમજ્જનવસેન વેદિતબ્બં. ધમ્માનઞ્હિ સભાવવિનિમુત્તા કાચિ કિરિયા નામ નત્થિ. તથાગહેતબ્બાકારો બોધનેય્યજનાનુરોધેન પરમત્થતો એકસભાવોપિ સભાવધમ્મો પરિયાયવચનેહિ વિસયસમારોપિતરૂપેહિ બહૂહિ પકારેહિ પકાસીયતિ. એવઞ્હિ સો સુટ્ઠુ પકાસિતો હોતીતિ. અનુપબન્ધપચ્ચુપટ્ઠાનોતિ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અવિચ્છિન્નસ્સ વિય પવત્તિપચ્ચુપટ્ઠાનો. તથા હિ સો અનુસન્ધાનતાતિ નિદ્દિટ્ઠો.

એત્થ ચ વિચારતો ઓળારિકટ્ઠેન તસ્સેવ પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન પઠમઘણ્ટાભિરવો વિય ચેતસો પઠમાભિનિપાતો વિતક્કો, અનુરવો વિય અનુસઞ્ચરણં વિચારો. યથા હિ ઘણ્ટાભિઘાતજો પઠમાભિરવો અનુરવતો ઓળારિકો, પુબ્બઙ્ગમો ચ હોતિ, એવં આરમ્મણાભિરોપનટ્ઠેન વિતક્કો ઓળારિકો, પુબ્બઙ્ગમો વિય ચ હોતિ. તતો સુખુમટ્ઠેન અનુમજ્જનસભાવેન ચ ઘણ્ટાનુરવો વિય અનુપબન્ધો વિચારો. વિપ્ફારવા ચેત્થ વિતક્કો ચિત્તસ્સ પઠમુપ્પત્તિકાલે ચિત્તસ્સ પરિપ્ફન્દનભૂતો આકાસે ઉપ્પતિતુકામસ્સ સકુણસ્સ પક્ખવિક્ખેપો વિય, પદુમાભિમુખપાતો વિય ચ ગન્ધાનુબન્ધચેતસો ભમરસ્સ. સન્તવુત્તિ વિચારો ચિત્તસ્સ નાતિપરિપ્ફન્દનભાવો, આકાસે ઉપ્પતિતસ્સ સકુણસ્સ પક્ખપ્પસારણં વિય, પદુમસ્સ ઉપરિભાગે પરિબ્ભમનં વિય ચ પદુમાભિમુખપતિતસ્સ ભમરસ્સ. આગમટ્ઠકથાયં પન વિપરિયાયેન આગતં. તથા ચ વુત્તં દુકનિપાતટ્ઠકથાયં –

‘‘આકાસે ગચ્છતો મહાસકુણસ્સ ઉભોહિ પક્ખેહિ વાતં ગહેત્વા પક્ખે સન્નિસીદાપેત્વા ગમનં વિય આરમ્મણે ચેતસો અભિનિરોપનભાવેન પવત્તો વિતક્કો, વાતગ્ગહણત્થં પક્ખે ફન્દાપયમાનસ્સ ગમનં વિય અનુમજ્જનભાવેન પવત્તો વિચારો’’તિ.

તમ્પિ અનુપબન્ધેન પવત્તિયં યુજ્જતિ. તથા હિ ઉપચારે, અપ્પનાયં વા સન્તાનેન પવત્તિયં વિતક્કો નિચ્ચલો હુત્વા આરમ્મણં અનુપવિસિત્વા વિય પવત્તતિ, ન પઠમાભિનિપાતે વિય પાકટો હોતીતિ.

પિનયતીતિ કાયચિત્તં અપ્પેતિ, વડ્ઢેતિ વા. સમ્પિયાયનલક્ખણાતિ આરમ્મણં કલ્લતો ગહણલક્ખણા. પીણનરસાતિ કાયચિત્તાનં પરિબ્રૂહનકિચ્ચા. ફરણરસાતિ પણીતરૂપેહિ કાયસ્સ બ્યાપનરસા, અત્તના સમ્પયુત્તચિત્તસમુટ્ઠાનેહિ રૂપેહિ સકલરૂપકાયબ્યાપનં કરોતીતિ વુત્તં હોતિ. ન હિ અઞ્ઞથા ઇમિસ્સા ફરણં હોતિ, ધમ્માનં અબ્યાપારતાય કેસગ્ગમત્તમ્પિ સઙ્કમનાભાવતો. ઉદગ્ગભાવો ઓદગ્યં.

એકં આરમ્મણં અગ્ગમેતસ્સાતિ એકગ્ગં, ચિત્તં, યેન પન ધમ્મેન યોગતો તં એકગ્ગં નામ હોતિ, સો એકગ્ગભાવો. સો પન ચિત્તસ્સેવ હોતિ, ન યસ્સ કસ્સચીતિ આહ ‘‘ચિત્તસ્સ એકગ્ગભાવો’’તિ, નિવાતે દીપસિખાય ઠિતિ વિય ચિત્તસ્સ ઠિતીતિ વુત્તં હોતિ. વિસારસ્સ બ્યગ્ગભાવસ્સ પટિપક્ખો સભાવો અવિસારો, ન વિસારાભાવમત્તં, તં ઇમસ્સ લક્ખણન્તિ આહ ‘‘અવિસારલક્ખણો’’તિ. અવિક્ખેપો સમ્પયુત્તધમ્માનં અવિક્ખિત્તતા, અવિસારાવિક્ખેપાનં સમાધાનભાવતો અત્થતો વિસેસાભાવેપિ સમુખેન, સમ્પયુત્તમુખેન ચ ઉભયં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અવૂપસમલક્ખણસ્સ વિક્ખેપસ્સ પટિપક્ખતાય ચિત્તસ્સ ઉપસમનાકારેન પચ્ચુપટ્ઠાતીતિ ઉપસમપચ્ચુપટ્ઠાનો. વિસેસતોતિ યેભુય્યેન. સુખવિરહિતોપિ હિ અત્થિ સમાધીતિ સો યેભુય્યેન સુખપદટ્ઠાનો હોતિ. અથ વા વિસેસતોતિ અતિસયેન. ‘‘સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ (અ. નિ. ૧૧.૧૧) વચનતો હિ સુખં સમાધિસ્સ વિસેસકારણં સુખવિરહિતસ્સપિ તદુપનિસ્સયેનેવ સમિજ્ઝનતો.

સદ્દહન્તિ એતાયાતિ કમ્મફલાદિસદ્દહનકિરિયાય પવત્તમાનાનં ધમ્માનં તત્થ આધિપચ્ચભાવેન સદ્ધાય પચ્ચયતં દસ્સેતિ. તસ્સા હિ ધમ્માનં તથા પચ્ચયભાવે સતિ તંસમઙ્ગિપુગ્ગલો ‘‘સદ્દહતી’’તિ વોહરીયતિ. સદ્દહનં સદ્ધેય્યવત્થુનો પત્તિયાયનં, તં લક્ખણમેતિસ્સાતિ સદ્દહનલક્ખણા. કાલુસિયમલં વિધમેત્વા સમ્પયુત્તાનં, પુગ્ગલસ્સેવ વા પસાદં અનાવિલભાવકારણં કિચ્ચમેતિસ્સાતિ પસાદનરસા. યથા કથં વિયાતિ આહ ‘‘ઉદકપ્પસાદકમણિ વિયા’’તિ. અકાલુસિયપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ અનાવિલભાવપચ્ચુપટ્ઠાના. રતનત્તયં કમ્મં કમ્મફલઞ્ચ સદ્ધેય્યવત્થુ, તં ઇમિસ્સા આસન્નકારણન્તિ સદ્ધેય્યવત્થુપદટ્ઠાના. ન હિ સદ્ધાય અવત્થુભૂતેસુ તિત્થિયાદીસુ સા ઉપ્પજ્જતિ. સા પનાયં કુસલધમ્માનં આદાને હત્થો વિય, સબ્બસમ્પત્તિસમ્પદાને વિત્તં વિય, અમતકસિફલફલને બીજં વિય ચ દટ્ઠબ્બા. ‘‘સદ્ધાહત્થો, મહાનામ, અરિયસાવકો, સદ્ધીધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠં (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૪), સદ્ધા બીજં તપો વુટ્ઠી’’તિઆદિવચનઞ્હેત્થ (સં. નિ. ૧.૧૯૭; સુ. નિ. ૭૭) સાધકં.

સરન્તિ ૨૩૭ એતાયાતિ સરણકિરિયાય પવત્તમાનાનં ધમ્માનં તત્થ આધિપચ્ચભાવેન સતિયા પચ્ચયતં દસ્સેતિ. તસ્સા હિ ધમ્માનં તથા પચ્ચયભાવે સતિ તંસમઙ્ગિપુગ્ગલો ‘‘સરતી’’તિ વોહરીયતિ. ઉદકે અલાબુ વિય પિલવિત્વા ગન્તું અદત્વા પાસાણસ્સ વિય નિચ્ચલસ્સ આરમ્મણસ્સ ઠપનં અસમ્મુટ્ઠતાકરણં અપિલાપનં, તં લક્ખણમસ્સાતિ અપિલાપનલક્ખણા. સા હિ આરમ્મણે દળ્હં પતિટ્ઠિતત્તા એસિકા વિય વુચ્ચતિ. સમ્મોસપચ્ચનીકકિચ્ચં અસમ્મોસરસો, ન સમ્મોસાભાવમત્તં. ‘‘સતારક્ખેન ચેતસા વિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૦) વુત્તત્તા ચેતોગુણરતનહારકાનં કિલેસચોરાનં નિવારણતો આહ ‘‘આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ. તથા હેસા ચક્ખુદ્વારાદિરક્ખનતો દોવારિકો વિયાતિ વુચ્ચતિ. પઠમં સઞ્ઞાય થિરુપ્પન્નભાવે પચ્છા સતિયા પતિટ્ઠાનભાવતો આહ ‘‘થિરસઞ્ઞાપદટ્ઠાના’’તિ. અથ સતિસઞ્ઞાનં કિં નાનાકરણન્તિ? સઞ્ઞા તાવ પઠમં અગ્ગહિતનિમિત્તં સઞ્જાનાતિ, ગહિતનિમિત્તે પુન પચ્ચાભિઞ્ઞાણપચ્ચયનિમિત્તં કરોતિ, પઠમં અગ્ગહિતે પન સઞ્ઞાકિચ્ચં અપ્પધાનં હોતિ, સતિ પન પઠમં અગ્ગહિતનિમિત્તમ્પિ સરતિ ગહિતનિમિત્તમ્પિ, ગહિતનિમિત્તે પન સતિકિચ્ચં ગુણભૂતં હોતીતિ ઇદમેવ તાસં નાનત્તં.

વીરભાવોતિ યેન વીરિયેન વીરો નામ હોતિ, સો ધમ્મો. વીરાનં વા કમ્મન્તિ યેન કમ્મેન વીરો નામ હોતિ, તં વીરાનં કમ્મં નામ. વીરિયં પનસ્સ સાધકભાવતો તથા વુત્તં. ધમ્મવિનિમુત્તં વા કિઞ્ચિ કમ્મં નત્થીતિ વીરિયમેવ કમ્મભાવેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. વિધિના ઈરેતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ વા વીરિયં. ઉસ્સાહો તં તં કિચ્ચં સમારમ્ભો, પરક્કમો વા. ઉપત્થમ્ભનં પન સમ્પયુત્તધમ્માનં કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદત્વા ધારણં અનુબલપ્પદાનં. સમ્પયુત્તધમ્માનં સંસીદનભાવનિવારકો ધમ્મો, ન સંસીદનાભાવમત્તં, અસંસીદનભાવેન પચ્ચુપટ્ઠાતીતિ અસંસીદનભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં. ‘‘સંવિગ્ગો યોનિસો પદહતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૧૩) વચનતો સંવેગપદટ્ઠાનં. સંવેગોતિ ચેત્થ સંવેગમયં ઞાણં. અસંવેગપુબ્બિકાય પન કુસલકિરિયાય વીરિયારમ્ભવત્થુપદટ્ઠાનં. તત્થ વીરિયારમ્ભવત્થૂનિ નામ –

‘‘મગ્ગો ગન્તબ્બો હોતિ, મગ્ગો ગતો. કમ્મં કાતબ્બં હોતિ, કમ્મં કતં. અપ્પમત્તકો આબાધો ઉપ્પન્નો હોતિ, ગિલાના વુટ્ઠિતો હોતિ, અચિરવુટ્ઠિતો ગેલઞ્ઞા. ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય ચરન્તો ન લભતિ, લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં લભતિ…પે… પારિપૂરિ’’ન્તિ –

એવં વુત્તાનિ એતાનિ અનુરૂપપચ્ચવેક્ખણસહિતાનિ અટ્ઠ વીરિયારમ્ભવત્થૂનિ, તમ્મૂલકાનિ વા પચ્ચવેક્ખણાનિ. એત્થ ચ વિતક્કો સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણં આરોપેતિ. ચેતના તે તંતંકિચ્ચેસુ નિયોજેતિ. વીરિયં પન તે સંસીદિતું અદત્વા ઉસ્સાહેતીતિ અયં વિતક્કચેતનાવીરિયાનં વિસેસો.

વિજાનનલક્ખણાતિ વિસેસેન જાનનલક્ખણા, યથાસભાવપટિવેધલક્ખણાતિ અત્થો. વિસયસ્સ આરમ્મણસ્સ ઓભાસનં પકાસનં તપ્પટિચ્છાદકસમ્મોહન્ધકારસ્સ વિધમનતોતિ વિસયોભાસનં, તં કિચ્ચમસ્સાતિ વિસયોભાસનરસા. કત્થચિ વિસયે અસમ્મુય્હનાકારેન સમ્મોહપટિપક્ખતાય વા પચ્ચુપટ્ઠાનતો સમ્મોહાભાવસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાનતો વા અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના.

અત્તના અનુપાલેતબ્બાનં સહજાતધમ્માનં અનુપાલનં જીવિતસ્સ બ્યાપારો, તઞ્ચ તેસં જીવનન્તિ તં તસ્સ કારણભાવં પુરક્ખત્વા વુત્તં ‘‘જીવન્તિ તેના’’તિ. રૂપારૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ અનુરૂપતો લક્ખણાદિકં દસ્સેતું ‘‘અત્તના અવિનિભુત્તાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘સમ્પયુત્તાન’’ન્તિ હિ વુચ્ચમાને રૂપધમ્માનં સમ્પયોગાભાવતો રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ સઙ્ગહો ન સિયા. ‘‘અવિનિભુત્તાન’’ન્તિ પન વુત્તત્તા યાનિ અવિનિબ્ભોગરૂપાનિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયેન સદ્ધિં અવિનિભુત્તાનિ અવિસંસટ્ઠાનિ. યે ચ અરૂપધમ્મા અરૂપજીવિતિન્દ્રિયેન સમ્પયુત્તા, તેસં સબ્બેસં સઙ્ગહો હોતીતિ. પવત્તનરસન્તિ ઉપ્પાદતો યાવ ભઙ્ગા અનુપાલનતો અન્તરા અનિવત્તનસભાવસાધનેન તેસં પવત્તનકિચ્ચં. કેચિ પન ‘‘રૂપજીવિતિન્દ્રિયં તેસં ઠિતિક્ખણતો પટ્ઠાય, અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં ઉપ્પાદતો પટ્ઠાય પવત્તિયા પચ્ચયો’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં. પટ્ઠાને હિ ‘‘અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અસઞ્ઞસત્તાનં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ ઇન્દ્રિયપચ્ચયં કમ્મપચ્ચયસદિસ’’ન્તિ અસઞ્ઞસત્તાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયો કમ્મપચ્ચયસદિસં કત્વા વુત્તો, તસ્મા રૂપજીવિતિન્દ્રિયમ્પિ ઉપ્પાદતો પટ્ઠાય પચ્ચયો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઉપ્પાદતો યાવ ભઙ્ગા ઠપનતો ઠપનપચ્ચુપટ્ઠાનં. અનુપાલનવસેન યાપયિતબ્બા પવત્તેતબ્બા ધમ્મા પદટ્ઠાનમસ્સાતિ યાપયિતબ્બધમ્મપદટ્ઠાનં. યદિ એવં તેસં અનુપાલનાદિસાધકં, કથં તેસં નિરોધો હોતિ. એવઞ્હિ સબ્બકાલં ઠાતબ્બન્તિ આહ ‘‘સન્તેપિ ચા’’તિઆદિ. અનુપાલનલક્ખણાદિમ્હીતિ આદિ-સદ્દેન પવત્તનરસાદિમેવ સઙ્ગણ્હાતિ. અત્થિક્ખણેયેવાતિ અત્તના અનુપાલેતબ્બાનં, અત્તનો વા અત્થિક્ખણેયેવ. ઉદકન્તિ તળાકગતજલં, દણ્ડગતજલં વા. તત્થ તળાકગતઉદકસ્સ ગહણે અત્તના અનુપાલેતબ્બધમ્માનં અત્થિક્ખણે અનુપાલનં સાધિતં હોતિ, દણ્ડગતજલસ્સ પન ગહણે અત્તનો અત્થિક્ખણે અનુપાલનં. અત્તના અનુપ્પાદિતધમ્મે કથં પાલેતીતિ આહ ‘‘ધાતિ વિય કુમાર’’ન્તિ. યદિ સેસધમ્માનં પવત્તિકારણેન કેનચિ ભવિતબ્બં, જીવિતસ્સ પન કિં પવત્તિકારણન્તિ આહ ‘‘સયં…પે… પવત્તતી’’તિ. યથા કથં વિયાતિ આહ ‘‘નિયામકો વિયા’’તિ. સોપિ અત્તના પવત્તિતનાવાસમ્બન્ધેન પવત્તતિ. યદિ ધમ્માનં પવત્તિ જીવિતિન્દ્રિયપટિબદ્ધં, ભઙ્ગતો ઉદ્ધમ્પિ કિં પન પવત્તેતીતિ આહ ‘‘ન ભઙ્ગતો ઉદ્ધ’’ન્તિ. કસ્માતિ આહ ‘‘અત્તનો ચ પવત્તેતબ્બાનઞ્ચ અભાવા’’તિ. ભઙ્ગક્ખણે પન કથન્તિ આહ ‘‘ન ભઙ્ગક્ખણે ઠપેતી’’તિ.

યસ્મા પન લોભપટિપક્ખો અલોભો હોતિ, યે ધમ્મા તેન સમ્પયુત્તા, તંસમઙ્ગિનો વા સત્તા, તે ન લુબ્ભન્તિ, સયમ્પિ કદાચિ ન લુબ્ભતેવ, અત્થતો વા અલુબ્ભનાકારો એવ ચ સો હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ન લુબ્ભન્તિ તેના’’તિઆદિ. એસ નયો ‘‘ન દુસ્સન્તિ તેના’’તિઆદીસુપિ. અલગ્ગભાવો આરમ્મણં નિસ્સાય પવત્તન્તસ્સપિ તત્થ અનાસત્તતા. તેનાહ ‘‘કમલદલે જલબિન્દુ વિયા’’તિ. અપરિગ્ગહો કસ્સચિ વત્થુનો મમત્તવસેન અસઙ્ગહો. મુત્તભિક્ખુ વિયાતિ ખીણાસવભિક્ખુ વિય. સો હિ મુત્તરાગત્તા કત્થચિ મમાયનરહિતો હોતિ. અનલ્લીનો ભાવો અધિપ્પાયો એતસ્સાતિ અનલ્લીનભાવો. એવઞ્હિ ‘‘અસુચિમ્હિ પતિતપુરિસો વિયા’’તિ ઉપમાય સમેતિ. યથા હિ તસ્સ પુરિસસ્સ સતિપિ કાયેન અલ્લીયને ભાવો અનલ્લીનો, એવં અલોભોપિ આરમ્મણકરણવસેન ગહિતેપિ આરમ્મણે અલગ્ગભાવેન અનલ્લીનભાવો અનલ્લીનાકારોયેવ પવત્તતિ. એવંસભાવો હિ સો ધમ્મોતિ.

ચણ્ડિકસ્સ ભાવો ચણ્ડિક્કં, ફરુસભાવો, અત્થતો પન કોપોયેવ, તપ્પટિપક્ખો અફરુસભાવો અચણ્ડિક્કં. અવિરોધો અવિગ્ગહો અપ્પટિપક્ખો સભાવો. આઘાતવિનયનરસોતિ એત્થ આઘાતો નામ પરસ્સ અત્તાનં, અત્તનો પરં ઉદ્દિસ્સ, પરસ્સેવ ચ પરં ઉદ્દિસ્સ પવત્તો ઉપનાહો બલવકોપો. તસ્સ વિનયનરસો અપનયનરસો. સોમ્મભાવો મજ્જનવસેન હિલાદનિયતા સીતલભાવો. તેનાહ ‘‘પુણ્ણચન્દો વિયા’’તિ.

કાયદુચ્ચરીતાદીહીતિ હેતુમ્હિ કરણવચનં. હિરીયતિ લજ્જનાકારેન જિગુચ્છિયતિ. તેહિયેવાતિ કાયદુચ્ચરિતાદીહિયેવ. ઓત્તપ્પતીતિ ઉબ્બિજ્જતિ. હિરી પાપે ગૂથે વિય પસ્સન્તી જિગુચ્છતીતિ આહ ‘‘પાપતો જિગુચ્છનલક્ખણા હિરી’’તિ. ઓત્તપ્પં તે ઉણ્હં વિય પસ્સન્તં તતો ઉત્તસતીતિ વુત્તં ‘‘ઉત્તાસલક્ખણં ઓત્તપ્પ’’ન્તિ. ઉભોપિ પાપાનં અકરણરસાતિ લજ્જનાકારેન પાપાનં અકરણરસા હિરી, ઉત્તાસાકારેન ઓત્તપ્પં. પાપતો સઙ્કોચનપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ વુત્તપ્પકારેનેવ પાપતો સઙ્કોચનાકારેન પચ્ચુપટ્ઠાના. અત્તગારવપરગારવપદટ્ઠાનાતિ અત્તગારવપદટ્ઠાના હિરી અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનતાય, અત્તાધિપતિતાય ચ. પરગારવપદટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનતાય, લોકાધિપતિતાય ચ. અત્તાનઞ્હિ ગરું કત્વા હિરિયા પાપં પજહતિ કુલવધૂ વિય. પરં ગરું કત્વા ઓત્તપ્પેન પાપં પજહતિ વેસિયા વિય. અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનાદિતા ચ નેસં તત્થ તત્થ પાકટભાવેન વેદિતબ્બા, ન પન તેસં કદાચિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિયોગતો. ન હિ લજ્જનં નિબ્ભયં વા પાપભયં વા અલજ્જનં અત્થીતિ. હિરિયા બલવભાવે પન ઓત્તપ્પં અબ્બોહારિકં હોતિ, ઓત્તપ્પસ્સ બલવભાવે હિરી અબ્બોહારિકા. ઇમે ચ દ્વે ધમ્મા ‘‘લોકપાલા’’તિ વુચ્ચન્તિ. યથાહ –

‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, સુક્કા ધમ્મા લોકં પાલેન્તિ. કતમે દ્વે? હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ, ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દ્વે સુક્કા ધમ્મા લોકં ન પાલેય્યું, નયિધ પઞ્ઞાયેથ ‘માતા’તિ વા ‘માતુચ્છા’તિ વા ‘માતુલાની’તિ વા’’તિઆદિ (અ. નિ. ૨.૯).

પસ્સમ્ભનં દરથવૂપસમો, કાય-સદ્દો સમૂહવચનો. સો ચેત્થ વેદનાદિક્ખન્ધત્તયં. વત્તિચ્છાવસેન હિ સદ્દો વિસિટ્ઠવુત્તિ હોતીતિ આહ ‘‘કાયોતિ ચેત્થા’’તિઆદિ. વેદનાદયોતિ વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ તયો ખન્ધા. તથા ચ વુત્તં તત્થ ‘‘કતમા તસ્મિં સમયે કાયપસ્સદ્ધિ હોતિ, યા તસ્મિં સમયે વેદનાક્ખન્ધસ્સા’’તિઆદિ (ધ. સ. ૪૦). દરથો સારમ્ભો દોમનસ્સપચ્ચયાનં ઉદ્ધચ્ચાદીનં કિલેસાનં, તથા પવત્તાનં વા ચતુન્નં ખન્ધાનમેતં અધિવચનં. તસ્સ વૂપસમં લક્ખણમસ્સાતિ કાયચિત્તદરથવૂપસમલક્ખણા. કાયચિત્ત…પે… રસાતિ યથાવુત્તાનમેવ પટિપક્ખધમ્માનં અભિભવનરસા. દરથનિમ્મદ્દનેન પરિળાહપરિપ્ફન્દનવિરહિતો સીતિભાવો અપરિપ્ફન્દનસીતિભાવો. અવૂપસમો પરિપ્ફન્દનં અસન્તવુત્તિતા. ઉદ્ધચ્ચાદિકિલેસાતિ ઉદ્ધચ્ચપ્પધાના ઉદ્ધચ્ચાધિકચિત્તુપ્પાદસમ્પયુત્તા કિલેસા. તેપિ હિ ઉદ્ધચ્ચવસેન અવૂપસમકરા. ઉદ્ધચ્ચં વા આદિં કત્વા સબ્બેયેવ કિલેસા ઉદ્ધચ્ચાદિકિલેસા. એવં સેસેસુપિ.

ગરુભાવો દન્ધતા, થિનમિદ્ધાધિકાનં તથા પવત્તાનં વા ચતુન્નં ખન્ધાનમેતં અધિવચનં. દન્ધતાય પટિપક્ખો અદન્ધતા અગરુભાવો.

થદ્ધભાવો થમ્ભો. દિટ્ઠિમાનાધિકાનં, તપ્પધાનાનં વા ચતુન્નં ખન્ધાનં એતં નામં. થદ્ધભાવનિમ્મદ્દનતોયેવ કત્થચિ આરમ્મણે અપ્પટિહતાકારેન પચ્ચુપટ્ઠન્તિ, સમ્પયુત્તાનં વા તત્થ અપ્પટિઘાતં પચ્ચુપટ્ઠાપેન્તીતિ અપ્પટિઘાતપચ્ચુપટ્ઠાના.

કમ્મનિ સાધુ કમ્મઞ્ઞં, ન કમ્મઞ્ઞં અકમ્મઞ્ઞં, તસ્સ ભાવો અકમ્મઞ્ઞભાવો, દાનસીલાદિપુઞ્ઞકિરિયાય અસમત્થતા. અત્થતો કામચ્છન્દાદિસંકિલેસધમ્મા, તપ્પધાના વા ચત્તારો અકુસલક્ખન્ધા. અકમ્મઞ્ઞભાવનિમ્મદ્દનેનેવ સમ્પન્નાકારેન આરમ્મણસ્સ ગહણં આરમ્મણકરણસમ્પત્તિ. વુત્તાવસેસા કામચ્છન્દાદયો, તદેકટ્ઠા ચ સંકિલેસધમ્મા સેસનીવરણાદયો. ઇમા પન દ્વે વિનિબન્ધનિમ્મદ્દનેન પસાદનીયવત્થૂસુ પસાદાવહા, હિતકિરિયાસુ વિનિયોગક્ખમભાવાવહા સુવણ્ણવિસુદ્ધિ વિયાતિ દટ્ઠબ્બા.

ગેલઞ્ઞં અસ્સદ્ધિયાદયો, તદેકટ્ઠા ચ પાપધમ્મા, તપ્પટિપક્ખો અગેલઞ્ઞભાવો લક્ખણં એતાસન્તિ અગેલઞ્ઞભાવલક્ખણા. ગેલઞ્ઞનિમ્મદ્દનેનેવ નત્થિ એતાસં આદીનવો દોસો ઉપદ્દવો વા, ન વા એતા આદીનં કપણં વન્તિ પવત્તન્તીતિ નિરાદીનવા, તેનાકારેન પચ્ચુપટ્ઠન્તિ, તં વા સમ્પયુત્તેસુ પચ્ચુપટ્ઠાપેન્તીતિ નિરાદીનવપચ્ચુપટ્ઠાના.

કાયસમ્બન્ધી, ચિત્તસમ્બન્ધી ચ ઉજુભાવોતિ લક્ખિતબ્બતાય કાયચિત્તાનં અજ્જવલક્ખણા. કાયચિત્તાનં નઙ્ગલસીસચન્દકોટિગોમુત્તવઙ્કતાસઙ્ખાતાનં કુટિલભાવાનં અત્થતો માયાસાઠેય્યાદિભૂતાનં નિમ્મદ્દનતો કાયચિત્તાનં કુટિલભાવનિમ્મદ્દનરસા. તતોયેવ સબ્બથાપિ અજિમ્હભાવેન પચ્ચુપટ્ઠન્તિ, સમ્પયુત્તાનં વા અજિમ્હતં પચ્ચુપટ્ઠાપેન્તીતિ અજિમ્હતાપચ્ચુપટ્ઠાના.

નનુ ચ કાયપસ્સદ્ધિઆદીનં દ્વિન્નં દ્વિન્નં ધમ્માનં એકેકપટિપક્ખત્તા દરથનિમ્મદ્દનાદિકિચ્ચં એકેકમેવ કરોતિ. કસ્મા પન દ્વે દ્વે ધમ્મા વુત્તાતિ? ન ખો પનેવં ચિન્તિતબ્બં ભગવતાપિ તથેવ દેસિતત્તા. કસ્મા પન ભગવતા તથા દેસિતા? સભાવધમ્મભાવતો. ન હિ ભગવતા પુબ્બે અવિજ્જમાના એતે ધમ્મા દેસનાવસેન ઉપ્પાદિતા, અથ ખો સભાવતો વિજ્જમાનાયેવ સયમ્ભુઞાણેન સમ્મા સચ્છિકત્વા યથાસભાવા દેસિતા, તસ્મા કથમેત્થ ભગવતા સભાવતો વિજ્જમાનસ્સ હાપનં કાતું સક્કા. સભાવતો વિજ્જમાનતાય ચેત્થ ભગવતો વચનમેવ પમાણં. ન હિ ભગવા યથાધમ્મસાસનાધિકારે અયથાધમ્મં કથેય્યાતિ, યસ્સ પન વિજ્જમાનસ્સાપિ અકથનં, તં અઞ્ઞહેતુકં. ન ચેત્થ તાદિસો હેતુ ઉપલબ્ભતિ, યેન ઇમેસુ એકેકધમ્મસ્સ અકથનન્તિ. યથા પન દ્વિન્નં પુરિસાનં એકોયેવ વેરિકો હોતિ, તસ્સ તે પુરિસા ઓતારં દિસ્વા એકતો હુત્વાવ હનન્તિ, એવમેવ દ્વે દ્વે ધમ્મા એકતો હુત્વા એકં પટિપક્ખધમ્મં હનન્તિ, યથા ચ પનેતે વિસું દિસ્વાપિ તં વેરિં હનન્તિ, ન એવમેતે તં વિસું હનન્તિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિનાભાવતોતિ, તસ્મા એતે પટિપક્ખધમ્માનં એકેકભાવેપિ દ્વે દ્વેયેવ વુત્તાતિ, અપિચ ચિત્તપસ્સદ્ધિઆદીહિ ચિત્તમેવ પસ્સદ્ધિ લહુ મુદુ કમ્મઞ્ઞં પગુણં ઉજુઞ્ચ હોતિ. કાયપસ્સદ્ધિઆદીહિ પન રૂપકાયોપીતિ તદત્થદસ્સનત્થં ભગવતા એત્થેવ દુવિધતા વુત્તા, ન સમાધિઆદીસુ.

છન્દનં છન્દો, આરમ્મણેન અત્થિકતા. ‘‘છન્દો કામો’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૧) પન તણ્હાપિ છન્દોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘છન્દં જનેતિ વાયમતી’’તિઆદીસુ વીરિયમ્પીતિ તતો નિવત્તનત્થં વુત્તં ‘‘કત્તુકમ્યતાયેતં અધિવચન’’ન્તિ. કત્તુકમ્યતા વુચ્ચતિ કરણિચ્છા. ચેતસિકસ્સ ધમ્મસ્સ સારમ્મણત્તા કરણિચ્છા નામ આરમ્મણસ્સ આલમ્બિતુકામતામુખેનેવ હોતીતિ આરમ્મણકરણિચ્છાલક્ખણો છન્દો ‘‘કત્તુકમ્યતાલક્ખણો’’તિ વુત્તો. તેનેવાહ ‘‘આરમ્મણપરિયેસનરસો, આરમ્મણેન અત્થિકતાપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ ચ. યદગ્ગેન પનાયં અત્તનો આરમ્મણપરિયેસનરસો, તદગ્ગેન સમ્પયુત્તધમ્માનમ્પિ હોતિયેવ એકારમ્મણતાય. તેન તેસં આરમ્મણગ્ગહણે ચેતસો હત્થપ્પસારણં વિયાતિ વુચ્ચતિ. કથં પન દાનવત્થુવિસ્સજ્જનવસેન પવત્તમાનચેતનાસમ્પયુત્તો છન્દો આરમ્મણેન અત્થિકો હોતીતિ? નનુ અવોચુમ્હા ‘‘આરમ્મણકરણિચ્છાલક્ખણો’’તિ, તસ્મા સઙ્ગામગતઇસ્સાસસ્સ ખિપિતબ્બઉસૂનં ગહણે અત્થિકતા વિય દાનવત્થુવિસ્સજ્જનવસેન પવત્તચ્છન્દોપિ વિસ્સજ્જિતબ્બેન તેન અત્થિકોયેવાતિ. સ્વાયં કુસલેસુ ઉપ્પન્નો કુસલચ્છન્દો નામ હોતિ યોનિસોમનસિકારસમુટ્ઠાનત્તા. તબ્બિપરીતતો પન અકુસલેસુ ઉપ્પન્નો અકુસલચ્છન્દો.

અધિમુચ્ચનં આરમ્મણે સન્નિટ્ઠાનવસેન વેદિતબ્બં, ન પસાદનવસેન. તેનાહ ‘‘સન્નિટ્ઠાનલક્ખણો’’તિ. યથા તથા હિ આરમ્મણે નિચ્છયનં અધિમુચ્ચનં અનધિમુચ્ચન્તસ્સ પાણાતિપાતાદીસુ, દાનાદીસુ વા પવત્તિયા અભાવતો, સદ્ધા પન પસાદનીયેસુ પસાદાધિમોક્ખોતિ અયમેતેસં વિસેસો. વોટ્ઠબ્બનં પન યથા સન્તીરિતે અત્થે નિચ્છયનાકારેન પવત્તિત્વા પરતો પવત્તમાનાનં તથા પવત્તિયા પચ્ચયો હોતિ. યદિ એવં વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તેસુ ધમ્મેસુ કથન્તિ? તેસમ્પિ એકંસેનેવ સંસપ્પનાકારસ્સ પચ્ચયતાય દટ્ઠબ્બં, દારકસ્સ વિય ઇતો ચિતો ચ સંસપ્પનસ્સ ‘‘કરિસ્સામિ, ન કરિસ્સામી’’તિ અનિચ્છયસ્સ પટિપક્ખકિરિયા અસંસપ્પનં. યેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ અયં સન્નિટ્ઠાનલક્ખણો અધિમોક્ખો, તેસં આરમ્મણધમ્મોયેવ સન્નિટ્ઠાતબ્બત્તા સન્નિટ્ઠેય્યધમ્મો. સો પદટ્ઠાનમસ્સાતિ સન્નિટ્ઠેય્યધમ્મપદટ્ઠાનો. ઇન્દખિલોતિ એસિકાથમ્ભો વુચ્ચતિ.

તેસુ તેસુ ધમ્મેસૂતિ યેસુ ધમ્મેસુ સયં ઉપ્પન્ના, તેસુ અત્તના સમ્પયુત્તેસુ ચિત્તચેતસિકધમ્મેસુ. અનારમ્મણત્તેપિ હિ તેસુ સમપ્પવત્તેસુ ઉદાસીનભાવો ‘‘તત્રમજ્ઝત્તતા’’તિ વુચ્ચતિ. સમં અવિસમં વાહિતં અત્તના પવત્તિતસમ્પયુત્તાનં વા યથાસકકિચ્ચેસુ પવત્તનં લક્ખણમેતિસ્સાતિ સમવાહિતલક્ખણા. તત્થ સમં હુત્વા પવત્તનલક્ખણાતિ અત્થે અપક્ખપતિતભાવો વુત્તો હોતિ, અવિસમં કત્વા પવત્તનલક્ખણાતિ અત્થે ઊનાધિકતાનિવારણં. ઉદાસીનભાવેન પવત્તમાનાપિ હિ એસા સમ્પયુત્તધમ્મે સમં કત્વા યથાસકકિચ્ચેસુ પવત્તેતિ, યથા રાજા તુણ્હી નિસિન્નોપિ અધિકરણધમ્મટ્ઠે યથાસકકિચ્ચેસુ સમં અપ્પમત્તે પવત્તેતિ. અલીનાનુદ્ધતપ્પવત્તિપચ્ચયાનં ધમ્માનં ઊનાધિકતાય લીનુદ્ધતભાવસ્સ નિવારણકિચ્ચાતિ વુત્તં ‘‘ઊનાધિકતાનિવારણરસા’’તિ. યદિ એવં કથં સહજાતાધિપતીનં અધિપતિભાવો. આધિપચ્ચઞ્હિ તેસં કિચ્ચતો અધિકભાવોતિ? નાયં દોસો. તમ્પિ તસ્સ કિચ્ચમેવ, યં સહજાતધમ્માનં અધિપતિભાવે પવત્તાપનં. યથા હિ રઙ્ગમણ્ડલં ગતો નટકાચરિયો તે તે નટકે યથાસકં અનુરૂપં ભૂમિયં યોજેતિ, એવમેસાપિ અત્તના સમ્પયુત્તધમ્મેસુ અધિપતિભાવે ઠિતે અધિપતિભાવે યોજેતિ, ઇન્દ્રિયત્તે ઠિતે ઇન્દ્રિયત્તે, ન પન સકસકકિચ્ચતો ઊનતં, અધિકતં વા પત્તું દેતીતિ. ‘‘ઇદં નિહીનકિચ્ચં હોતુ, ઇદં અતિરેકકિચ્ચ’’ન્તિ એવં પક્ખપાતવસેન વિય પવત્તિ પક્ખપાતો. તં ઉપચ્છિન્દન્તી વિય હોતીતિ પક્ખપાતુપચ્છેદનરસા. સા ચિત્તચેતસિકાનં અજ્ઝુપેક્ખનેન સમપ્પવત્તેસુ આજાનીયેસુ સારથિ વિય દટ્ઠબ્બા.

કિરિયા કારોતિ કાર-સદ્દસ્સ ભાવસાધનતં આહ. તેન કારોતિ નાઞ્ઞં, કિરિયાયેવાતિ દીપિતં હોતિ. મનસ્મિં કારોતિ મનસિ આરમ્મણસ્સ કરણં. યેન હિ મનો આરમ્મણે કરીયતિ આરમ્મણેનસ્સ સંયોજનતો, તતો એવ તેન આરમ્મણમ્પિ મનસિ કરીયતીતિ. મનસિકારોતિ ચેત્થ અલુત્તસમાસો દટ્ઠબ્બો. પુરિમમનતોતિ ભવઙ્ગમનતો. વિસદિસં મનન્તિ વીથિજવનમનં, તં કરોતીતિ મનસિકારો, મનસિકારસામઞ્ઞેન વીથિજવનપટિપાદકે દસ્સેતિ. એત્થ પન ઉપયોગત્થભુમ્મવચને સમાસો દટ્ઠબ્બો. સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણાભિમુખં સારેન્તો પયોજેન્તો વિય હોતીતિ મનસિકારો સારણલક્ખણોતિ વુત્તો. સંયોજનરસોતિ પયોજનરસો. વિતક્કો સમ્પયુત્તાનં આરમ્મણે અભિનિરોપનસભાવત્તા આરમ્મણે ચિત્તં પક્ખિપન્તો વિય હોતિ. ચેતના અત્તનો આરમ્મણં ગણ્હન્તી સમ્પયુત્તેપિ સકસકકિચ્ચં કારેતીતિ અત્તના કરણેન બલં નિયોજેન્તો બલનાયકો વિય હોતિ. મનસિકારો સમ્પયુત્તે આરમ્મણે પયોજેતીતિ આજાનીયપ્પયોજનકસારથિ વિયાતિ અયમેતેસં વિસેસો.

આરમ્મણાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનોતિ આરમ્મણે સંયોજનવસેન તદભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો. એત્થ સતિયા અપ્પમુસ્સનચ્છન્દતા વિસયાભિમુખપચ્ચુપટ્ઠાનતા, મનસિકારસ્સ પન સંયોજનવસેનાતિ અયમેતેસં વિસેસો. આરમ્મણપટિપાદકસ્સ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નતાવચનં ઇતરમનસિકારાનં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધપરિયાપન્નતં દસ્સેતિ. મહિસાસકા પન ‘‘આવજ્જનસ્સ વિઞ્ઞાણભાવે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સબ્બવિસયતા પરિહાયેય્ય, તસ્મા તં જવનસમ્પયુત્તસઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નમેવા’’તિ વદન્તિ. તેસઞ્હિ અયમધિપ્પાયો – યદિ તં વિસું ચિત્તસભાવં સિયા, પચ્ચુપ્પન્નચિત્તં આરમ્મણં કત્વા પવત્તસ્સ તસ્સ અનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનજવનાનં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા ન ભવેય્ય, અઞ્ઞદત્થુ અતીતારમ્મણતાવ સિયા, એવઞ્ચ સતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સાપિ પચ્ચુપ્પન્નચિત્તારમ્મણતાય અભાવતો અસબ્બવિસયતા આપજ્જેય્ય, યદગ્ગેન ચ તં અસબ્બવિસયં, તદગ્ગેન સાવરણમ્પિ હોતિ યત્થ ન પવત્તતિ, તત્થ આવરણસમ્ભવતો, તસ્માસ્સ સકલલોકસિદ્ધો સબ્બઞ્ઞુભાવો, અનાવરણભાવો ચ પરિહાયેથ, જવનસમ્પયુત્તભાવે પન સતિ આવજ્જનસ્સ નાયં ઇટ્ઠવિઘાતો આપજ્જતીતિ. તયિદં તેસમભિનિવેસમત્તં ‘‘આવજ્જના કુસલાનં ખન્ધાનં, અકુસલાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) વચનેન તસ્સાનન્તરં કુસલાકુસલુપ્પત્તિયા દીપિતત્તા. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પન પચ્ચુપ્પન્નચિત્તારમ્મણભાવો એવં વેદિતબ્બો – અતીતાદિવસેન હિ વિભાગમકત્વા ‘‘ઇમસ્સ ચિત્તં જાનામી’’તિ પવત્તસ્સ આવજ્જનં સામઞ્ઞેન યં કિઞ્ચિ અભિમુખીભૂતં ચિત્તમાવજ્જતિ, તતો જવનાનિપિ અત્તનો અત્તનો અભિમુખીભૂતં ચિત્તમારમ્મણં કત્વા પવત્તન્તિ, ન ચેત્થ જવનાનં ભિન્નારમ્મણતા આસઙ્કિતબ્બા ચિત્તસામઞ્ઞેન આરમ્મણસ્સ અભિન્નત્તા, તસ્મા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચુપ્પન્નચિત્તારમ્મણતં પટિચ્ચ ન કાચિ વિહેસા અનુભવિતબ્બાતિ. કિં વા એતેન યુત્તિવાદેન, નનુ વુત્તં ભગવતા – ‘‘અચિન્તેય્યો બુદ્ધવિસયો’’તિ (અ. નિ. ૪.૭૭), તસ્મા અપરિમિતપુઞ્ઞસમ્ભારેકફલસ્સ અચિન્તેય્યસભાવત્તા આવજ્જનેન વિનાપિ વિસયગ્ગહણે વિબન્ધનાભાવતો યત્થ કત્થચિ પવત્તિ અપ્પટિહતાયેવાતિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘આવજ્જનં અનાગતચિત્તમારમ્મણં કત્વા નિરુજ્ઝતિ, જવનમેવ પન પચ્ચુપ્પન્નમારમ્મણં ગણ્હાતી’’તિ વદન્તિ. યસ્મા પન ‘‘અનાગતારમ્મણા આવજ્જના પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ પાળિ નત્થિ, તસ્મા તં અપ્પમાણં.

કરોતીતિ કરુણા. કિં કરોતિ, કેસં કિં નિમિત્તન્તિ આહ ‘‘પરદુક્ખે સતિ સાધૂનં હદયકમ્પન’’ન્તિ. કમ્પનન્તિ ચ પરેસં દુક્ખં દિસ્વા તસ્સ અસહનાકારેન ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં, તદિદં સપ્પુરિસાનંયેવ હોતીતિ આહ ‘‘સાધૂન’’ન્તિ. સપ્પુરિસા હિ અત્તહિતપરહિતસાધનેન ‘‘સાધૂ’’તિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘કિણાતી’’તિ ઇમસ્સ અત્થમાહ ‘‘વિનાસેતી’’તિ, અદસ્સનં ગમેતિ અપનેતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પરદુક્ખાપનયનાકારપ્પવત્તિલક્ખણા’’તિ. પરેસં દુક્ખસ્સ અપનયનં હોતુ વા, મા વા, સો પરદુક્ખાપનયનાકારો, તથાપવત્તિલક્ખણાતિ પર…પે… લક્ખણા. અપનેતુકામતાય પરેસં દુક્ખસ્સ અસહનં અનધિવાસનં પરદુક્ખાસહનં. ન વિહિંસા અવિહિંસા, સત્તાનં અવિહેઠનં, તં પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ, વિહિંસાય વા પટિપક્ખભાવેન પચ્ચુપટ્ઠાતીતિ અવિહિંસાપચ્ચુપટ્ઠાના.

પમોદનલક્ખણાતિ પરસમ્પત્તિયા પમોદનલક્ખણા. અનિસ્સાયનરસાતિ ઇસ્સાયનસ્સ ઉસૂયનસ્સ પટિપક્ખભાવકિચ્ચા. પન્તસેનાસનેસુ, અધિકુસલધમ્મેસુ ચ અરમણં અરતિ. સા અત્થતો ઇસ્સાધિકં દોમનસ્સસહગતં, થિનમિદ્ધાધિકઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચં. તત્થ પુરિમં પરસમ્પત્તિવિસયં, દુતિયં પન્તસેનાસનાદિવિસયન્તિ દટ્ઠબ્બં. અરતિયા વિહનનાકારેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ, તસ્સા વિઘાતં વા વૂપસમં પચ્ચુપટ્ઠાપેતીતિ અરતિવિઘાતપચ્ચુપટ્ઠાના. ‘‘અનિયતે ઇચ્છન્તી’’તિ ઇમિના ચેતસિકન્તરભાવેન ઇચ્છન્તીતિ દસ્સેતિ.

કાયદુચ્ચરિતતોતિ વત્થુવીતિક્કમસઙ્ખાતદુચ્ચરિતતો. કાયદુચ્ચરિતાદિવત્થૂનન્તિ પરપાણપરધનપરઇત્થિઆદીનં કાયદુચ્ચરિતાદીનમાલમ્બણભૂતાનમેવ વત્થૂનં. અવીતિક્કમલક્ખણાતિ અમદ્દનલક્ખણા. કાયદુચ્ચરિતાદિવત્થુતો સઙ્કોચનકિરિયાપદેસેન કાયદુચ્ચરિતાદિતોયેવ સઙ્કોચનકિરિયા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ વિરતિયો દુચ્ચરિતવત્થુનો અકિરિયપચ્ચુપટ્ઠાના યુજ્જન્તિ, અથ ખો દુચ્ચરિતસ્સેવ, વિરતીનઞ્ચ સોરચ્ચવસેન સઙ્કોચનં, અકિરિયા ચ હિરોત્તપ્પાનં જિગુચ્છાદિવસેનાતિ અયમેતેસં વિસેસો. સદ્ધા…પે… પદટ્ઠાનાતિ એત્થ સદ્ધાદયો સબ્બેવ ધમ્મા કાયસુચરિતાદીનં પદટ્ઠાનાતિ એકે. અપરે પન ‘‘કમ્મં કમ્મફલં સદ્દહન્તસ્સ કાયદુચ્ચરિતાદિઅકરણતો, હિરોત્તપ્પસમ્પન્નસ્સ મુસાવાદાદિઅકથનતો, અપ્પિચ્છસન્તુટ્ઠીસલ્લેખગુણસમન્નાગતસ્સ મિચ્છાજીવવિવજ્જનતો ચ સદ્ધાદયો તિણ્ણં ધમ્માનં યથાક્કમેન પદટ્ઠાના’’તિ વદન્તિ. કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો. ઇમાસૂતિ ઇમાસુ તીસુ વિરતીસુ. એકેકં નિયતં વિરતિમિચ્છન્તીતિ અઞ્ઞં એકં ચતુત્થનિયતવિરતિમિચ્છન્તિ. અથ વા નિદ્ધારણત્થે ભુમ્મવસેન ઇમાસં અન્તરે એકં નિયતં વિરતિમિચ્છન્તીતિ અત્થો. ઉભયથાપિ પન તેસં ઇચ્છા ન યુજ્જતિ અપરાય વિરતિયા ધમ્મસેનાપતિનાપિ અદેસિતત્તા, વિસયસ્સ ચ સદા સન્નિહિતત્તાભાવેન નિયતાય એવ એકિસ્સા અભાવતો. તેનેવ હિ અભયગિરિવાસિનોયેવ ચ કેચિ ઇમાસં તિવિધત્તં અનિયતત્તમેવ ચ ઇચ્છન્તિ. વુત્તઞ્હિ તેહિ –

‘‘કરુણામુદિતા સમ્માવાચાકમ્મન્તઆજિવા;

યેભુય્યતો અનિયતા, હોન્તિ ગોચરભેદતો’’તિ. –

એત્થ પન ‘‘યેભુય્યતો’’તિ વચનં લોકુત્તરચિત્તેસુ સબ્બદા એકતોયેવ ચ લબ્ભમાનતં સન્ધાય વુત્તં.

દુતિયચિત્તેન સમ્પયોગં ગચ્છન્તીતિ સમ્બન્ધો. યથા ચિત્તં, એવં તંસમ્પયુત્તધમ્માપીતિ દુતિયે સસઙ્ખારા એવાતિ આહ ‘‘સસઙ્ખારભાવમત્તમેવ હેત્થ વિસેસો’’તિ. તથાતિ યથા તતિયે, તથા ચતુત્થેપિ પીતિયા સુખપદટ્ઠાનત્તા. સુખસ્સ ચેત્થ અભાવતો આહ ‘‘ઠપેત્વા પીતિ’’ન્તિ. નનુ ચ ‘‘કરુણામુદિતા ઉપેક્ખાસહગતે ન સમ્ભવન્તી’’તિ વદન્તિ, તસ્મા યથા પીતિયા, એવં તાસમ્પિ પટિક્ખેપો કાતબ્બોતિ? ન કાતબ્બો, અપ્પનાપત્તિતો પુબ્બે કરુણામુદિતાનં ઉપેક્ખાસહગતાનમ્પિ સમ્ભવતો. કરુણામુદિતાભાવનાકાલે હિ અપ્પનાવીથિતો પુબ્બે ઉપેક્ખાસહગતચિત્તેનાપિ પરિકમ્મં હોતિ, અપ્પનાવીથિયં પન સોમનસ્સસહગતચિત્તેનેવ એકાવજ્જનવીથિયા વેદનાપરિવત્તનાભાવતો, તસ્મા પુબ્બભાગવસેનેવ કરુણામુદિતાનમ્પિ ઉપેક્ખાસહગતેસુ સમ્ભવો હોતીતિ આચરિયા. અપરે પન સબ્બદાપિ તાસં ઉપેક્ખાસહગતેસુ સમ્ભવં ન ઇચ્છન્તિ. ‘‘અવસેસા પઞ્ચમેન સમ્પયોગં ગચ્છન્તી’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા ઇદાનિ વિસેસદસ્સનત્થમાહ ‘‘સોમનસ્સટ્ઠાને ચા’’તિઆદિ.

૮૧. કરુણામુદિતાદયોતિ કરુણામુદિતા ચેવ વિરતિત્તયઞ્ચ. તેનાહ ‘‘પઞ્ચા’’તિ.

એવં કામાવચરકુસલચિત્તસમ્પયુત્તે દસ્સેત્વા ઇદાનિ રૂપાવચરકુસલચિત્તસમ્પયુત્તધમ્મે દસ્સેતું ‘‘અવસેસેસુ પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઠપેત્વા વિરતિત્તયન્તિ વિરતિત્તયં વજ્જેત્વા. કસ્મા પનેત્થ વિરતિત્તયં પરિચ્ચત્તન્તિ? વુચ્ચતે – સુવિસુદ્ધકાયકમ્માદિકસ્સ ચિત્તસમાધાનવસેન રૂપારૂપાવચરકુસલપ્પવત્તિ, ન કાયકમ્માદીનં સોધનવસેન, નાપિ દુચ્ચરિતદુરાજીવાનં સમુચ્છિન્દનવસેન. તથા હિ નીવરણાદિધમ્માનં અવત્થત્તયં હોતિ વીતિક્કમાવત્થા પરિયુટ્ઠાનાવત્થા અનુસયાવત્થાતિ. તત્થ વીતિક્કમાવત્થાય પટિપક્ખં કામાવચરકુસલં પરિયુટ્ઠાનાવત્થાય રૂપારૂપાવચરં, અનુસયાવત્થાય લોકુત્તરકુસલં. દુચ્ચરિતદુરાજીવાનં પન ઠપેત્વા વીતિક્કમાવત્થં, અનુસયાવત્થઞ્ચ વીતિક્કમાવત્થાય વિસું પરિયુટ્ઠાનાવત્થા ન ઉપલબ્ભતિ. યસ્સા વિપચ્ચનીકં રૂપારૂપાવચરકુસલં સિયા, તસ્મા તં નેવ કામાવચરકુસલં વિય તેસં વીતિક્કમાવત્થં સોધેતિ, ન ચ લોકુત્તરં વિય અનુસયાવત્થં સમુચ્છિન્દતિ, પટિપસ્સમ્ભેતિ વા. સીલવિસુદ્ધિયં સીલસોધનવસેન કામાવચરકુસલેનેવ વિગતવીતિક્કમસ્સ પરિસુદ્ધકાયકમ્માદિકસ્સ યોગિનો ચિત્તસમાધાનવસેન પવત્તતીતિ મહગ્ગતચિત્તુપ્પાદે વિરતીનં અસમ્ભવોયેવ. ઇમમેવ હિ અત્થં સાધેતું ‘‘વિરતિયો પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તેત્તિંસ વા કરુણાદિઝાનવસેન પવત્તનકાલે. તતોતિ તતો તતિયે વુત્તચેતસિકતો. કરુણામુદિતાનં અપ્પનાપત્તાનમેકન્તસોમનસ્સસહગતત્તા આહ ‘‘પઞ્ચમેન…પે… કરુણામુદિતાવજ્જા’’તિ.

રૂપાવચરપઞ્ચમે વુત્તનયેનાતિ તિંસેવાતિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં રૂપાવચરતો કો વિસેસોતિ આહ ‘‘અરૂપાવચરભાવોવેત્થ વિસેસો’’તિ, પઞ્ચમે રૂપસઞ્ઞાભાવતો રૂપાવચરભાવો, ઇધ પન રૂપસઞ્ઞાસમતિક્કમેન પત્તબ્બત્તા અરૂપાવચરભાવોતિ અયમેવસ્સ તતો વિસેસોતિ અત્થો.

પઠમજ્ઝાનિકેતિ પઠમજ્ઝાનવતિ. મગ્ગચિત્તેતિ ચતુબ્બિધેપિ મગ્ગઞાણે. દુતિયજ્ઝાનિકાદિભેદેતિ દુતિયતતિયચતુત્થપઞ્ચમજ્ઝાનિકે. વુત્તનયેનાતિ ‘‘દુતિયેન વિતક્કવજ્જા’’તિઆદિના વુત્તનયેન. કિં અવિસેસેનાતિ ચે, નોતિ આહ ‘‘કરુણામુદિતાન’’ન્તિઆદિ. મગ્ગધમ્મેસુ પાદકજ્ઝાનાદિવસેન કદાચિ સમ્માસઙ્કપ્પવિરહો સિયા, ન પન વિરતિવિરહો, કાયદુચ્ચરિતાદીનં સમુચ્છિન્નવસેનેવ અરિયમગ્ગસ્સ પવત્તનતોતિ આહ ‘‘નિયતવિરતિભાવો’’તિ. લોકુત્તરભાવોતિ છબ્બિસુદ્ધિપરમ્પરાય પત્તબ્બત્તા લોકતો ઉત્તરણભાવો.

એવં કુસલચેતસિકાનં સમ્પયોગવચનત્થલક્ખણાદીનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અકુસલચેતસિકાનિ દસ્સેતું ‘‘અકુસલા પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. છ યેવાપનકાતિ કિઞ્ચાપિ પઠમે અનિયતયેવાપનકા ન લબ્ભન્તિ, અકુસલેસુ પન લબ્ભમાનકયેવાપનધમ્મે એકત્થ દસ્સેતું તેસમ્પિ ઇધેવ વચનં દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા ઉપરિ ધમ્માનં ઉદ્દેસાનન્તરં ‘‘એવં યેવાપના’’તિઆદિ વુત્તં. વિચિકિચ્છાસહગતે છન્દાધિમોક્ખાનં, ઉદ્ધચ્ચસહગતે છન્દસ્સ ચ અભાવતો વુત્તં ‘‘પટિપાટિયા દસસુ ચિત્તેસૂ’’તિ.

૮૨. નિદ્દિટ્ઠાતિ નિસ્સેસેન દસ્સિતા. હતા વિહતા વિદ્ધસ્તા પાપા અપાયાદિદુક્ખપાપનતો ‘‘પાપા’’તિ સઙ્ખાતા અકુસલધમ્મા યેન સો ભગવા હતપાપો, તેન. લાભો અલાભો, યસો અયસો, નિન્દા પસંસા, સુખં દુક્ખન્તિ ઇમેસુ અટ્ઠસુ લોકધમ્મેસુ અકમ્પનટ્ઠેન તાદિના સમ્માસમ્બુદ્ધેન. સો હિ લાભાદીસુ યાદિસો, અલાભાદીસુપિ તાદિસોયેવાતિ ‘‘તાદી’’તિ વુચ્ચતિ.

ન હિરીયતીતિ ન લજ્જતિ. અહિરિકોતિ પુગ્ગલો ધમ્મસમૂહો વા. ‘‘અહિરિક્ક’’ન્તિ વત્તબ્બે એકસ્સ ક-કારસ્સ લોપં કત્વા ‘‘અહિરિક’’ન્તિ વુત્તં. ન ઓત્તપ્પન્તિ ઓત્તપ્પસ્સ પટિપક્ખભૂતં ધમ્મમાહ. અજિગુચ્છનં અહીળનં. અલજ્જનં અવિલા. અજિગુચ્છનલક્ખણન્તિ સભાવવસેન વુત્તં, અલજ્જનલક્ખણન્તિ કુસલાબ્યાકતસ્સ સાધારણાય હિરિયા પટિપક્ખવસેન. તેહેવાતિ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ એવ. અસારજ્જનં નિબ્ભયતા. અનુત્તાસો અસમ્ભમો. રસાદીનિ હિરિઓત્તપ્પેસુ વુત્તપટિપક્ખવસેન ગહેતબ્બાનીતિ ન તાનિ ઇધ વુત્તાનિ. તેસુ હિ અલજ્જનાકારેન પાપાનં કરણરસં અહિરિકં. અનુત્તાસાકારેન અનોત્તપ્પં. વુત્તપ્પકારેનેવ પાપતો અસઙ્કોચનપચ્ચુપટ્ઠાનાનિ. અત્તનિ, પરેસુ ચ અગારવપદટ્ઠાનાનિ. ગામસૂકરસ્સ વિય અસુચિતો કિલેસાસુચિતો અજિગુચ્છનં અહિરિકેન હોતિ. સલભસ્સ વિય અગ્ગિતો પાપતો અનુત્તાસો અનોત્તપ્પેન હોતિ. યથાહુ પોરાણા –

‘‘જિગુચ્છતિ નાહિરિકો, પાપા ગૂથાવ સૂકરો;

ન ભાયતિ અનોત્તપ્પો, સલભો વિય પાવકા’’તિ.

એત્થ ચ યથા હિરિયા બલવભાવે ઓત્તપ્પં અબ્બોહારિકં હોતિ, ઓત્તપ્પસ્સ બલવભાવે હિરી અબ્બોહારિકા, એવં અહિરિકસ્સ બલવભાવે અનોત્તપ્પં અબ્બોહારિકં, અનોત્તપ્પસ્સ બલવભાવે અહિરિકં અબ્બોહારિકં હોતીતિ કેચિ, તં ન યુજ્જતિ. યથા હિ અસુચિના અત્તાનં મક્ખેન્તો, સપ્પમુખે હત્થં પવેસેન્તો બાલદારકો તત્થ પટિક્કૂલભાવસ્સ, આદીનવસ્સ ચ અનુપપરિક્ખનતો નેવ જિગુચ્છતિ, ન ચ ઉત્તસતિ, એવમેવં ધમ્મસભાવસ્સ અઞ્ઞાણતો મોહો પાપતો નેવ જિગુચ્છતિ, ન ઉત્તસતિ, તસ્મા તંસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદે ઉભયમ્પિ બલવતરં હોતીતિ.

લુબ્ભન્તીતિ અભિગિજ્ઝન્તિ, અલ્લીયન્તીતિ વુત્તં હોતિ. આરમ્મણગ્ગહણલક્ખણોતિ એત્થ આરમ્મણગ્ગહણં નામ ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ તણ્હાભિનિવેસવસેન અભિનિવિટ્ઠસ્સ આરમ્મણસ્સ અવિસ્સજ્જનં, ન આરમ્મણકરણમત્તં. અભિસઙ્ગો અતિસયવતાય આસત્તિયા દુમ્મોચનીયભાવો. અપરિચ્ચાગો અવિજહનં. તેલઞ્જનરાગો વિયાતિ ધોવિત્વાપિ પરિચ્ચજિતું અસક્કુણેય્યો તેલમક્ખિતઅઞ્જનરાગો વિય. ‘‘અસ્સાદાનુપસ્સિનો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ વચનતો વુત્તં ‘‘અસ્સાદદસ્સનપદટ્ઠાનો’’તિ. તત્થ અસ્સાદવસેન દસ્સનં અસ્સાદદસ્સનં. નનુ ચ અસ્સાદદસ્સનમ્પિ અત્થતો લોભોયેવાતિ કથં સયં અત્તનો પદટ્ઠાનં હોતીતિ? સચ્ચં, પઠમં નાતિબલવલોભવસેન અસ્સાદદસ્સનો પચ્છા બલવલોભો હોતીતિ તસ્સ તંપદટ્ઠાનતા વુત્તા. તેનેવ ચ ‘‘તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ વુત્તં. અપરે પન ‘‘અસ્સાદો નામ સુખવેદના, અસ્સાદદસ્સનન્તિ અસ્સાદદિટ્ઠી’’તિ વદન્તિ. સુખવેદનાય વા કારણભૂતં સુભનિમિત્તં અસ્સાદો નામ, અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ પવત્તા તયો વિપલ્લાસા અસ્સાદદસ્સનં નામાતિ કેચિ.

મુય્હન્તીતિ ન બુજ્ઝન્તિ. ધમ્મસભાવસ્સ યાથાવતો અદસ્સનં ચિત્તસ્સ અન્ધભાવો. અઞ્ઞાણં ઞાણપટિપક્ખો ધમ્મો. તત્થ પુરિમલક્ખણં સભાવવસેન વુત્તં, ઇતરં પટિપક્ખવસેન. અથ વા અઞ્ઞાણલક્ખણોતિ કિચ્ચવસેન વુત્તં. સો હિ અસમ્પટિવેધરસોતિ વુત્તો. ધમ્મસભાવં પટિવિજ્ઝિતું અસમત્થતા અસમ્પટિવેધો. આરમ્મણસભાવચ્છાદનરસોતિ યથા અઞ્ઞાણં, મોહસમઙ્ગિપુગ્ગલો વા આરમ્મણસભાવં પટિવિજ્ઝિતું ન લભતિ, મોહસ્સ તથા પવત્તિ આરમ્મણસભાવચ્છાદનં. એત્થ ચ ઞાણં આરમ્મણં યથાસભાવતો જાનાતિ, દિટ્ઠિ યથાસભાવં વિજહિત્વા અયાથાવતો ગણ્હાતિ, મોહો પન ન કથઞ્ચિ વિજાનાતિ. યદિ એવં આરમ્મણગ્ગહણકાલો કથં તદા સો આરમ્મણં જાનાતેવાતિ? તદાપિ ન જાનાતિ. યથા પન ફસ્સાદયો ફુસનાકારાદિમત્તવસેનેવ આરમ્મણં ગણ્હન્તિ, ન જાનનવસેન, એવમયં આરમ્મણં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જમાનો પટિચ્છાદનાકારેનેવ ગણ્હાતિ, ન પન જાનનાકારેનાતિ. યસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ અન્ધકરણં અન્ધકારો, તથા પચ્ચુપટ્ઠાતિ, તં વા પચ્ચુપટ્ઠાપેતીતિ અન્ધકારપચ્ચુપટ્ઠાનો.

મિચ્છા પસ્સન્તીતિ ધમ્મસભાવસ્સ વિપરીતવસેન અનિચ્ચાદિં નિચ્ચાદિવસેન પસ્સન્તિ. અયોનિસો અભિનિવેસો ઉપ્પથાભિનિવેસો. ધમ્મસભાવં અતિક્કમિત્વા પરતો નિચ્ચાદિતો વા પરપ્પચ્ચયતો વા આમસનં પરામાસો, વિપરીતગ્ગાહવસેન ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અભિનિવેસનં મિચ્છાભિનિવેસો. અરિયાનં અદસ્સનકામતાદીતિ આદિ-સદ્દેન સદ્ધમ્મઅસોતુકામતાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન ઉદ્ધતં હોતિ ચિત્તં, તંસમ્પયુત્તધમ્મા વા, સો ધમ્મો ઉદ્ધચ્ચં. તેનાહ ‘‘ઉદ્ધતભાવો’’તિ. અવૂપસમોતિ અસન્નિસિન્નભાવો. વાતા…પે… પટાકાવિયાતિ યથા પટાકા યોત્તબલેન ધજયટ્ઠિં અમુઞ્ચન્તીપિ વાતાભિઘાતેન એત્થ અવટ્ઠાતું ન સક્કોતિ, એવમિદમ્પિ અધિમોક્ખબલેન આરમ્મણં અમુઞ્ચન્તમ્પિ અયોનિસોમનસિકારબલેન આરમ્મણે અચલં અવટ્ઠાતું ન સક્કોતીતિ વાતપ્પહારેનેવ ચલધજપટાકા વિય અનવટ્ઠાનકિચ્ચં. ભન્તત્તં પરિબ્ભમનાકારો. ઉદ્ધચ્ચસ્સ સબ્બાકુસલસાધારણત્તા, અઞ્ઞેસઞ્ચ અકુસલસાધારણાનં વિસું પદટ્ઠાનસ્સ લબ્ભમાનત્તા વુત્તં ‘‘અયોનિસો…પે… પદટ્ઠાન’’ન્તિ. યેનાકારેન વા મનસિકરોતો ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, તેનાકારેન મનસિકરણં ઇધ અયોનિસોમનસિકારો. અથ વા ઉદ્ધચ્ચનિમિત્તસ્સ આરમ્મણસ્સ મનસિકરણં ઇધ અયોનિસોમનસિકારો.

મઞ્ઞતીતિ અભિમઞ્ઞતિ, અહંકારં કરોતીતિ અત્થો. સેય્યાદિવસેન ઉચ્ચતો નમનં ઉણ્ણતિ. સમ્પગ્ગહરસોતિ ઉણ્ણતિવસેનેવ અત્તનો, સમ્પયુત્તધમ્માનં વા સમ્પગ્ગણ્હનકિચ્ચો, ન વીરિયં વિય તંતંકિચ્ચસાધનેન. અભિભુસ્સહનવસેન હીનસ્સ અત્તાનં નીચં કત્વા ગહણમ્પિ પગ્ગણ્હનવસેનેવાતિ વેદિતબ્બં. કેતુ…પે… પચ્ચુપટ્ઠાનોતિ એત્થ કેતુ વુચ્ચતિ અચ્ચુગ્ગતધજો, ઇધ પન કેતુ વિયાતિ કેતુ, ઉળારતમાદિભાવો, તં કેતુભાવસઙ્ખાતં કેતું કમ્યતીતિ કેતુકમ્યં, યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન તં કેતુકમ્યં, સો કેતુકમ્યતા. ‘‘અહ’’ન્તિ પવત્તનતો માનસ્સ દિટ્ઠિસદિસી પવત્તતીતિ દિટ્ઠિમાના એકચિત્તુપ્પાદે ન પવત્તન્તિ, દ્વે કેસરસીહા વિય એકગુહાયં, તસ્મા માનો દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તચિત્તે સબ્બદા અનુપ્પજ્જમાનોપિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તચિત્તે નિયમેન અનુપ્પજ્જનતો દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તલોભપદટ્ઠાનો. માનો ધમ્મસમૂહગ્ગહણે બલવં હુત્વા અત્તુક્કંસનભાવેન પવત્તતિ, દિટ્ઠિ એકેકધમ્મમ્પિ નિચ્ચાદિઆકારેન ગણ્હન્તી પવત્તતિ. અત્તસિનેહસન્નિસ્સયો વા માનો, અત્તકિલમથાનુયોગસન્નિસ્સયા દિટ્ઠીતિ અયમેતેસં વિસેસો.

ઇસ્સતીતિ ઉસૂયતિ. તત્થેવાતિ પરસમ્પત્તીસુયેવ. ઇસ્સાવસેન પરસમ્પત્તીસુ અતુસ્સનતો વુત્તં ‘‘અનભિરતિરસા’’તિ. તેનેવેતં વુચ્ચતિ –

‘‘ઇસ્સાનલસિખા યેસં, હદયે જલતીધ તે;

નેવ વિન્દન્તિ પામોજ્જં, સમ્બુદ્ધાદીહિ સેવિત’’ન્તિ.

મચ્છરયોગેન મચ્છરિનિ પવત્તં મચ્છર-સદ્દં ગહેત્વા આહ ‘‘મચ્છરભાવો મચ્છરિય’’ન્તિ. નિરુત્તિનયેન પન ‘‘મા ઇદં અચ્છરિયં અઞ્ઞેસં હોતુ, મય્હંવ હોતૂ’’તિ મચ્છરિયન્તિ પોરાણા. નિગુહણં અત્તનો સમ્પત્તિયા પરેસં અદસ્સનં. સઙ્કોચનં અત્તસમ્પત્તીનં પરેહિ સાધારણભાવકરણસ્સ અરુચ્ચનાકારેન પટિકુટનં. ‘‘મા ઇદં પરસ્સ હોતૂ’’તિ પરેસુ પટિહનનવસેન અત્તસન્તકસ્સ આરમ્મણકરણતો મચ્છેરં પટિઘચિત્તેસ્વેવ લબ્ભતીતિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં એકસ્સેવ ધમ્મસ્સ અઞ્ઞત્થ પટિહઞ્ઞિત્વા અઞ્ઞારમ્મણભાવપ્પસઙ્ગતો. પરેહિ સાધારણભાવે પટિહનનવસેન પન તં આરબ્ભ પવત્તનતો મચ્છેરં પટિઘચિત્તેસુ ઉપ્પજ્જતીતિ યુત્તં. અત્તસમ્પત્તીતિ આવાસાદિસમ્પત્તિ.

કુચ્છિતં કતન્તિ એત્થ કતમ્પિ અકતમ્પિ ગરહિતબ્બત્તા કુચ્છિતં કતં નામ હોતિ. એવઞ્હિ વત્તારો હોન્તિ ‘‘યં મયા ન કતં, તં કુકત’’ન્તિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘કતાકતાનુસોચનરસ’’ન્તિ. એવં કતાકતં દુચ્ચરિતં સુચરિતમ્પિ કુચ્છિતં કતં નામ. સુચરિતમ્પિ હિ ગરહન્તસ્સ કુચ્છિતં કતન્તિ હોતિ. યથા પન પથવીકસિણારમ્મણં ઝાનં પથવીકસિણં, એવં કુકતં આરબ્ભ વિપ્પટિસારવસેન પવત્તં ચિત્તં તંસહચરિતતાય ઇધ કુકતન્તિ ગહેતબ્બં. અથ વા કતાકતં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જનકવિપ્પટિસારચિત્તંયેવ ગરહિતબ્બતો ‘‘કુચ્છિતં કતં કુકત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન તં ચિત્તં કુકતં નામ હોતિ, સો ધમ્મો કુક્કુચ્ચં. તેનાહ ‘‘કુકતં, તસ્સ ભાવો’’તિ. પચ્છા અનુતપ્પનં વિહેઠનં પચ્છાનુતાપો. કતાકતાનુસોચનં કતાકતસ્સ સુચરિતદુચ્ચરિતસ્સ અનુસોચનં, ‘‘અકતં વત મે કલ્યાણ’’ન્તિઆદિના અનુતપ્પનં, ‘‘અકતં મયા પુબ્બે કલ્યાણકમ્મં, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય કરોમી’’તિ પવત્તં પન કુસલપક્ખિકં વીરિયમેવ, ન કતાકતાનુસોચનં, કતાકતાકારવિસિટ્ઠસ્સ સુચરિતદુચ્ચરિતસ્સ અનુસોચનવસેન વિરૂપં પટિસરણં વિપ્પટિસારો. કતાકતાનુસોચનઞ્હિ અવડ્ઢિસમ્પાદનતો વિરૂપં પટિસરણં, તં પરાયત્તતાહેતુતાય દાસબ્યં વિય દટ્ઠબ્બં. યથા હિ દાસબ્યે સતિ દાસો પરાયત્તો હોતિ, એવં કુક્કુચ્ચે સતિ તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો. ન હિ સો અત્તનો ધમ્મતાય કુસલે પવત્તિતું સક્કોતિ. અથ વા કતાકતકુસલાકુસલાનુસોચનવસેન આયત્તતાય તદુભયવસેન કુક્કુચ્ચેન તંસમઙ્ગી હોતીતિ તં દાસબ્યં વિય હોતિ.

અનુસ્સાહનાવસીદનવસેન સંહતભાવો થિનં, તેન યોગતો ચિત્તં થિનં, તસ્સ ભાવો થિનતા. તેનાહ ‘‘અનુસ્સાહસંહનનતા’’તિ. અસમત્થતાવિઘાતવસેન અકમ્મઞ્ઞતા મિદ્ધં. તેનાહ ‘‘અસત્તિવિઘાતો’’તિ. યસ્મા મિદ્ધવસેનેવ તેન સમ્પયુત્તધમ્મા મેધિતા વિહતસામત્થિયા હોન્તિ, તસ્મા ‘‘મિદ્ધતા મિદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. ન વિજ્જતિ ઉસ્સાહો અસ્સાતિ અનુસ્સાહં, તબ્ભાવોપિ અનુસ્સાહં. અનુસ્સાહસઙ્ખાતો સંહનનભાવો અનુસ્સાહસંસીદનતા, કુસીતભાવોતિ વુત્તં હોતિ. અસત્તિવિઘાતોતિ યસ્મા તં મિદ્ધં ઉપ્પજ્જમાનમેવ સત્તિવિનાસવસેન ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા નત્થિ એતસ્સ સત્તીતિ તં સમ્પયુત્તચિત્તં અસત્તિ, તસ્સ ભાવોપિ, અસત્તિયેવ વિઘાતોતિ અસત્તિવિઘાતો.

અનુસ્સાહનલક્ખણન્તિ ઉસ્સાહપટિપક્ખલક્ખણં. વીરિયસ્સ વિનોદનં ખેપનં વીરિયવિનોદનં. સમ્પયુત્તધમ્માનં સંસીદનાકારેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ, તેસં વા સંસીદનં પચ્ચુપટ્ઠાપેતીતિ સંસીદનપચ્ચુપટ્ઠાનં. અકમ્મઞ્ઞતાલક્ખણન્તિ એત્થ કામં થિનમ્પિ અકમ્મઞ્ઞતાસભાવમેવ, તં પન ચિત્તસ્સ અકમ્મઞ્ઞં, મિદ્ધં વેદનાદિક્ખન્ધત્તયસ્સાતિ અયમેત્થ વિસેસો. તથા હિ પાળિયં ‘‘તત્થ કતમં થિનં? યા ચિત્તસ્સ અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતા. કતમં મિદ્ધં? યા કાયસ્સ અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતા’’તિ (ધ. સ. ૧૧૬૨) ચ આદિના ઇમેસં નિદ્દેસો પવત્તો. ઓણહનં વિઞ્ઞાણદ્વારાનં પિદહનં, સમ્પયુત્તાનં બન્ધનં વા. લીનતા લીનાકારો, આરમ્મણગ્ગહણે સઙ્કોચો. યસ્મા થિનેન ચિત્તસ્સેવ સંહનનં હોતિ, મિદ્ધેન પન વેદનાદિક્ખન્ધત્તયસ્સ વિય રૂપકાયસ્સપિ, તસ્મા તં પચલાયિકાનિદ્દં પચ્ચુપટ્ઠાપેતીતિ પચલાયિકાનિદ્દાપચ્ચુપટ્ઠાનન્તિપિ વટ્ટતિ. પોત્થરૂપપટિચ્છાદકપટો વિય આરમ્મણસભાવાવચ્છાદકો મોહો. મુખે બન્ધપટો વિય સમ્પયુત્તધમ્મે પત્થરિતું અદેન્તં મિદ્ધન્તિ અયમેતેસં વિસેસો.

સેસાતિ ઇધ લક્ખણાદિવસેન વુત્તાવસેસા ફસ્સાદયો. કુસલેસુ વુત્તનયેનાતિ લક્ખણાદિતો વુત્તનયેન. ન કોચિ એત્થ વિસેસો અત્થીતિ ચે, નો નત્થીતિ આહ ‘‘એત્થ પના’’તિઆદિ, વિતક્કાદીનં તિણ્ણં યથાક્કમં મિચ્છાસઙ્કપ્પાદિનામમત્તમેવ વિસેસોતિ અત્થો. એકૂનવીસતીતિ ઠપેત્વા માનાદયો છ અનિયતયેવાપનકે સેસા સરૂપેનાગતા પન્નરસ છન્દાદયો ચ ચત્તારો નિયતયેવાપનકાતિ ઇમે એકેન ઊના વીસતિ ચેતસિકા. અનિયતયેવાપનકાનં પન ઇધ અલભન્તાનમ્પિ એત્થ વચને કારણં વુત્તમેવ.

થિનમિદ્ધસ્સ અનિયતભાવોતિ થિનમિદ્ધસ્સ અનિયતસ્સ ઇધ ઉપ્પજ્જનકભાવમાહ, ન પન પઠમે નિયતભાવં તત્થ સબ્બસોવ અનુપ્પજ્જનતો. ન હિ સભાવતિખિણં ચિત્તં થિનમિદ્ધયોગી હોતીતિ. તતિયે માનસ્સ અનિયતસ્સ સમ્ભવેપિ નિયતધમ્મે સન્ધાય ‘‘અટ્ઠારસા’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘માનો પનેત્થ અનિયતો’’તિ. દિટ્ઠિયા સહ ન ઉપ્પજ્જતીતિ એત્થ કારણં વુત્તમેવ. ચતુત્થે અવસેસાતિ અટ્ઠારસેવ, પઞ્ચમે ઠપેત્વા પીતિં દિટ્ઠિયા સહ અટ્ઠારસેવ, તથા છટ્ઠેપિ. સત્તમે પીતિયા, દિટ્ઠિયા ચ અભાવતો સત્તરસ, તથા અટ્ઠમેપિ.

એતેપિ તયોતિ ન કેવલં કરુણામુદિતા એવ, એતેપિ તયો એકતો ન ઉપ્પજ્જન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસયભેદતોયેવ. તથા હિ ઇસ્સા પરસમ્પત્તિવિસયા, મચ્છરિયં અત્તસમ્પત્તિયા પરેહિ સાધારણાભાવવિસયં, કુક્કુચ્ચં કતાકતવિસયન્તિ, તસ્મા યં અભયગિરિવાસિનો વદન્તિ ‘‘ઇસ્સામચ્છેરં યદિચ્છાવસેન એકતોપિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ, ન તં ગહેતબ્બં.

સભાવતો, પરિકપ્પનતો વા અનિટ્ઠસ્સ આરમ્મણસ્સ અનિટ્ઠાકારં વા આરમ્મણસ્સ અનુભવનં સમ્ભુઞ્જનં અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનં, તં લક્ખણમસ્સાતિ અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનલક્ખણં. તેનાહ ‘‘અનિટ્ઠાકારસમ્ભોગરસ’’ન્તિ, યથાભૂતેન વા અયથાભૂતેન વા અનિટ્ઠાકારેન આરમ્મણસ્સ સમ્ભુઞ્જનરસં, પચ્ચાનુભવનકિચ્ચન્તિ અત્થો. તિત્થિયાદીનઞ્હિ સભાવતો ઇટ્ઠે બુદ્ધાદિઆરમ્મણેપિ અનિટ્ઠાકારતો ગહણવસેન દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. દોમનસ્સસ્સ એકન્તેન કામધાતુયંયેવ પવત્તનતો આહ ‘‘હદયવત્થુપદટ્ઠાન’’ન્તિ. તસ્સ હિ અનીવરણાવત્થાય અભાવતો રૂપારૂપધાતુયં અસમ્ભવો.

અત્તનો પવત્તિઆકારવસેન અનિટ્ઠરૂપસમુટ્ઠાપનવસેન વા વિરૂપં સપ્પનં વિસપ્પનં, અનિટ્ઠરૂપસમુટ્ઠાપનવસેનેવ વા વિસપ્પનં સરીરકમ્પનં, તં રસો કિચ્ચં, સમ્પત્તિ વા અસ્સાતિ વિસપ્પનરસો, નિસ્સયસ્સ હદયવત્થુનો, સકલસ્સેવ વા કાયસ્સ વિજ્ઝત્તભાવાપાદનતો આહ ‘‘અત્તનો નિસ્સયદહનરસો વા’’તિ, વિજ્ઝત્તભાવાપાદનતોતિ ચ મિલાતભાવાપાદનતોતિ અત્થો. યથા કથં વિયાતિ આહ ‘‘દાવગ્ગિ વિયા’’તિ. સો હિ વનઘટેયેવ ઉપ્પન્નો તમેવ દહતિ. દુસ્સનપચ્ચુપટ્ઠાનોતિ અત્તનો, પરસ્સ ચ દૂસનાકારેન પચ્ચુપટ્ઠાનો. સો હિ યસ્સ સન્તાને ઉપ્પન્નો, તં એકન્તેન અન્તમસો વિરૂપભાવાપાદનેનપિ દૂસેતિ, પરં પન દૂસેતુ વા, મા વા હત્થેન ગહિતઅસુચિ વિય. ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદીનિ નવ આઘાતવત્થૂનિ પદટ્ઠાનમસ્સાતિ આઘાતવત્થુપદટ્ઠાનો. સો ઉપયોગફલકાલેસુ અનિટ્ઠત્તા વિસસંસટ્ઠપૂતિમુત્તં વિય દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠારસ વાતિ ઇસ્સાદીસુ અનિયતેસુ એકેન સદ્ધિં અટ્ઠારસ વા.

પવત્તિટ્ઠિતિમત્તાતિ ચેતસો પવત્તિસઙ્ખાતા ઠિતિમત્તા, મગ્ગઙ્ગાદિભાવં ન ગચ્છતિ અધિમોક્ખવિરહતોતિ અત્થો. અથ વા પવત્તિટ્ઠિતિમત્તાતિ ખણટ્ઠિતિમત્તા. ‘‘નિવાતે દીપચ્ચીનં ઠિતિ વિયા’’તિ હિ વુત્તં. ચિત્તટ્ઠિતિ વિય સન્તાનટ્ઠિતિયા પચ્ચયો ભવિતું અસમત્થત્તા નિચ્છયાભાવેન અસણ્ઠહનતો ચેતસો પવત્તિપચ્ચયમત્તતાય પવત્તિટ્ઠિતિમત્તા ખણટ્ઠિતિમત્તા પવત્તિપચ્ચયમત્તા ઠિતિ પવત્તિટ્ઠિતીતિ કત્વા. વિગતા ચિકિચ્છાતિ નિસ્સક્કે પચ્ચત્તવચનં ‘‘પિસુણા વાચા પટિવિરતો’’તિઆદીસુ વિય, વિગતા તિકિચ્છાયાતિ અત્થો. અયમેવ વા પાઠો. ‘‘વિગતા ચિકિચ્છા’’તિ ચિકિચ્છિતું દુક્કરતાય ચેતં વુત્તં, ન સબ્બથા ચિકિચ્છાય અભાવતો. ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો’’તિઆદિના સંસપ્પનવસેન સેતિ, સમન્તતો વા સેતીતિ સંસયો. કમ્પનરસાતિ ચિત્તસ્સ કમ્પનકિચ્ચા. ઉદ્ધચ્ચઞ્હિ અત્તના ગહિતાકારેયેવ ઠત્વા ભમતીતિ એકારમ્મણસ્મિં એવ વિપ્ફન્દનવસેન પવત્તતિ, વિચિકિચ્છા પન યદિપિ એકસ્મિં આરમ્મણે ઉપ્પજ્જતિ, તથાપિ ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો’’તિ અઞ્ઞં ગહેતબ્બાકારં અપેક્ખતીતિ નાનારમ્મણે કમ્પનં હોતિ. અનિચ્છયાકારેન દ્વેળ્હકાકારેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ, અનિચ્છયં વા પચ્ચુપટ્ઠાપેતીતિ અનિચ્છયપચ્ચુપટ્ઠાના.

અધિમોક્ખવિચિકિચ્છાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપરીતકિચ્ચતાય આહ ‘‘વિચિકિચ્છાય અભાવેના’’તિ. સમાધીતિ ચિત્તેકગ્ગતા. સા હિ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ સમ્મા આધાનતો ‘‘સમાધી’’તિ વુચ્ચતિ. બલવા હોતીતિ બલવમિત્તેન દિન્નપિટ્ઠિબલો પુરિસો વિય બલવા હોતિ, બલાદિભાવં ગચ્છતીતિ અધિપ્પાયો.

સત્તારમ્મણત્તાતિ સત્તપઞ્ઞત્તારમ્મણત્તા. નનુ પઞ્ઞત્તારમ્મણાપિ વિપાકા હોન્તીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘કામાવચરવિપાકાનં એકન્તપરિત્તારમ્મણત્તા’’તિ. કુતો પન વિરતીનં કુસલત્તમેવાતિ ચારિતન્તિ આહ ‘‘પઞ્ચ સિક્ખાપદા કુસલાતિ (વિભ. ૭૧૫) હિ વુત્ત’’ન્તિ. યદિ એવં લોકુત્તરવિપાકેસુ વિરતિયો ન લબ્ભન્તીતિ? નો ન લબ્ભન્તિ સિક્ખાપદવિભઙ્ગે લોકિયવિરતિયોયેવ સન્ધાય વુત્તત્તા. તેન લોકિયવિપાકેસુયેવ વિરતિયો ન સમ્ભવન્તીતિ ગહેતબ્બં.

કાયપસાદસન્નિસ્સિતત્તા કાયે ભવો સાતભાવો લક્ખણમસ્સાતિ કાયિકસાતલક્ખણા. ચેતસિકસુખે વુત્તનયેન પચ્ચુપટ્ઠાનાદયો નેતબ્બાતિ આહ ‘‘સેસા વુત્તનયા એવા’’તિ.

૮૪-૬. નનુ ચ ઇટ્ઠે આરમ્મણે સુખવેદના ઉપ્પજ્જતિ, અનિટ્ઠે દુક્ખવેદના, ઇટ્ઠાનિટ્ઠમજ્ઝત્તે ઉપેક્ખાવેદના, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો ચ કુસલવિપાકા ઇટ્ઠે, ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે વા આરમ્મણે ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ યુત્તો તાવ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે ઉપેક્ખાવેદનાયોગો, ન પન ઇટ્ઠારમ્મણે, ન ચાપિ એતં સક્કા વત્તું પરિકપ્પનાવસેન ઇટ્ઠારમ્મણમ્પિ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તતો ગણ્હન્તિ યથા ‘‘કમ્મવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વિપાકાનં અવઞ્ચનીયભાવતો, તસ્મા કથં ઇટ્ઠે, ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે ચ ઉપ્પજ્જમાનેસુ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાવિઞ્ઞાણેસુ ઉપેક્ખાવેદનાયેવ સમ્ભવતિ, ન સુખવેદના, યતો તેસુ ઉપેક્ખાવેદના વુત્તાતિ ઇમં ચોદનં સઙ્ખેપતો દસ્સેતું ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણયોગસ્મિ’’ન્તિઆદિં વત્વા પુન તસ્સા સોધનત્થં ‘‘ઉપાદાય ચ રૂપેના’’તિઆદિ વુત્તં. ભૂતરૂપં ઉપાદાય નિસ્સાય પવત્તં રૂપં ઉપાદાયરૂપં. ‘‘ઉપાદાય ચ રૂપેના’’તિ પન ‘‘મનસી ચ કારો’’તિ એત્થ વુત્તનયમેવ. ‘‘ઉપાદાયકરૂપેના’’તિ વા પાઠો, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુભૂતેન ચક્ખુપસાદેન, તથા સોતવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થુભૂતેન સોતપસાદાદિના ચ ઉપાદાયરૂપેનાતિ અત્થો. ઉપાદારૂપકે પનાતિ ય-કારલોપં કત્વા નિદ્દેસો ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો’’તિઆદીસુ વિય, યથાક્કમં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં આરમ્મણભૂતે રૂપસદ્દાદિકે ઉપાદાયરૂપેતિ અત્થો. સંઘટ્ટનાનિઘંસસ્સાતિ સંઘટ્ટનાસઙ્ખાતસ્સ નિઘંસસ્સ. સંઘટ્ટનાયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસયવિસયીભાવસ્સ અનુરૂપદેસુપ્પત્તિસઙ્ખાતનિઘંસો વિયાતિ નિઘંસોતિ વુચ્ચતિ. અથ વા સમ્પત્તાસમ્પત્તગ્ગહણવસેન સંઘટ્ટનાય નિઘંસસ્સ ચાતિ અત્થો. ચક્ખુરૂપસોતસદ્દા હિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્પત્તાયેવ અનુરૂપદેસુપ્પત્તિયા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘટ્ટન્તિ નામ. તતો તેસં વસેન ઘટ્ટનાકારભૂતો અઞ્ઞમઞ્ઞાભિમુખભાવો ‘‘સંઘટ્ટના’’તિ વુત્તો. ઘાનગન્ધા, પન જિવ્હારસા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પત્તાયેવ આસન્નતરદેસે ઉપ્પન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં નિઘંસેન્તિ આહચ્ચ તિટ્ઠન્તિ. તતો તેસં વસેન નિઘંસો વુત્તોતિ. દુબ્બલત્તાતિ અધિકરણીમત્થકે પિચુપિણ્ડકં ઠપેત્વા પિચુપિણ્ડેનેવ પહતકાલે વિય ફુટ્ઠમત્તભાવેન દુબ્બલત્તા. દીપયેતિ એવં સંઘટ્ટનાનિઘંસસ્સ દુબ્બલત્તા વેદના મજ્ઝત્તટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ ઉપેક્ખાયોગં પકાસેય્ય. યદિ એવં કાયવિઞ્ઞાણેપિ ઇદં સમાનન્તિ, નોતિ આહ ‘‘પસાદં પના’’તિઆદિ. યથા હિ અધિકરણીમત્થકે કપ્પાસપિચુપિણ્ડં ઠપેત્વા કૂટેન પહરન્તસ્સ કૂટં પિચુપિણ્ડમતિક્કમ્મ અધિકરણિં ગણ્હાતિ, એવમેવં કાયદ્વારે બહિદ્ધા મહાભૂતારમ્મણં અજ્ઝત્તિકકાયપસાદં ઘટ્ટેત્વા તં અતિક્કમ્મ પસાદપચ્ચયેસુ મહાભૂતેસુ પટિહઞ્ઞતિ, નિઘંસો બલવા હોતિ, તસ્મા ઇટ્ઠારમ્મણે કાયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા સુખવેદના હોતિ, અનિટ્ઠારમ્મણે પન વુત્તનયેન દુક્ખવેદનાતિ વુત્તં હોતિ.

મનોધાતુનાતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ ધાતુ-સદ્દો ઇધ ઇત્થિલિઙ્ગેયેવ દિસ્સતિ, ઇમિનાયેવ પન આચરિયસ્સ વચનેન પુલ્લિઙ્ગો અત્થીતિ સિદ્ધં. કેચિ પન ‘‘સક્કટવોહારેન વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. સમ્પયુત્તા દસ ધમ્માતિ સમ્બન્ધો. તસ્માવેત્થાતિ એત્થ વ-કારો પદસન્ધિમત્તકરો.

કાયવિઞ્ઞાણે દુક્ખવેદનાતિ કિઞ્ચાપિ સુખાદિકન્તિ આદિ-સદ્દેન અકુસલવિપાકકાયવિઞ્ઞાણસ્સ દુક્ખવેદનાસમ્પયોગો વુત્તો, ઇધ પનસ્સા લક્ખણાદિદસ્સનત્થં પુન ‘‘કાયવિઞ્ઞાણે દુક્ખવેદના’’તિ ઉપઞ્ઞાસો કતો, રસાદયો પનસ્સ કુસલવિપાકે સુખવેદનાય વુત્તવિપરિયાયેન યોજેતબ્બાતિ ઇધ ન વુત્તા. સેસાતિ સેસચેતસિકા.

બલપ્પત્તોતિ સેસાહેતુકચિત્તસમ્પયુત્તસમાધિતો અયં વીરિયિન્દ્રિયયોગેન બલવભાવપ્પત્તો, ન પન બલરાસિપ્પત્તોતિ અત્થો. યદિ એવં કસ્મા ચેતસિકવિભાગનિદ્દેસે ‘‘બલાનિ દ્વે દ્વિચિત્તેસૂ’’તિ વુત્તં? તત્થ હિ કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણયુગળં સન્ધાય તથા વુત્તં. સબ્બં સેસાહેતુકચિત્તેસુ ચિત્તેકગ્ગતાય વિભઙ્ગે –

‘‘કતમા તસ્મિં સમયે ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા હોતિ? યા તસ્મિં સમયે ચિત્તસ્સ ઠિતી’’તિ (ધ. સ. ૧૧) –

એત્તકમેવ વત્વા કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તાય એકગ્ગતાય વિભઙ્ગે –

‘‘કતમા તસ્મિં સમયે ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા હોતિ? યા તસ્મિં સમયે ચિત્તસ્સ ઠિતિ સણ્ઠિતિ અવટ્ઠિતિ અવિસાહારો અવિક્ખેપો અવિસાહટમાનસતા સમથો સમાધિન્દ્રિયં સમાધિબલ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૧) –

બલપરિયોસાનં કત્વા વિભજિતત્તા વીરિયવિભઙ્ગે ચ –

‘‘કતમં તસ્મિં સમયે વીરિયિન્દ્રિયં હોતિ? યો તસ્મિં સમયે ચેતસિકો વીરિયારમ્ભો નિક્કમો પરક્કમો ઉય્યામો વાયામો ઉસ્સાહો ઉસ્સોળ્હી થામો ધિતિ અસિથિલપરક્કમતા અનિક્ખિત્તછન્દતા અનિક્ખિત્તધુરતા ધુરસમ્પગ્ગાહો વીરિયં વીરિયિન્દ્રિયં વીરિયબલ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૩) –

બલપરિયોસાનં કત્વા વિભજિતત્તા વિભઙ્ગવારે આગતં સમાધિબલં, વીરિયબલઞ્ચ સન્ધાય ‘‘બલાનિ દ્વે દ્વિચિત્તેસૂ’’તિ વુત્તં, ન પન ધમ્મુદ્દેસવારે બલરાસિયં આગતબલં સન્ધાય સબ્બાહેતુકચિત્તેસુ ધમ્મુદ્દેસસ્સ મગ્ગરાસિતો પટ્ઠાય પરિહીનત્તા.

૮૭. વિપાકકિરિયાહદયેહીતિ વિપાકકિરિયચિત્તેહિ. હદયં મનો માનસં ચિત્તન્તિ હિ પરિયાયવચનં. સોભનં ગતં ગમનમસ્સાતિ સુગતો. ભગવતો હિ વિનેય્યજનૂપસઙ્કમનં એકન્તેન તેસં હિતસુખનિપ્ફાદનતો સોભનં, તથા લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતરૂપકાયતાય ધુતવિલમ્બિતાદિદોસરહિતં અવહસિતરાજહંસવસભવારણમિગરાજગમનં કાયગમનં, ઞાણગમનઞ્ચ નિમ્મલવિપુલકરુણાસતિવીરિયાદિગુણવિસેસસમઙ્ગીભૂતમભિનીહારતો યાવ મહાબોધિં અનવજ્જતાય સોભનમેવાતિ. અથ વા સકલમ્પિ લોકં પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન સયમ્ભુઞાણેન પરિજાનન્તો સમ્મા ગતો અવગતોતિ સુગતો, તથા લોકસમુદયં પહાનાભિસમયવસેન પજહન્તો અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદેન્તો સમ્મા ગતો અતીતોતિ સુગતો, લોકનિરોધસઙ્ખાતં નિબ્બાનં સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન સમ્મા ગતો અધિગતોતિ સુગતો, લોકનિરોધગામિનિપટિપદાસઙ્ખાતં મગ્ગં ભાવનાભિસમયવસેન સમ્મા ગતો પત્તોતિ સુગતો. અથ વા સમ્મા ગદતીતિ સુગતો. ભગવા હિ ભૂતં તચ્છં અત્થસંહિતં વિનેય્યાનં યથારહં કાલયુત્તમેવ ધમ્મં ભાસતિ, તસ્મા સમ્મા ગદતીતિ દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા ‘‘સુગતો’’તિ વુત્તો. અથ વા સુન્દરં ઠાનં સમ્માસમ્બોધિં, નિબ્બાનમેવ વા ગતોતિ સુગતો, તેન સુગતેન.

૮૮. ‘‘અવગચ્છતી’’તિઆદીસુ યો ભિક્ખુ અનૂનં અત્થતો વા બ્યઞ્જનતો વા અનૂનં સુપરિપુણ્ણં તતોયેવ પરમં વિસિટ્ઠં ઇમં અભિધમ્માવતારં નામ પકરણં અવગચ્છતિ અવબુજ્ઝતિ, સમ્માઉગ્ગહણધારણાદિસમ્પાદનવસેન ઓગાહિત્વા જાનાતિ. અથ વા પરમનયદીપનતો પરમં ઇમં પકરણં યો અનૂનં કત્વા અવગચ્છતિ જાનાતિ, તસ્સેવં અવગચ્છતો યથાસભાવં મનનતો મતિસઙ્ખાતા પઞ્ઞા દુરાસદે મંસચક્ખુના પરમાણુ વિય લોકિયઞાણેન દુરાસદે દુરાધિગન્તબ્બે અધિગન્તું દુક્કરતરે, અતિગમ્ભીરટ્ઠાને ઠપેત્વા સિનેરુપબ્બતરાજાનં રાહુઆદીહિ મહાકાયેહિપિ સબ્બેન સબ્બં અજ્ઝોગાહિતું અસક્કુણેય્યતાય મહાસમુદ્દે વિય ઠપેત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધં સારિપુત્તાદીહિપિ મહાઞાણેહિ સાવકેહિ સબ્બેન સબ્બં અજ્ઝોગાહિતું અસક્કુણેય્યરૂપે અભિધમ્મનયે વિજમ્ભતે હેમન્તસાલપન્તિ વિય પત્થરતિ, અભિમુખાભિમુખેયેવ ધમ્મે પવત્તતીતિ વા અત્થો.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

ચેતસિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.