૧. પઠમો પરિચ્છેદો

ચિત્તનિદ્દેસો

કામાવચરકુસલવણ્ણના

૮. એવં તાવ રતનત્તયપ્પણામાદિકં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યથારદ્ધપ્પકરણસ્સ અત્થસરીરભૂતમભિધમ્મં સઙ્ખેપતો ઉદ્દિસન્તો આહ ‘‘ચિત્તં ચેતસિક’’ન્તિઆદિ. તત્થ ચિત્તસદ્દસ્સ તાવ વચનત્થં સયમેવ અનન્તરં વિપઞ્ચેતિ. ‘‘ચેતસિક’’ન્તિઆદીસુ પન અવિપ્પયોગીભાવેન ચેતસિ ચિત્તે નિયુત્તં, તત્થ વા ભવં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ચેતસિકં, વેદનાદિક્ખન્ધત્તયસ્સેતં અધિવચનં. રુપ્પતિ, રૂપીયતીતિ વા રૂપં, સીતુણ્હાદીહિ વિકારમાપજ્જતિ, આપાદીયતીતિ અત્થો, ચતુન્નં મહાભૂતાનં, ચતુવીસતિઉપાદારૂપાનઞ્ચ વસેન અટ્ઠવીસતિવિધસ્સ રૂપક્ખન્ધસ્સેતં અધિવચનં. ભવાભવં વિનનતો સંસિબ્બનતો વાનં વુચ્ચતિ તણ્હા, ન વિજ્જતિ સા એત્થ, તતો વા નિક્ખન્તં એતન્તિ નિબ્બાનં, અમતં અસઙ્ખતં વત્થુ. ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સને. નત્થિ એતસ્સ ઉત્તરિતરોતિ નિરુત્તરો. અથ વા ચતુવેસારજ્જવિહારત્તા નત્થિ એતસ્સ ઉત્તરં પચ્ચનીકવચનન્તિ નિરુત્તરો. ઞાણપ્પહાનઅન્તરાયનિય્યાનિકેસુ હિ સદેવકે લોકે ન કોચિ સત્થુ સહધમ્મિકં ઉત્તરં વચનં કથેતું સમત્થો અત્થીતિ. તત્ર ભગવા ઉત્રાસાભાવતો વિસારદોવ હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતો ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધાતિ તત્ર વત મં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં સહધમ્મેન પટિચોદેસ્સતીતિ નિમિત્તમેતં, સારિપુત્ત, ન સમનુપસ્સામિ, એતમહં, સારિપુત્ત, નિમિત્તં અસમનુપસ્સન્તો ખેમપ્પત્તો અભયપ્પત્તો વેસારજ્જપ્પત્તો વિહરામિ.

‘‘ખીણાસવસ્સ તે પટિજાનતો ઇમે આસવા અપરિક્ખીણાતિ તત્ર વત મં…પે… વિહરામિ.

‘‘યે ચ ખો પન તે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા, તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયાતિ તત્ર વત મં…પે… વિહરામિ.

‘‘યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતો, સો ન નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ તત્ર વત મં…પે… વિહરામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૦).

ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ પકાસેતીતિ ચતુસચ્ચપ્પકાસનો. દુક્ખસમુદયનિરોધમગ્ગવસેન હિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. યથાહ, ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૩). તત્થ તેભૂમકા ધમ્મા અનેકુપદ્દવાધિટ્ઠાનતાય ધુવસુભાદિવિરહેન, કુચ્છિતતુચ્છટ્ઠેન ચ દુક્ખં નામ. કમ્માદિવિસેસપચ્ચયસમવાયે દુક્ખુપ્પત્તિકારણભાવેન તણ્હા સમુદયો નામ ‘‘સમેચ્ચ ઉદેતિ દુક્ખં ઇમસ્મા’’તિ કત્વા. દુક્ખસ્સ અનુપ્પાદનિરોધપચ્ચયત્તા દુક્ખનિરોધો નિબ્બાનં. તં પન દુક્ખનિરોધં આલમ્બણકરણવસેન ગમનતો પાપુણનતો, તદધિગમાય પટિપદાભાવતો ચાતિ ‘‘દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ લોકુત્તરમગ્ગો વુચ્ચતિ. સચ્ચટ્ઠો પન તેસં તચ્છાવિપરીતભૂતભાવતો વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હિ ‘‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૦) વિત્થારો. એત્થ પન ચતુન્નં અરિયફલાનં, અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તાનઞ્ચ સચ્ચવિનિસ્સટભાવેપિ ઇધ મગ્ગનિબ્બાનપ્પકાસનતાવચનેનેવ તપ્પકાસનત્થમ્પિ વુત્તં હોતિ, અનાસવભાવેન એકલક્ખણત્તા તંતંહેતુકવિસયભાવતો ચાતિ દટ્ઠબ્બં.

એત્થ ચ ‘‘નિરુત્તરો ચતુસચ્ચપ્પકાસનો’’તિ ઇમેહિ ભગવતો ચિત્તાદિચતુબ્બિધધમ્મદેસનાનુકૂલગુણવિસેસં દસ્સેતિ અતથાવિધસ્સ તંદેસનાસામત્થિયાયોગતો. અથ વા ‘‘નિરુત્તરો’’તિ વચનેન ચતુબ્બિધધમ્મસ્સ અનઞ્ઞથત્તં દીપેતિ. ‘‘ચતુસચ્ચપ્પકાસનો’’તિ પન ઇમિના યે તે ધમ્મા ભગવતા વિનેય્યપરિપાચનત્થં દેસિતા, ન તે ઇધ અધિપ્પેતા. યે પન પરિપાચિતેહિ તેહિ અભિસમેતબ્બવસેન દુક્ખાદયો ચતુબ્બિધા વુત્તા, તેયેવ ઉદ્દિસિતબ્બત્થેન અધિપ્પેતાતિ દસ્સેતિ.

એવં સઙ્ખેપતો ચત્તારો ધમ્મે ઉદ્દિસિત્વા ઇદાનિ ઉદ્દેસો નામ નિદ્દેસત્થાય હોતીતિ યથાઉદ્દિટ્ઠધમ્મે નિદ્દિસિતું ‘‘તત્થ ચિત્ત’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ ચિત્તાદીસુ ધમ્મેસુ. વિસયવિજાનનં ચિત્તન્તિ યં વિસયસઙ્ખાતસ્સ આરમ્મણસ્સ વિજાનનં ઉપલદ્ધિ, તં ચિત્તન્તિ અત્થો. ઇમિના પન ચિત્તસ્સ આરમ્મણપટિબદ્ધવુત્તિતં, અનિચ્ચતં, અકારકતઞ્ચ દીપેતિ. ‘‘વિસયવિજાનન’’ન્તિ હિ આરમ્મણેન ચિત્તં ઉપલક્ખેન્તો તસ્સ તદાયત્તવુત્તિતં, તંદીપનેન ચ તદભિમુખકાલેયેવ ઉપ્પત્તિદીપનતો અનિચ્ચભાવઞ્ચ દીપેતિ. ભાવનિદ્દેસેન પન વિજાનનમત્તદીપનતો અકારકભાવં. યથાપચ્ચયઞ્હિ પવત્તિમત્તમેવેતં, યદિદં સભાવધમ્મો નામાતિ. એવઞ્ચ કત્વા સબ્બેસમ્પિ ચિત્તચેતસિકધમ્માનં ભાવસાધનમેવ નિપ્પરિયાયતો લબ્ભતિ. યં પન ‘‘ચિન્તેતીતિ ચિત્તં, તેન ચિત્તં વિચરતીતિ વિચારો’’તિઆદિના કત્તુકરણવસેન નિબ્બચનં વુચ્ચતિ, તં પરિયાયકથનન્તિ વેદિતબ્બં. સકસકકિચ્ચેસુ હિ ધમ્માનં અત્તપ્પધાનતાસમારોપનેન કત્તુભાવો, તદનુકૂલભાવેન તંસમ્પયુત્તધમ્મસમૂહે કત્તુભાવસમારોપનેન કરણત્તઞ્ચ પરિયાયતોવ લબ્ભતીતિ. તથા નિદસ્સનં પન ધમ્મસભાવતો અઞ્ઞસ્સ કત્તાદિનો અભાવપરિદીપનત્થન્તિ વેદિતબ્બં.

‘‘વિસયવિજાનન’’ન્તિ ચ એતેન ચિત્તસ્સ આરમ્મણૂપલદ્ધિલક્ખણતા વુત્તાતિ ઇદાનિસ્સ રસાદીનિ વુચ્ચન્તિ. પુબ્બઙ્ગમરસઞ્હિ ચિત્તં સન્ધાનપચ્ચુપટ્ઠાનં નામરૂપપદટ્ઠાનં. દ્વારં પત્વા તદારમ્મણઞ્હિ વિભાવનટ્ઠેન ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં. તથા હિ ચક્ખુદ્વારેન દટ્ઠબ્બં રૂપારમ્મણં ચિત્તેનેવ જાનાતિ…પે… મનોદ્વારેન વિઞ્ઞાતબ્બં ધમ્મારમ્મણં ચિત્તેનેવ જાનાતિ. યથા હિ નગરગુત્તિકો નગરમજ્ઝે સિઙ્ઘાટકે નિસીદિત્વા ‘‘અયં નેવાસિકો, અયં આગન્તુકો’’તિ આગતાગતં જનં ઉપધારેતિ, એવં સમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં, તસ્મા દ્વારં પત્વા તદારમ્મણં વિભાવનટ્ઠેન પુરેચારિકન્તિ પુબ્બઙ્ગમરસં. પચ્છિમં પચ્છિમં ઉપ્પજ્જમાનં પુરિમં પુરિમં નિરન્તરં કત્વા સન્દહમાનમિવ ઉપટ્ઠાતિ, ગહણભાવં ગચ્છતીતિ સન્ધાનપચ્ચુપટ્ઠાનં. પઞ્ચવોકારે પનસ્સ નિયમતો નામરૂપં, ચતુવોકારભવે નામમેવ પદટ્ઠાનન્તિ નામરૂપપદટ્ઠાનઞ્ચ હોતિ. નાનત્તં પન લક્ખણાદીનં ઉપરિ વક્ખમાનનયેન વેદિતબ્બં. વક્ખતિ હિ રૂપપરિચ્છેદે –

‘‘સામઞ્ઞં વા સભાવો વા, ધમ્માનં લક્ખણં મતં;

કિચ્ચં વા તસ્સ સમ્પત્તિ, રસોતિ પરિદીપિતો.

‘‘ફલં વા પચ્ચુપટ્ઠાનં, ઉપટ્ઠાનનયોપિ વા;

આસન્નકારણં યં તુ, તં પદટ્ઠાનસઞ્ઞિત’’ન્તિ. (અભિધ. ૬૩૩-૬૩૪);

યત્થ યત્થ પન લક્ખણાદીનિ વુચ્ચન્તિ, તત્થ તત્થ ઇમિનાવ નયેન તેસં નાનત્તં વેદિતબ્બં.

વચનત્થવિજાનનેન વિદિતચિત્તસામઞ્ઞસ્સ ઉત્તરિ ચિત્તવિભાગો વુચ્ચમાનો સોભેય્યાતિ વચનત્થવિજાનનમેવ તાવ આદિમ્હિ યુત્તતરન્તિ તં તાવ કથેતુકમ્યતાય પુચ્છતિ ‘‘તસ્સ પન કો વચનત્થો’’તિ. પઞ્ચવિધા હિ પુચ્છા – (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૪૯; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૭૦) અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા અનુમતિપુચ્છા કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ. તત્થ યં અઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં, તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય પઞ્હાકરણં અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા નામ. યં પન ઞાતં દિટ્ઠં, તસ્સ અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ સંસન્દનત્થાય પઞ્હાકરણં દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા નામ. પકતિયા પન સંસયપક્ખન્દનસ્સ અત્તનો સંસયસમુગ્ઘાટનત્થં પઞ્હાકરણં વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા નામ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વાતિ? અનિચ્ચં, ભન્તે. યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૭૯; મહાવ. ૨૧) અનુમતિગ્ગહણત્થં પઞ્હાકરણં અનુમતિપુચ્છા નામ. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, સતિપટ્ઠાના. કતમે ચત્તારો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૩; સં. નિ. ૫.૪૦૨-૪૦૪) પન તંતંધમ્માનં દેસનાધિપ્પાયેન પઞ્હાકરણં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા નામ.

તાસુ પુરિમા તિસ્સો આચરિયાનં ન સમ્ભવન્તિ. ન હિ તે ગન્થકરણત્થાય આરભિત્વા ઇદાનિ અદિટ્ઠં જોતેન્તિ, દિટ્ઠં સંસન્દેન્તિ, સંસયં વા પક્ખન્દન્તિ તબ્બિસોધનપુબ્બકમેવ ગન્થકરણે અભિનિવેસનતો. ઇતરા પન દ્વે સમ્ભવન્તિ. તાસુ અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. અપિચ ચોદનં સમુટ્ઠાપેન્તા આચરિયા અઞ્ઞં ચોદકં પરિકપ્પેત્વા તસ્સ વચનવસેન સમુટ્ઠાપેન્તીતિ તંવસેનેત્થ અદિટ્ઠજોતનાવિમતિચ્છેદનાપુચ્છાપિ લબ્ભન્તેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તસ્સાતિ તસ્સ ચિત્ત-સદ્દસ્સ. ચિત્તે હિ અધિગતે તસ્સ વાચકો સદ્દોપિ સહચરિયતો અધિગતોવ હોતીતિ તસ્સ ઇધ ત-સદ્દેન પરિગ્ગહો. કેચિ પન ‘‘તસ્સ ચિત્તસ્સા’’તિ અત્થં વદન્તિ, તં ‘‘તસ્સ કો વચનત્થો’’તિ ઇમિના ન સમેતિ. ન હિ ચિત્તસ્સ ‘‘કો વચનત્થો’’તિ પુચ્છા સમ્ભવતીતિ.

ઇદાનિ યથાપુચ્છિતમત્થં વિસ્સજ્જેતું ‘‘વુચ્ચતે’’તિ તાવ પટિઞ્ઞં કત્વા ‘‘સબ્બસઙ્ગાહકવસેના’’તિઆદિના વિસ્સજ્જનમારદ્ધં. તત્થ સબ્બસઙ્ગાહકવસેનાતિ હેટ્ઠિમન્તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો ઉપાદાય સબ્બેસં આરમ્મણવિજાનનસભાવત્તા તેસં સબ્બેસમેવ સઙ્ગાહકવસેન, ન પન વક્ખમાનનિબ્બચનેસુ વિય યથાલાભવસેનાતિ અત્થો. ચિન્તેતીતિ વિજાનાતિ. ચિન્તેન્તિ તેન ગોચરન્તિ વા ચિત્તં. સમ્પયુત્તધમ્માનં કત્તુતાસમારોપનેન હિસ્સ કરણભાવો લબ્ભતિ. સબ્બસઙ્ગાહકવસેન તાવ અત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યથાલાભવસેનપિ દસ્સેતું ‘‘અત્તસન્તાનં વા ચિનોતીતિપી’’તિઆદિ વુત્તં. સબ્બચિત્તસાધારણત્તા હિ ચિત્ત-સદ્દસ્સ યત્થ યત્થ યથા યથા અત્થો લબ્ભતિ, તત્થ તત્થ તથા તથા ગહેતબ્બો. યસ્સ પન ચિત્તસ્સ યથાવુત્તઅત્થવિસેસો ન લબ્ભતિ, તં રુળ્હીવસેન ચિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યથા કિલઞ્જાદીહિ કતમ્પિ તાલપણ્ણેહિ કતસરિક્ખકતાય રુળ્હીસદ્દેન ‘‘તાલવણ્ટ’’ન્ત્વેવ વુચ્ચતીતિ. અત્તસન્તાનન્તિ સકસન્તાનં, જવનસન્તાનન્તિ અત્થો. અત્ત-સદ્દસ્સ હિ પરપચ્ચનીકવચનત્તા અત્તનો સન્તાનોતિ સદિસવસેન ઉપ્પજ્જમાનો જવનસન્તાનો વુચ્ચતિ. તં ચિનોતિ રાસિં કરોતીતિ અયમત્થો સાસેવનકાનં જવનચિત્તાનં વસેન દટ્ઠબ્બો. તાનિ હિ પુરેજાતાનિ પચ્છાજાતાનં આસેવનપચ્ચયા હુત્વા અત્તનો જવનસન્તાનસ્સ પગુણબલવભાવકરણેન તં ચિનન્તિ નામ. વા-સદ્દો અસબ્બસઙ્ગાહકત્થવિકપ્પને. પિ-સદ્દો કિરિયાસમ્પિણ્ડનત્થે. અથ વા ‘‘સબ્બસઙ્ગાહકવસેના’’તિ ઇમસ્સ ઇધાપિ સમ્બન્ધો હોતીતિ ઇદમ્પિ સબ્બસઙ્ગાહકવસેન વુત્તન્તિ ગય્હમાને અત્તસન્તાનન્તિ વિઞ્ઞાણવચનસ્સ અત્ત-સદ્દસ્સ સકત્થવુત્તિત્તાયેવ તંવસેન ચિત્તસન્તાનન્તિ અત્થો. અનન્તરાદિપચ્ચયવસેન હિ ચિત્તસન્તાનસ્સ અબ્બોચ્છિન્નપ્પવત્તિકરણતો સબ્બમેવ ચિત્તજાતં ચિત્તસન્તાનં ચિનોતિ નામ. ઇમસ્મિં પનત્થે વા-સદ્દો કિરિયાવિકપ્પનત્થો. પિ-સદ્દો ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ ઇમસ્સ આકડ્ઢનત્થોતિ દટ્ઠબ્બં. પુરિમપક્ખે પન ચિત્તન્તિ અધિકારતોવ ગહેતબ્બં.

૯. વિચિત્તં કરોતિ, વિચિત્તસ્સ વા કરણન્તિ વિચિત્તકરણં, તતો વિચિત્તકરણા, વિચિત્તચિત્તકમ્માદીનં કરણતોતિ અત્થો. લોકસ્મિઞ્હિ યં કિઞ્ચિ ચિત્તકમ્માદિભેદં વિચિત્તં સિપ્પજાતં, સબ્બં તં ચિત્તેનેવ ચિન્તેત્વા કરીયતીતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘દિટ્ઠં વો, ભિક્ખવે, ચરણં નામ ચિત્તન્તિ? એવં, ભન્તે. તમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, ચરણં નામ ચિત્તં ચિત્તેનેવ ચિન્તિત’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૦). સ્વાયમત્થો સવિઞ્ઞત્તિકાનં બાત્તિંસચિત્તાનમુપલબ્ભતિ. સાસવકુસલાકુસલં વા વિચિત્તગતિઆદિકરણતો વા વિચિત્તકરણટ્ઠેન ચિત્તં. નનુ ચ વિચિત્તગતિઆદયો કમ્મવસેન નિપ્ફજ્જન્તિ. યથાહ –

‘‘કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચ સત્તાનં ગતિયા નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ અપદા દ્વિપદા ચતુપ્પદા બહુપ્પદા રૂપિનો અરૂપિનો સઞ્ઞિનો અસઞ્ઞિનો નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિનો, કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચ સત્તાનં ઉપપત્તિયા નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ ઉચ્ચનીચતા હીનપણીતતા સુગતદુગ્ગતતા, કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચ સત્તાનં અત્તભાવે નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણતા સુજાતદુજ્જાતતા સુસણ્ઠિતદુસ્સણ્ઠિતતા, કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચ સત્તાનં લોકધમ્મે નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ લાભાલાભે યસાયસે નિન્દાપસંસાયં સુખદુક્ખે’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧).

તસ્મા કમ્મભેદનિબ્બત્તત્તા ગતિઆદીનં ચિત્તતા. કમ્મન્તિ ચ ચેતસિકધમ્મભૂતા ચેતના, અભિજ્ઝાદયો ચ વુચ્ચન્તિ, ન ચિત્તન્તિ. કથં ચિત્તસ્સ વિચિત્તગતિઆદિકરણન્તિ? વુચ્ચતે – કમ્મસ્સ ચિત્તસન્નિસ્સિતત્તા તન્નિપ્ફાદિતમ્પિ ચિત્તેનેવ કતં હોતિ, યથા રાજયોધેન પરાજિતો સત્તુરઞ્ઞા જિતોતિ વુચ્ચતિ. વિચિત્તં કરણમસ્સાતિ વા વિચિત્તકરણં. તતો એકટ્ઠાનિકવજ્જિતઞ્હિ ચિત્તં પચ્ચેકં પટિસન્ધાદિવિચિત્તકિરિયવન્તતાય, સબ્બમેવ વા ચિત્તં આવજ્જનાદિઅઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસકિરિયવન્તતાય વિચિત્તકરણં યુત્તન્તિ. સબ્બવિકપ્પેસુપિ ‘‘રૂપભવો રૂપ’’ન્તિઆદીસુ વિય ઉત્તરપદલોપો ચિત્તપરિયાયેન ચ વિચિત્ત-સદ્દેન વા વિગ્ગહો વિ-સદ્દલોપો વા દટ્ઠબ્બો. અથ વા ‘‘વિચિત્તકરણા’’તિ ઇદં ચિત્તવિચિત્તભાવસ્સ ઞાપકહેતુનિદસ્સનં. તેન યસ્મા ઇદં વિચિત્તકરણં, તસ્મા તસ્સ વિચિત્તસ્સ નિપ્ફાદકં સયમ્પિ તથેવ વિચિત્તન્તિ વિઞ્ઞાતબ્બન્તિ એવં કરણવિચિત્તતાય વિચિત્તત્તા ચિત્તન્તિ અત્થો. ઠપેત્વા તં કરણવિચિત્તતાય વિચિત્તભાવં અત્તનો એવ જાતિભૂમિસમ્પયોગાદિવસેન વિચિત્તતાય ચિત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્તનો ચિત્તતાય વા’’તિ. તત્થ યસ્મા અઞ્ઞદેવ કુસલં, અઞ્ઞં અકુસલં, અઞ્ઞં અબ્યાકતં, અઞ્ઞં કામાવચરં, અઞ્ઞં રૂપાવચરાદિભેદં, અઞ્ઞં સરાગં, અઞ્ઞં વીતરાગં, અઞ્ઞં સદોસં, અઞ્ઞં વીતદોસં, અઞ્ઞં સમોહં, અઞ્ઞં વીતમોહં, અઞ્ઞં રૂપારમ્મણં, અઞ્ઞં સદ્દાદિઆરમ્મણં, રૂપારમ્મણેસુ ચ અઞ્ઞં નીલારમ્મણં, અઞ્ઞં પીતાદિઆરમ્મણં. એવં સદ્દારમ્મણાદીસુપિ યથાસમ્ભવં. સબ્બેસુ ચેવ તેસુ અઞ્ઞં હીનં, અઞ્ઞં મજ્ઝિમં, અઞ્ઞં પણીતં, હીનાદીસુ ચ અઞ્ઞં છન્દાધિપતેય્યં, અઞ્ઞં ચિત્તાધિપતેય્યં, અઞ્ઞં વીરિયાધિપતેય્યં, અઞ્ઞં વીમંસાધિપતેય્યન્તિ એવમાદિના જાતિભૂમિસમ્પયુત્તઆરમ્મણહીનમજ્ઝિમપણીતઅધિપતિઆદીનં વસેન વિચિત્તમનેકપ્પકારં, તસ્મા ઇમાય અત્તવિચિત્તતાય વા ચિત્તન્તિ વુચ્ચતીતિ.

કામઞ્ચેત્થ એકમેવ ચિત્તં એવં વિચિત્તં નામ ન હોતિ, વિચિત્તાનં પન અન્તોગધત્તા એતેસુ યં કિઞ્ચિ એકમ્પિ વિચિત્તતાય ચિત્તન્તિ વત્તું વટ્ટતિ સમુદાયવોહારેન અવયવસ્સાપિ વોહરિયમાનત્તા યથા પબ્બતનદીસમુદ્દાદીનમેકદેસા દિટ્ઠા પબ્બતાદયો દિટ્ઠાતિ, યથા ચ એકેકચિત્તસમ્પયુત્તાપિ વેદનાદયો રાસટ્ઠેન ખન્ધવોહારેન ‘‘વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો’’તિઆદિના વુચ્ચન્તિ. અપિચેત્થ વિપાકવિઞ્ઞાણં કમ્મકિલેસેહિ ચિતન્તિ ચિત્તં, તં કિલેસસહાયેન કમ્મુના ફલભાવેન નિબ્બત્તિતં તેહિ ચિતં નામ હોતિ. હોતુ તાવિદં લોકિયવિપાકં સન્ધાય, લોકુત્તરં પન પત્વા કથન્તિ? વુચ્ચતે – ‘‘કતમે ધમ્મા કુસલા, યસ્મિં સમયે લોકુત્તરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ…પે… તસ્મિં સમયે અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના અરિયમગ્ગચેતનાયપિ અવિજ્જૂપનિસ્સયભાવસ્સ પકાસિતત્તા લોકુત્તરકુસલસ્સાપિ અનુસયા ઉપનિસ્સયા હોન્તીતિ તન્નિબ્બત્તિતસ્સ વિપાકસ્સ કમ્મકિલેસસઞ્ચિતતાપરિયાયો લબ્ભતીતિ. ચિતં તાયતીતિ વા ચિત્તં. કમ્માદિસઞ્ચિતોપિ હિ અત્તભાવો વિઞ્ઞાણૂપરમે મતોતિ વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘આયુ ઉસ્મા ચ વિઞ્ઞાણં, યદા કાયં જહન્તિમં;

અપ્પવિદ્ધો તદા સેતિ, નિરત્થંવ કલિઙ્ગર’’ન્તિ. (સં. નિ. ૩.૯૫);

સો પનાયં ચિત્ત-સદ્દો કિઞ્ચાપિ અનેકત્થેસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ ‘‘ચિત્તો ચ ગહપતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૨.૧૩૩; ૪.૧૭૬) પઞ્ઞત્તિયં આગતો. ‘‘સબ્બો લોકો પરચિત્તેન અચિત્તો’’તિઆદીસુ વિઞ્ઞાણે. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકનિકાયમ્પિ સમનુપસ્સામિ, એવં ચિત્ત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૧૦૦) વિચિત્તે, નાનપ્પકારેતિ અત્થો. ‘‘ચરણં નામ ચિત્ત’’ન્તિઆદીસુ ચિત્તકમ્મકે. ઇધ પન ચતુબ્બિધધમ્મે નિદ્દેસતો પકરણવસેન યથાવુત્તવચનત્થયુત્તો વિઞ્ઞાણવચનોવ દટ્ઠબ્બોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પઞ્ઞત્તિયમ્પી’’તિઆદિ. પઞ્ઞાપીયતિ એતાયાતિ પઞ્ઞત્તિ, તસ્સં નામપઞ્ઞત્તિયન્તિ અત્થો. ચિત્તોતિ હિ એકસ્સ ગહપતિનો નામં. પિ-સદ્દો વક્ખમાનસમ્પિણ્ડનત્થો. વિઞ્ઞાણેતિ સવિપાકાવિપાકભેદે ચિત્તે. તઞ્હિ વિજાનનટ્ઠેન ‘‘વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘વિજાનાતીતિ ખો, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં, તસ્મા વિઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. ચિત્તસમ્મુતીતિ ચિત્તવોહારો. દટ્ઠબ્બાતિ વિઞ્ઞાતબ્બા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ચતુબ્બિધધમ્મનિદ્દેસટ્ઠાને. વિઞ્ઞુનાતિ વિજાનતા, આભિધમ્મિકેનાતિ અત્થો.

વિભાગવન્તાનં ધમ્માનં સભાવવિભાવનં વિભાગેન વિના ન હોતીતિ ચિત્તસ્સ વિભાગં દસ્સેતું ‘‘સારમ્મણતો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ આલમ્બન્તિ તં નિસ્સાય પવત્તન્તીતિ આરમ્મણં, પચ્ચયો, ગોચરો ચ. તથા હિ ‘‘લભતિ મારો આરમ્મણં, લભતિ મારો ઓતાર’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૦) પચ્ચયો ‘‘આરમ્મણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘નિમિત્તં અસ્સાસપસ્સાસા, અનારમ્મણમેકચિત્તસ્સા’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૧૫૯) ગોચરો. ઇધ પન ઉભયમ્પિ વટ્ટતિ સબ્બસ્સેવ ચિત્તસ્સ સપ્પચ્ચયસગોચરત્તા. સહ આરમ્મણેન વત્તતિ તદવિનાભાવતોતિ સારમ્મણં. ભાવપ્પધાનનિદ્દેસવસેન ચેત્થ સારમ્મણભાવો સારમ્મણ-સદ્દેન વુત્તો યથા ‘‘ઇદમ્પિ બુદ્ધે રતનં પણીતં (ખુ. પા. ૬.૩). ચક્ખુ સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૮૫) રતનઅત્તત્તનિયાદિભાવો રતનાદીહિ સદ્દેહીતિ, તતો સારમ્મણભાવતોતિ અત્થો. એવમઞ્ઞત્થાપિ યથાનુરૂપં દટ્ઠબ્બં. એકવિધન્તિ એકપ્પકારં, એકકોટ્ઠાસન્તિ અત્થો.

સવિપાકાવિપાકતોતિ વિપાકુપ્પાદનસભાવસ્સ વિજ્જમાનાવિજ્જમાનભાવતો. વિપાક-સદ્દો હિ દ્વીસુ અત્થેસુ પવત્તતિ. કત્થચિ વિપક્કભાવમાપન્નેસુ અરૂપધમ્મેસુ, કત્થચિ વિપાકુપ્પાદનસભાવે. તથા હેસ ‘‘વિપાકા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૩) વિપક્કભાવમાપન્નેસુ અરૂપધમ્મેસુ પવત્તતિ. ‘‘વિપાકધમ્મધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૩) વિપાકુપ્પાદનસભાવે. ઇધ પન વિપાકુપ્પાદનસભાવો દટ્ઠબ્બો. ઇતરથા હિ અભિઞ્ઞાકુસલાદીનં સવિપાક-પદે અસઙ્ગહિતભાવાપત્તિ સિયા. તથા હિ યદિ વિપક્કભાવમાપન્ના એવ ધમ્મા ઇધ ગહિતા સિયું, તે યસ્સ સન્તિ, તં સવિપાકમિતરમવિપાકન્તિ અભિઞ્ઞાકુસલસ્સ ચેવ કદાચિ અવિપાકસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદિકમ્મસ્સ ભાવનાયપહાતબ્બાકુસલસ્સ ચ વિપાકુપ્પત્તિયા અભાવતો અવિપાક-પદસઙ્ગહો સિયા, એવઞ્ચ સતિ ‘‘અવિપાકં અબ્યાકત’’ન્તિ વક્ખમાનત્તા નેસં અબ્યાકતભાવો આપજ્જતિ, ન ચેતમિટ્ઠં કુસલાકુસલનિદ્દેસેયેવ તેસં નિદ્દેસતો. વિપાકુપ્પાદનસભાવે પન ગહિતે તંસભાવો નામ અનુપચ્છિન્નાવિજ્જમાનતણ્હાનુસયસ્મિં સન્તાને સબ્યાપારપ્પવત્તિ એવાતિ તસ્સા તેસુપિ અત્થિતાય અસતિપિ વિપાકુપ્પાદને સવિપાક-પદસઙ્ગહો સિદ્ધોતિ ન કોચિ ઇટ્ઠવિઘાતો આપજ્જતિ. યેન પન કારણેન અભિઞ્ઞાકુસલાદિકમવિપાકં, યો ચેત્થ વત્તબ્બો વિનિચ્છયો, તં સબ્બં તસ્સ તસ્સ આગતટ્ઠાનેયેવ દસ્સયિસ્સામ.

કતમં પનેત્થ સવિપાકં, કતમમવિપાકન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તત્થ સવિપાક’’ન્તિઆદિ. અબ્યાકતન્તિ વિપાકકિરિયાવસેન દુવિધમબ્યાકતં. તેસુ વિપાકચિત્તં તાવ આદાસતલે મુખનિમિત્તં વિય નિરુસ્સાહત્તા વિપાકુપ્પાદને અસમત્થં. કિરિયચિત્તેસુ ચ યદેતં ખીણાસવસન્તાનેયેવ નિયતમટ્ઠારસવિધં વિઞ્ઞાણં, તં ઉપચ્છિન્નભવમૂલાય સન્તતિયં પવત્તતીતિ સમુચ્છિન્નમૂલાય લતાય પુપ્ફં વિય ફલદાયી ન હોતિ. આવજ્જનદ્વયં પન અનુપચ્છિન્નભવમૂલેપિ સન્તાને પવત્તમાનં અનાસેવનભાવેન દુબ્બલત્તા મોઘપુપ્ફમિવ બીજભાવે અસમત્થં અફલમેવ. ઇતિ સબ્બમેતં અબ્યાકતં વિપાકારહતાભાવતો અવિપાકન્તિ વુત્તં ‘‘અવિપાકં અબ્યાકત’’ન્તિ. જાયન્તિ એત્થ અસદિસાપિ સદિસાકારાતિ જાતિ, સમાનાકારો, કુસલાકુસલાબ્યાકતાનં જાતિ કુસલાકુસલાબ્યાકતજાતિ, તસ્સા ભેદતો તિવિધં કુસલં અકુસલં અબ્યાકતન્તિ. વચનત્થપુચ્છાય પયોજનં વુત્તમેવ.

૧૦. ‘‘કુચ્છિતાન’’ન્તિઆદિ વિસ્સજ્જનં. તત્થ કુચ્છિતાનન્તિ નિન્દિતાનં, અસુચિ વિય નાગરિકેહિ વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બાનં પાપધમ્માનન્તિ અત્થો. સલનતોતિ હિંસનતો, અપનયનતો વા. કુસલઞ્હિ યથાનુરૂપં તદઙ્ગાદિવસેન અકુસલધમ્મે પજહન્તં તે હિંસતિ, અપનયતીતિ વા વુચ્ચતિ. અથ વા સલનતો સંવરણતો, પિદહનતોતિ અત્થો. કુસલધમ્મવસેન હિ અકુસલપ્પવત્તિનિવારણેન, અપ્પવત્તિધમ્મતાપાદનેન ચ મનચ્છટ્ઠેસુ દ્વારેસુ અપ્પવત્તિયા સંવુતા પિહિતા હોન્તિ. કુસાનન્તિ રાગાદિઅસુચિસમ્પયોગેન નાનાવિધદુક્ખહેતુતાય ચ કુચ્છિતેનાકારેન અપ્પહીનભાવેન સન્તાને સયન્તિ પવત્તન્તીતિ કુસા, પાપધમ્મા. અથ વા કુચ્છિતાનં પાણાતિપાતાદીનં સાવજ્જધમ્માનં સાનતો નિસાનતો તેજનતો કુસા, દોસલોભાદયો. દોસાદીનઞ્હિ વસેન ચેતનાય તિક્ખભાવપ્પત્તિયા પાણાતિપાતાદીનં મહાસાવજ્જતાતિ. તેસં લવનેન છિન્દનેન યથાનુરૂપં પજહનેનાતિ અત્થો. કુસેનાતિ કુચ્છિતાનં સાનતો તનુકરણતો, ઓસાનકરણતો વા ‘‘કુસા’’તિ લદ્ધનામેન ઞાણેન. લાતબ્બત્તાતિ આદાતબ્બત્તા, સહજાતઉપનિસ્સયભાવેન સન્તાને પવત્તેતબ્બત્તા. ઞાણઞ્હિ તિહેતુકકુસલં સહજાતભાવેન ચેવ ઉપનિસ્સયભાવેન ચ, દુહેતુકકુસલં ઉપનિસ્સયભાવેનેવ સન્તાને પવત્તેતિ. એવઞ્ચ કત્વા કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠો કુસલટ્ઠોતિ સબ્બકુસલાનં સાધારણવસેન અત્થો વુચ્ચતિ. અથ વા કુસેનાતિ જાતિસદ્દતાય એકવચનનિદ્દેસો, કુસેહીતિ પન અત્થો. પુઞ્ઞકિરિયાવસેન હિ પવત્તાનિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ યથાવુત્તનયેન ‘‘કુસાની’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેહિ લાતબ્બત્તા વુત્તનયેન પવત્તેતબ્બત્તા. અપિચેત્થ –

‘‘કુસો વિય લુનાતીતિ, કુસા વિય લુનાતિ વા;

કુસલં કું સલેતીતિ, લુનાતિ કુસમિચ્ચપી’’તિ.

તત્થ યથા કુસો ગહિતો ઉભયભાગગતં હત્થપદેસં લુનાતિ, એવમિદમ્પિ ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નવસેન ઉભયભાગગતં કિલેસપક્ખં લુનાતિ છિન્દતિ, સેય્યથાપિ – ‘‘અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ, વાયમતિ, ઉપ્પન્નાનં…પે… પહાનાયા’’તિ આગતં સમ્મપ્પધાનં. તસ્મા કુસો વિય લુનાતીતિ કુસલં. કુસા વિય લુનાતીતિ એત્થ ‘‘કુ’’ઇતિ ભૂમિ વુચ્ચતિ, ધમ્માનં અધિટ્ઠાનભાવેન તંસદિસતાય ઇધ રૂપારૂપક્ખન્ધો વુત્તો. અત્તનો નિસ્સયભૂતસ્સ તસ્સ એતરહિ, આયતિઞ્ચ અનુદહનતો વિનાસનતો કું સાયન્તીતિ કુસા, રાગાદયો, તે વિય અત્તનો નિસ્સયં લુનાતિ છિન્દતીતિ કુસલં. પયોગસમ્પાદિતા હિ કુસલધમ્મા અચ્ચન્તમેવ રૂપારૂપધમ્મે અપ્પવત્તિકરણેન સમુચ્છિન્દન્તિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુપાપનતોતિ. વુત્તનયેન પન ‘‘કુ’’ન્તિ લદ્ધનામસ્સ રૂપારૂપક્ખન્ધસ્સ સલનતો અપનયનતો કું સલેતીતિ કુસલં. કુસં લુનાતીતિ પન કુચ્છિતા એત્થ સયન્તીતિ કુસો, કાયો, તં લુનાતિ યથાવુત્તવસેનેવાતિ કુસલં.

૧૧. ઇદાનિ કુસલ-સદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારદસ્સનત્થમાહ ‘‘છેકે કુસલ-સદ્દોય’’ન્તિઆદિ. તત્થ ‘‘કુસલો ત્વં રથસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં (મ. નિ. ૨.૮૭), કુસલાનચ્ચગીતસ્સ, સિક્ખિતા ચાતુરિત્થિયો’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૯૪) છેકે દિટ્ઠો, છેકપરિયાયો પવીણત્થોતિ અત્થો. ‘‘કચ્ચિ નુ ભોતો કુસલં, કચ્ચિ ભોતો અનામય’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૫.૧૪૬; ૨.૨૦.૧૨૯) આરોગ્યે. ‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસમાચારો કુસલો? યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો અનવજ્જો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૬૧) ચ ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૪૫) ચ એવમાદીસુ અનવજ્જે. ‘‘કુસલાનં ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં વડ્ઢતિ (દી. નિ. ૩.૮૦), કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા’’તિ (ધ. સ. ૪૩૧) ચ આદીસુ ઇટ્ઠવિપાકે. અનવજ્જાદિકેતિ અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકે, ‘‘અનવજ્જાદિકે’’તિ ચ અત્તના વક્ખમાનલક્ખણસ્સ અનુરૂપત્તા વુત્તં, ન પન આરોગ્યત્થસ્સ અસમ્ભવતો. કિલેસરોગસ્સ હિ અભાવતો કુસલં આરોગ્યં હોતિ.

વજ્જા રાગાદયો, તે યસ્સ ન સન્તિ, તં અનવજ્જં, ઇટ્ઠો વિપાકો ચતુક્ખન્ધસઙ્ખાતો યસ્સ, તં ઇટ્ઠવિપાકં, ઇટ્ઠવિપાકતા ચસ્સ તંસભાવવન્તતાય દટ્ઠબ્બા, ન તસ્સ અવસ્સં ઇટ્ઠવિપાકસમ્ભવતોયેવ, લક્ખીયતિ અનેનાતિ લક્ખણં, અનવજ્જઞ્ચ તં ઇટ્ઠવિપાકઞ્ચાતિ અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકં. તં લક્ખણમસ્સાતિ અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકલક્ખણં.

નનુ ચ કુસલમેવ અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકં, વુત્તનિયામેન પન અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકતો અઞ્ઞં કુસલં સિયા. ન હિ સયમેવ અત્તનો લક્ખણન્તિ સક્કા વત્તુન્તિ? નાયં દોસો પરિઞ્ઞાતાપરિઞ્ઞાતવચનત્થભાવભેદે એકસ્સાપિ લક્ખિતબ્બલક્ખણભાવપરિકપ્પનતો. ‘‘અનવજ્જઇટ્ઠવિપાક’’ન્તિ હિ પરિઞ્ઞાતવચનત્થં. ‘‘કુસલ’’ન્તિ અપરિઞ્ઞાતવચનત્થં. એવઞ્ચ યેન સભાવેન પરિઞ્ઞાતવચનત્થસ્સ સદ્દસ્સ અત્થો હોતિ, યેન ચ અપરિઞ્ઞાતવચનત્થસ્સ, તેસં પરિઞ્ઞાતાપરિઞ્ઞાતવચનત્થસભાવાનં ભેદેન તંસમઙ્ગિસ્સ કુસલસ્સ એકસ્સાપિ ભેદો પરિકપ્પીયતિ યથા ‘‘પુરે ભવં પટુ આસિ, પટુતરો એતરહી’’તિ ગુણભેદેન, વત્થુભેદેન ચ પરિકપ્પીયતિ, તસ્મા પરિઞ્ઞાતવચનત્થભાવેન લક્ખણં, અપરિઞ્ઞાતવચનત્થભાવેન લક્ખિતબ્બન્તિ એવં પરિકપ્પિતભેદે પરિગ્ગય્હમાને ન કોચિ દોસો આપજ્જતિ.

અથ વા લક્ખીયતીતિ લક્ખણં, અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકઞ્ચ તં લક્ખણઞ્ચાતિ અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકલક્ખણં, યં અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકં હુત્વા લક્ખીયતિ, તં કુસલન્તિ અત્થો. અથ વા અનવજ્જ-સદ્દેન અનવજ્જભાવો વુત્તો, ઇટ્ઠવિપાકસદ્દેન ઇટ્ઠવિપાકભાવો, તસ્મા અનવજ્જો ચ ઇટ્ઠવિપાકો ચ અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકં, તં લક્ખણમેતસ્સાતિ કરણત્થે, કમ્મત્થે વા લક્ખણ-સદ્દેન અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકલક્ખણન્તિ અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકસભાવવન્તં, અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકભાવેન લક્ખિતબ્બં વાતિ અત્થો. કિં પનેત્થ કારણં પદદ્વયપરિગ્ગહેન, નનુ એકેનેવ પદેન અધિપ્પેતત્થસિદ્ધિ સિયા. કિઞ્ચાપિ હિ ‘‘અનવજ્જલક્ખણ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૪૫) વિય વજ્જરહિતત્તા અબ્યાકતસ્સાપિ પસઙ્ગો સિયાતિ ઇટ્ઠવિપાક-પદં વત્તબ્બમેવ, ‘‘ઇટ્ઠવિપાકલક્ખણ’’ન્તિ પન વુત્તે ઇતરં ન વત્તબ્બં અબ્યાકતસ્સ વિપાકારહભાવેન ઇટ્ઠવિપાકતાપસઙ્ગભાવતો? સચ્ચમેતં, અનવજ્જ-પદેન કુસલસ્સ પવત્તિસુખતં, ઇટ્ઠવિપાક-પદેન ચ વિપાકસુખતં દસ્સેતું પદદ્વયં વુત્તં. અનવજ્જપદઞ્હિ અત્તનો પવત્તિસભાવવસેન લક્ખણવચનં, ઇતરં કાલન્તરે વિપાકુપ્પાદનસમત્થતાવસેનાતિ. અથ વા કુસલસ્સ અત્થવિસુદ્ધિં દસ્સેતું પુરિમપદં વુત્તં, પરિસુદ્ધવિપાકતં દસ્સેતું પચ્છિમં. પુરિમં વા કુસલસ્સ અકુસલસભાવતો નિવત્તનં, પચ્છિમં અબ્યાકતસભાવતોતિ અલમતિપપઞ્ચેન. એત્થ ચ ‘‘અનવજ્જ…પે… લક્ખણ’’ન્તિ વચનેન કુસલસ્સ સામઞ્ઞલક્ખણં વુત્તં અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકસભાવસ્સ કુસલજાતિયા સાધારણત્તા. અકુસલાદીનમસાધારણભાવેન સભાવલક્ખણં વાતિ દટ્ઠબ્બં.

અકુસલવિદ્ધંસનરસન્તિ યથાનુરૂપં અકુસલપ્પજહનકિચ્ચં. કુસલઞ્હિ પરિત્તમહગ્ગતલોકુત્તરભેદભિન્નં યથાક્કમં તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપ્પહાનવસેન અકુસલપક્ખં પજહતિ. અથ તદઙ્ગાદિપ્પહાનાનં કિં નાનાકરણન્તિ? વુચ્ચતે – દાનાદિપુઞ્ઞકિરિયવત્થુગતેન તેન તેન કુસલઙ્ગેન તસ્સ તસ્સ મચ્છેરાદિઅકુસલઙ્ગસ્સ પહાનં તદઙ્ગપ્પહાનં, તં દીપાલોકેન અન્ધકારવિદ્ધંસનં વિય દટ્ઠબ્બં, કામાવચરકુસલાનં પરિત્તાનુભાવતાય તેહિ અત્તનો ઠિતિક્ખણે વિદ્ધંસિતાનમકુસલાનં તદપગમે સતિ પુન આગમેન વોત્થરણતો. તેસં તેસં નીવરણધમ્માનં વિક્ખમ્ભનસઙ્ખાતં પવત્તિનિવારણવસેન પહાનં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં, તં ઘટપ્પહારેન જલતલે સેવાલવિયૂહનં વિય દટ્ઠબ્બં. યથા હિ બલવતા ઘટપ્પહારેન દૂરીકતં સેવાલં તસ્મિં અપનીતેપિ તંપહારવેગેન સહસા ન ઓત્થરતિ, એવમેવ ઉપચારપ્પનાભેદેન ઝાનેન વિક્ખમ્ભિતા કામચ્છન્દાદયો તદપ્પવત્તિકાલેપિ તસ્સ બલેન સહસા ન ઓત્થરન્તીતિ. અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનસઙ્ખાતં સમ્મા ઉચ્છેદવસેન પહાનં સમુચ્છેદપ્પહાનં, તં પન અસનિસમ્પાતેન રુક્ખાદીનં સમૂલવિદ્ધંસનં વિય દટ્ઠબ્બં. ન હિ અરિયમગ્ગેન સમુચ્છિન્નકિલેસા અનુસયમત્તકેનાપિ સન્તાને પવત્તન્તિ. યથા પન એકવારપ્પવત્તેનપિ ઇન્દગ્ગિના સહ મૂલેહિ વિદ્ધંસિતા રુક્ખાદયો ન પુન વિરુહન્તિ, એવમેવં એકચિત્તક્ખણિકેનપિ તેન અત્તનો ઉપ્પાદમત્તેનેવ અનુસયમત્તટ્ઠાયિનોપિ કિલેસા સબ્બેન સબ્બં વિદ્ધંસિતાયેવ હોન્તિ.

વોદાનં વિસુદ્ધિ, સંકિલેસમલવિમુત્તીતિ અત્થો, તથા હુત્વા પચ્ચુપટ્ઠાનમસ્સાતિ વોદાનપચ્ચુપટ્ઠાનં, પરિસુદ્ધાકારેન યોગિનો ઞાણસ્સ ઉપટ્ઠાતીતિ વુત્તં હોતિ.

એવં કુસલસ્સ વજ્જરહિતઇટ્ઠવિપાકસભાવેહિ લક્ખણં, કિચ્ચઉપટ્ઠાનાકારવસેન ચ રસપચ્ચુપટ્ઠાનાનિ વત્વા પુન વજ્જપટિપક્ખભાવવસેન ચ લક્ખણં, સમ્પત્તિફલવસેન ચ રસાદિકં દસ્સેતું ‘‘વજ્જપટિપક્ખત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વજ્જાનં પટિપક્ખભાવો વજ્જપટિપક્ખત્તં, તતો. એતેન ‘‘અનવજ્જલક્ખણ’’ન્તિ એત્થ અ-કારો પટિપક્ખત્થોતિ દસ્સેતિ, તેન પનસ્સ અબ્યાકતતો નિવત્તનં કતં. ઇતરથા હિ નાસ્સ વજ્જં, વજ્જતો અઞ્ઞં વા અનવજ્જન્તિ અબ્યાકતસ્સાપિ તંલક્ખણતાપસઙ્ગો સિયા. ‘‘વજ્જપટિપક્ખત્તા’’તિ પન વુત્તે યસ્મા કુસલાકુસલાનમેવ પહાયકપ્પહાતબ્બભાવેન આલોકન્ધકારાનં વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉજુવિપચ્ચનીકભાવો, તસ્મા કુસલમેવ વજ્જપટિપક્ખત્તા અનવજ્જલક્ખણં, ન અઞ્ઞન્તિ અયમત્થો સિદ્ધો હોતિ. વોદાનભાવરસન્તિ વોદાનભાવસમ્પત્તિકં, કિલેસમલેહિ અસંકિલિટ્ઠભાવેન સમ્પજ્જનકન્તિ અત્થો. પચ્ચુપટ્ઠાપીયતિ ઉપનીયતિ કારણેન, અત્તનો વા કારણં પટિચ્ચ, તપ્પટિબદ્ધભાવેન પટિમુખં વા ઉપટ્ઠાતીતિ પચ્ચુપટ્ઠાનં, ઇટ્ઠો વિપાકો પચ્ચુપટ્ઠાનમસ્સાતિ ઇટ્ઠવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનં.

અસતિ યોનિસોમનસિકારે કુસલસ્સ અનુપ્પજ્જનતો, સતિ ચ તસ્મિં ઉપ્પજ્જનતો તસ્સ સો આસન્નકારણન્તિ આહ ‘‘યોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાન’’ન્તિ. તત્થ યોનિસો પથેન ઉપાયેન મનસિકારો યોનિસોમનસિકારો, અત્થતો પન સાનુસયસન્તાનવતો છન્નં દ્વારાનમાપાથગતેસ્વારમ્મણેસુ પતિરૂપદેસવાસાદિસમ્પત્તિયા કુસલધમ્માનં પચ્ચયભાવેન ભવઙ્ગં આવટ્ટેત્વા ઉપ્પન્નમાવજ્જનં યોનિસોમનસિકારો નામ. વુત્તપટિપક્ખવસેન અયોનિસોમનસિકારોપિ દટ્ઠબ્બો. યં પન નિરનુસયસન્તાનસમઙ્ગિસ્સ કિરિયચિત્તાનં પચ્ચયભાવેન ઉપ્પન્નં, તં ઠપેત્વા નિરવજ્જધમ્મં સાવજ્જધમ્મસ્સ કસ્સચિ પચ્ચયભાવાનુપગમનતો યોનિસોમનસિકારપક્ખં વા ભજેય્ય. ખીણાસવસન્તાનગતત્તા યોનિસોઅયોનિસોભાવમનપેક્ખિત્વા આપાથગતારમ્મણેસુ ઉપ્પત્તિમત્તં વિના ન કસ્સચિ કુસલાકુસલભાવસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ તદુભયવસેન નવત્તબ્બત્તા અબ્યાકતમનસિકારોતિ વા સઙ્ખં ગચ્છેય્યાતિ.

સાવજ્જાનિટ્ઠવિપાકલક્ખણમકુસલન્તિ એત્થાપિ ‘‘વજ્જા રાગાદયો, તે યસ્સ સન્તિ, તં સાવજ્જં, અનિટ્ઠો વિપાકો યસ્સ, તં અનિટ્ઠવિપાક’’ન્તિઆદિના વુત્તનયાનુસારેન પટિપક્ખયોજના દટ્ઠબ્બા. રસાદિતો પનેતં અનત્થજનનરસં, સંકિલેસપચ્ચુપટ્ઠાનં. અથ વા ગારય્હભાવતો સાવજ્જલક્ખણમેવ, સંકિલેસભાવરસં, અનિટ્ઠવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનં, અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનં. વચનત્થતો પન ન કુસલન્તિ અકુસલં, કુસલપટિપક્ખન્તિ અત્થો. પટિપક્ખત્થે હિ અયં અકારો, ન પન અઞ્ઞત્થે, નાપિ અભાવે. ઇતરથા હિ તિકં ન સિયા, દુકં, ચતુક્કં વા આપજ્જેય્ય. તથા હિ યદિ કુસલતો અઞ્ઞમકુસલં સિયા, તદા અબ્યાકતસ્સાપિ તતો અઞ્ઞભાવેન અકુસલ-સદ્દસઙ્ગહોતિ કુસલાકુસલજાતિભેદતો દુવિધન્તિ દુકં વત્તબ્બં. યદિ ચ કુસલાભાવો અકુસલં, તેન ન કાચિ જાતિ ગય્હતીતિ કુસલાબ્યાકતજાતિભેદતો દુકમેવ વત્તબ્બં. અથ સિયા ‘‘અભાવોપિ વિસું ગહેતબ્બો’’તિ, એવં સતિ તસ્સ જાતિયા અભાવતો જાતિ-સદ્દેન સહ સમ્બન્ધો ન સિયા. વિજ્જમાનસ્સ હિ જાતિ નામ હોતિ. યથેવ વા કુસલસ્સ અભાવો, એવં અબ્યાકતસ્સાપિ અભાવો અત્થીતિ અનબ્યાકતજાતિપિ વત્તબ્બાતિ ચતુક્કં આપજ્જેય્ય. ન ચેતમિટ્ઠં કુસલાદિવસેન તિવિધજાતિયા એવ ઇચ્છિતત્તા, પાળિયઞ્ચ ‘‘કુસલા ધમ્મા અકુસલા ધમ્મા અબ્યાકતા ધમ્મા’’તિ તિકવસેનેવ વુત્તત્તા ‘‘કુસલપટિપક્ખ’’ન્તિ પન વુચ્ચમાને મિત્તપટિપક્ખો અમિત્તો વિય, લોભપટિપક્ખો અલોભો વિય ચ યં ધમ્મજાતં કુસલસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતં, તં અકુસલન્તિ તસ્સ વસેન તિકં ઉપપન્નં હોતિ, ઉજુવિપચ્ચનીકતા ચસ્સ સાવજ્જાનિટ્ઠવિપાકત્તા, તેન પહાતબ્બભાવતો ચ વેદિતબ્બા, ન પન કુસલવિનાસનતો. ન હિ અકુસલેન કુસલં પહીયતિ, મહાબલત્તા પન કુસલમેવ તં પજહતિ. કુસલઞ્હિ મહાબલં, અકુસલં દુબ્બલં. તેનેવાહ ‘‘અબલા નં બલીયન્તિ, મદ્દન્તેનં પરિસ્સયા’’તિ (સુ. નિ. ૭૭૬), તસ્મા કુસલમેવ યથાવુત્તનયેન અકુસલસ્સ પહાયકં, નાકુસલં ઇતરસ્સાતિ વેદિતબ્બં.

તદુભય…પે… અબ્યાકતન્તિ યં ધમ્મજાતં કુસલં વિય ન અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકલક્ખણં, નાપિ અકુસલં વિય સાવજ્જાનિટ્ઠવિપાકલક્ખણં, અથ ખો અવિપાકત્તા તદુભયવિપરીતલક્ખણં, તં અબ્યાકતન્તિ અત્થો. નનુ ચ ‘‘તદુભયવિપરીતલક્ખણ’’ન્તિ વુત્તે સુખદુક્ખવેદનાનં વિપરીતા ઉપેક્ખાવેદના વિય ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિપાકાનં વિપરીતો અઞ્ઞો કોચિ વિપાકો યસ્સ અત્થિ, તં અબ્યાકતન્તિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ તથા અસમ્ભવતો. યથા હિ આલોકન્ધકારાનં વિપરીતો અઞ્ઞો કોચિ નત્થિ, એવમિટ્ઠાનિટ્ઠવિપાકાનં વિપરીતો ન કોચિ વિપાકો અત્થીતિ. અથ વા તં-સદ્દો ઇધ ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિપાકનિરપેક્ખં કુસલાકુસલમત્તમેવ પચ્ચામસતીતિ કુસલાકુસલાનં સવિપાકત્તા તદુભયવિપરીતલક્ખણં, તં અવિપાકલક્ખણન્તિ અત્થોતિ અલમેત્થ અનુયોગેન. કુસલાકુસલભાવેન ન બ્યાકતન્તિ અબ્યાકતં. કુસલાકુસલઞ્હિ વત્વા અબ્યાકતસ્સ વુત્તત્તા કુસલાકુસલભાવેનેવ અવુત્તત્તાતિ વિઞ્ઞાયતિ, ન પકારન્તરેન. તથા અવચનઞ્ચ તસ્સ તદુભયવિપરીતલક્ખણત્તાયેવ, ન પન અવત્તબ્બત્તામત્તેનાતિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા વિ-સદ્દો વિરોધિવચનો. આ-સદ્દો અભિમુખભાવપ્પકાસનો, તસ્મા અત્તનો પચ્ચયેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરોધાભિમુખતં કતં લક્ખણવિરોધતો પહાયકપ્પહાતબ્બભાવતો વાતિ બ્યાકતં, કુસલાકુસલં. તતો અઞ્ઞં અબ્યાકતં. તઞ્હિ લક્ખણતો અઞ્ઞમઞ્ઞં કુસલાકુસલં વિય ન તસ્સ વિરુદ્ધં. ન હિ અવિપાકતં અનિટ્ઠવિપાકતા વિય, ઇટ્ઠવિપાકતાય ઇટ્ઠવિપાકતા વિય ચ અનિટ્ઠવિપાકતાય ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિપાકતાહિ વિરુજ્ઝતિ, ન ચાપિ અબ્યાકતં કુસલાકુસલેસુ કિઞ્ચિ પજહતિ, ન ચ કેનચિ પહાતબ્બન્તિ. ‘‘તદુભયવિપરીતલક્ખણમબ્યાકત’’ન્તિ વિઞ્ઞાયમાને અહોસિ કમ્મં, નાહોસિ કમ્મવિપાકો, નત્થિ કમ્મવિપાકો, ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકોતિ ઇમિના તિકેન સઙ્ગહિતસ્સ ગતિઉપધિકાલપ્પયોગવિપત્તીહિ અવિપાકસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદિકમ્મસ્સ ભાવનાયપહાતબ્બસ્સ અકુસલસ્સ ચ અભિઞ્ઞાકુસલસ્સ ચ વિપાકુપ્પાદનાભાવતો ‘‘સિયા નુ ખો અબ્યાકતભાવો વા’’તિ કદાચિ કોચિ ચિન્તેય્યાતિ તન્નિવારણત્થમાહ ‘‘અવિપાકારહં વા’’તિ, વિપાકં દાતું નારહતિ તત્થ સામત્થિયાભાવતોતિ અવિપાકારહં. ઇદં વુત્તં હોતિ – દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદયો તાવ પચ્ચયવેકલ્લાદીહિ કારણેહિ અવિપાકા, સચે પનેતે તબ્બિદૂરા અસ્સુ, તદા વિપાકદાને સમત્થતાય વિપાકારહાયેવ, તં પન ન તથા, અથ ખો યેન કેનચિ આકારેન વિપાકદાને અસમત્થતાયેવ વિપાકારહં ન હોતિ, તં અબ્યાકતં નામાતિ.

ઇદાનિ એવં તિકવસેન નિદ્દિટ્ઠેસુ કુસલાદીસુ પઠમં તાવ કુસલચિત્તં વિભજન્તો ‘‘તત્થ કુસલચિત્ત’’ન્તિઆદિના તસ્સ ગણનપરિચ્છેદં દસ્સેતિ. એકવીસતિવિધન્તિ અટ્ઠ કામાવચરાનિ, પઞ્ચ રૂપાવચરાનિ, ચત્તારિ અરૂપાવચરાનિ, ચત્તારિ લોકુત્તરાનીતિ એવં સઙ્ખેપતો એકવીસતિવિધં. ભૂમિતો ચતુબ્બિધન્તિ કામરૂપારૂપલોકુત્તરભૂમિસઙ્ખાતાનં ચતુન્નં ભૂમીનં વસેન તત્થ પવત્તમાનં ચિત્તમ્પિ ચતુબ્બિધં હોતિ. તત્થ ભવન્તિ એત્થાતિ ભૂમિ, ઠાનં, અવત્થા ચ. અવત્થાપિ હિ અવત્થવન્તાનં પવત્તિટ્ઠાનં વિય ગય્હતિ. એવઞ્હિ નેસં સુખગ્ગહણં હોતિ. અવત્થાતિ ચેત્થ ધમ્માનં કામતણ્હાદીહિ પરિચ્છિન્નાપરિચ્છિન્નભાવો. તત્થ પુરિમા તિસ્સો ભૂમિયો ઉભયવસેન વેદિતબ્બા, ઇતરા અવત્થાવસેનેવ. ન હિ લોકુત્તરધમ્માનં કામભવાદિતો અઞ્ઞં ઠાનમુપલબ્ભતીતિ.

અઞ્ઞત્થ પવત્તમાનસ્સાપિ વક્ખમાનનયેન કામભૂમિપરિયાપન્નત્તા ભૂમિતો એકવિધન્તિ. સવત્થુકાવત્થુકભેદતોતિ ચક્ખાદીનિ પઞ્ચ, હદયઞ્ચાતિ છ વત્થૂનિ. કુસલસ્સ પન ચક્ખાદિનિસ્સિતત્તાભાવતો હદયવત્થુ ઇધ વત્થૂતિ અધિપ્પેતં. તેન સહિતં એકન્તેન તન્નિસ્સિતપ્પવત્તિતોતિ સવત્થુકં, કામરૂપધાતુયં પવત્તમાનવિઞ્ઞાણં. તત્થ હિ અરૂપસ્સ રૂપપટિબન્ધપ્પવત્તિ, અરૂપધાતુયં પન રૂપાભાવતો વત્થુવિરહિતમેવ પવત્તતીતિ તત્થ પવત્તમાનં અવત્થુકં. હીન…પે… તિવિધન્તિ એત્થ પચ્ચયતો, ફલતો ચ મજ્ઝિમપણીતેહિ નિહીનં, તેસં વા ગુણેહિ પરિહીનન્તિ હીનં, અત્તનો પચ્ચયેહિ પધાનભાવં નીતન્તિ પણીતં, ઉભિન્નં વેમજ્ઝે ભવં મજ્ઝિમં. તત્થ હીનેન છન્દેન ચિત્તેન વીરિયેન વીમંસાય વા પવત્તિતં હીનં, મજ્ઝિમેહિ છન્દાદીહિ પવત્તિતં મજ્ઝિમં, પણીતેહિ પણીતં. છન્દાદીનં પન હીનાદિભાવો અધિમુત્તિવસેન દટ્ઠબ્બો. હીનાધિમુત્તિવસેન હિ નેસં હીનતા, પણીતાધિમુત્તિવસેન પણીતતા, તદુભયવેમજ્ઝવસેન મજ્ઝિમતા. યસકામતાય વા કતં કુસલં હીનં, પુઞ્ઞફલકામતાય મજ્ઝિમં, ‘‘પુઞ્ઞં નામેતં સાધૂહિ કત્તબ્બમેવા’’તિ એવં અરિયભાવં નિસ્સાય કતં પણીતં. ‘‘અહમસ્મિ દાનપતિ, ઇમે પનઞ્ઞે દાનદાસાદયો’’તિઆદિના અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનાહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં પવત્તિતં વા હીનં, તથા અનુપક્કિલિટ્ઠં મજ્ઝિમં, મગ્ગફલપદટ્ઠાનં પણીતં. ભવભોગસમ્પત્તિનિમિત્તં વા કતં હીનં, સાવકપચ્ચેકબોધિપારમિતાવસેન અત્તનો વિમોક્ખત્થાય કતં મજ્ઝિમં, સમ્માસમ્બોધિપારમિતાવસેન સબ્બેસં વિમોક્ખત્થાય કતં પણીતન્તિ.

સોમનસ્સુ…પે… ભેદતોતિ ભેદ-સદ્દો પચ્ચેકં સમ્બન્ધિતબ્બો ‘‘સોમનસ્સુપેક્ખાભેદતો ઞાણભેદતો પયોગભેદતો’’તિ. તત્થ પયોગભેદતોતિ સઙ્ખારભેદતોતિ અત્થો. નનુ ચ સોમનસ્સુપેક્ખાભેદો તાવ યુત્તો તેસં ભિન્નસભાવત્તા. ઞાણપ્પયોગભેદો પન કથન્તિ? વુચ્ચતે – ઞાણપ્પયોગકતો ભેદો ઞાણપ્પયોગભેદો તેસં ભાવાભાવમુપાદાય પવત્તત્તા. ઇદાનિ તમેવ સોમનસ્સુપેક્ખાદિભેદં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘સેય્યથિદ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સોમનસ્સસહગત’’ન્તિઆદિના વિસ્સજ્જેતિ. તત્થ સેય્યથિદન્તિ તં કતમં, તં કથન્તિ વા અત્થો.

સોભનં મનો, સોભનં વા મનો એતસ્સાતિ સુમનો, તસ્સ ભાવો સોમનસ્સં, માનસિકસુખવેદનાયેતં અધિવચનં, સોમનસ્સેન ઉપ્પાદતો યાવ નિરોધા સહગતં પવત્તં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તન્તિ અત્થો. અથ વા સોમનસ્સેન સહ એકુપ્પાદાદિભાવં ગતન્તિ સોમનસ્સસહગતં. જાનાતિ યથાસભાવં પટિવિજ્ઝતીતિ ઞાણં, તેન સમં એકુપ્પાદાદીહિ પકારેહિ યુત્તન્તિ ઞાણસમ્પયુત્તં. નાસ્સ સઙ્ખારો અત્થીતિ અસઙ્ખારં, અસઙ્ખારમેવ અસઙ્ખારિકં. સહ સઙ્ખારેન પવત્તમાનં સસઙ્ખારં, તદેવ સસઙ્ખારિકં. સઙ્ખારોતિ ચેત્થ અત્તનો, પરસ્સ વા પુબ્બપ્પયોગો ‘‘સઙ્ખરોતિ તિક્ખભાવસઙ્ખાતેન મણ્ડનવિસેસેન સજ્જેતિ, સઙ્ખરીયતિ વા સજ્જીયતિ ચિત્તં એતેના’’તિ કત્વા. તત્થ દાનાદિપુઞ્ઞકરણકાલે મચ્છેરમલથિનમિદ્ધાદીહિ ઉપક્કિલેસેહિ સંસીદમાને ચિત્તે ઉપક્કિલેસવૂપસમવસેન, ચિત્તસ્સ ચ ઉસ્સાહજનનવસેન તીસુ દ્વારેસુ પવત્તો સમ્માવાયામો અત્તનો પયોગો નામ. કુસલકરણે નિરુસ્સાહસ્સ પન ‘‘અમ્ભો, સપ્પુરિસ, કુસલકરણં નામ પણ્ડિતેહિ આસેવિતમગ્ગો, તત્થ તયાપિ પટિપજ્જિતું વટ્ટતિ, તસ્મા દાનં દેહિ, સીલં રક્ખ, તઞ્હિ તે અત્થાય હિતાય સુખાય ભવિસ્સતી’’તિઆદિના કુસલકરણત્થાય ઉસ્સાહજનનવસેન પરેસં કાયવચીદ્વારેસુ પવત્તા આણત્તિ પરપ્પયોગો નામ. તેસુ પન પુરિમો પુબ્બભાગપ્પવત્તચિત્તસન્તાને, પચ્છિમો પરેસં ચિત્તસન્તાનેયેવ સમ્ભવતીતિ તન્નિબ્બત્તિતો ચિત્તસ્સ તિક્ખભાવસઙ્ખાતો વિસેસો ઇધ ઉપચારતો સઙ્ખારોતિ વેદિતબ્બો. તેનાહુ આચરિયા –

‘‘પુબ્બપ્પયોગસમ્ભૂતો, વિસેસો ચિત્તસમ્ભવી;

સઙ્ખારો ઇતિ સઙ્ખાર-સભાવઞ્ઞૂહિ કિત્તિતો’’તિ.

અથ વા ‘‘સસઙ્ખારિકમસઙ્ખારિક’’ન્તિ ચ એતં કેવલં સઙ્ખારસ્સ ભાવાભાવમત્તાપેક્ખાય વુત્તં, ન તસ્સ સહપ્પવત્તિસબ્ભાવાભાવતોતિ ભિન્નસન્તાનપ્પવત્તિનોપિ સઙ્ખારસ્સ ઇદમત્થિતાય તંવસેન નિબ્બત્તં ચિત્તં સઙ્ખારો અસ્સ અત્થીતિ સસઙ્ખારિકં સહ-સદ્દસ્સ વિજ્જમાનત્થપરિદીપનતો ‘‘સલોમકો સપક્ખકો’’તિઆદીસુ વિય. તબ્બિપરીતં પન તદભાવતો યથાવુત્તવસેનેવ અસઙ્ખારિકં. અથ વા સઙ્ખરણં, સઙ્ખરીયતિ વા એતેન આગન્તુકસમ્ભૂતેન ચિત્તસંસીદનસભાવાપનયનવસેનેવ સજ્જીયતિ, સઙ્ખરોતિ વા તં યથાવુત્તવસેનેવાતિ સઙ્ખારોતિ ઉજુકમેવ પુબ્બપ્પયોગજનિતો તિક્ખભાવો વુચ્ચતિ, તદભાવતો અસઙ્ખારિકં, સભાવતિક્ખન્તિ અત્થો. તંસહગતાય સસઙ્ખારિકં, અથ વા મચ્છેરમલાદીહિ સઙ્ખરીયતીતિ સઙ્ખારો, ચિત્તસ્સ સંસીદનસભાવો, સો યસ્સ નત્થીતિ અસઙ્ખારિકં, ઇતરં સસઙ્ખારિકં. પણીતઉતુભોજનાદિકો વા બલવપચ્ચયો સઙ્ખારો ‘‘સઙ્ખરોતિ ચિત્તં તિક્ખભાવેન, સઙ્ખરીયતિ વા તં એતેના’’તિ કત્વા. અ-કારસ્સ વુડ્ઢત્થવુત્તિતાય વુડ્ઢિપ્પત્તો સઙ્ખારો અસ્સાતિ અસઙ્ખારિકં, બલવપચ્ચયવન્તન્તિ અત્થો. વુડ્ઢિપરિદીપકેન પન અ-કારેન અવિસેસિતત્તા સસઙ્ખારિકં સપ્પચ્ચયં દુબ્બલપચ્ચયન્તિ અધિપ્પાયો. ઞાણેન વિપ્પયુત્તં વિરહિતન્તિ ઞાણવિપ્પયુત્તં.

ઉપેક્ખતીતિ ઉપેક્ખા, વેદિયમાનાપિ આરમ્મણં અજ્ઝુપેક્ખતિ, મજ્ઝત્તાકારસણ્ઠિતિયાતિ અત્થો. અથ વા ઇટ્ઠે, અનિટ્ઠે ચ આરમ્મણે પક્ખપાતાભાવેન ઉપપત્તિતો યુત્તિતો ઇક્ખતિ અનુભવતીતિ ઉપેક્ખા. અથ વા ઉપેતા સુખદુક્ખાનં અવિરુદ્ધા ઇક્ખા અનુભવનન્તિ ઉપેક્ખા. અવિરુદ્ધત્તાયેવ હેસા તેસં અનન્તરમ્પિ પવત્તતિ. સુખદુક્ખવેદના પન વિસું વિસું વિરુદ્ધસભાવત્તા નાઞ્ઞમઞ્ઞં અનન્તરં પવત્તન્તિ. તેનેવ હિ પટ્ઠાને સોમનસ્સસ્સ અનન્તરં દોમનસ્સસ્સ, દોમનસ્સસ્સ અનન્તરં સોમનસ્સસ્સ ચ ઉપ્પત્તિ પટિસિદ્ધા. અયઞ્ચ અત્થો લોભસહગતચિત્તસમ્પયુત્તવેદનાયપિ લબ્ભતિ, પુરિમા પન દ્વે ન તથા. ન હિ લોભસહગતાદીનં મજ્ઝત્તાકારેન અજ્ઝુપેક્ખનં, ઉપપત્તિતો ઇક્ખનં વા અત્થીતિ. ઉપેક્ખાસહગતન્તિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

નનુ ચ અઞ્ઞેપિ ફસ્સાદયો સમ્પયુત્તધમ્મા અત્થીતિ સોમનસ્સાદીનં વસેનેવ પન અટ્ઠવિધતા કસ્મા ગહિતાતિ? ભેદકરભાવતો. ફસ્સાદીનઞ્હિ સબ્બચિત્તસાધારણત્તા, સદ્ધાદીનઞ્ચ સબ્બકુસલસાધારણત્તા ન તેહિ ચિત્તસ્સ વિભાગો, સોમનસ્સાદયો પન કત્થચિ ચિત્તે હોન્તિ, કત્થચિ ન હોન્તીતિ પાકટોવ તેહિ ચિત્તસ્સ વિભાગોતિ. કસ્મા પનેતે કત્થચિ ચિત્તે હોન્તિ, કત્થચિ ન હોન્તીતિ? કારણસ્સ સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવતો. કિં પન નેસં કારણન્તિ? વુચ્ચતે – તત્થ સોમનસ્સસહગતભાવો તાવ આરમ્મણવસેન હોતિ. ઇટ્ઠારમ્મણસ્મિઞ્હિ સોમનસ્સસહગતચિત્તમુપ્પજ્જતિ. નનુ ચ ઇટ્ઠારમ્મણં લોભસ્સ વત્થુ રજ્જનીયત્તાતિ કથં તત્થ કુસલં ઉપ્પજ્જતીતિ? નયિદમેકન્તિકં ઇટ્ઠેપિ આરમ્મણે નિયમિતાદિવસેન કુસલસ્સ ઉપ્પજ્જનતો. યસ્સ હિ ‘‘કુસલમેવ મયા કત્તબ્બ’’ન્તિ કુસલકરણેયેવ ચિત્તં નિયમિતં હોતિ, અકુસલપ્પવત્તિતોવ નિવત્તેત્વા કુસલકરણેયેવ પરિણામિતં, અભિણ્હકરણેન ચ કુસલં સમુદાચિણ્ણં, પટિરૂપદેસવાસસદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયપુબ્બેકતપુઞ્ઞતાસઙ્ખાતચતુચક્કૂપનિસ્સયવસેન, યોનિસો ચ આભોગો પવત્તતિ, તસ્સ ઇટ્ઠેપિ આરમ્મણે અલોભસમ્પયુત્તમેવ ચિત્તમુપ્પજ્જતિ, ન લોભસમ્પયુત્તં. હોતિ ચેત્થ –

‘‘નિયામપરિણામેહિ, સમુદાચિણ્ણતાય ચ;

ઞાણપુબ્બઙ્ગમાભોગા, ઇટ્ઠેપિ કુસલં સિયા’’તિ.

અપિચ સદ્ધાબહુલતાદીહિ ચ કારણેહિ ચિત્તસ્સ સોમનસ્સસહગતતા વેદિતબ્બા. અસ્સદ્ધાનં, હિ મિચ્છાદિટ્ઠિકાનઞ્ચ એકન્તમિટ્ઠારમ્મણભૂતં તથાગતરૂપમ્પિ દિસ્વા સોમનસ્સં ન ઉપ્પજ્જતિ. યે ચ કુસલપ્પવત્તિયં આનિસંસં ન પસ્સન્તિ, તેસં પરેહિ ઉસ્સાહિતાનં કુસલં કરોન્તાનમ્પિ સોમનસ્સં ન ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા સદ્ધાબહુલતા વિસુદ્ધિદિટ્ઠિતા આનિસંસદસ્સાવિતાતિ ઇમેહિપિ કારણેહિ ચિત્તસ્સ સોમનસ્સસહગતતા હોતિ.

અપિચ યે તે એકાદસ ધમ્મા પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ. સેય્યથિદં – બુદ્ધાનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ સંઘાનુસ્સતિ સીલાનુસ્સતિ ચાગાનુસ્સતિ દેવતાનુસ્સતિ ઉપસમાનુસ્સતિ લૂખપુગ્ગલપરિવજ્જનં સિનિદ્ધપુગ્ગલસેવના પસાદનીયસુત્તન્તપચ્ચવેક્ખણા તદધિમુત્તતાતિ ઇમેહિપિ કારણેહિ ચિત્તસ્સ સોમનસ્સસહગતભાવો વેદિતબ્બો. બુદ્ધાદિગુણે અનુસ્સરન્તસ્સ હિ યાવ ઉપચારુપ્પાદા સકલસરીરં ફરમાના પીતિ ઉપ્પજ્જતિ. તથા દીઘરત્તં અક્ખણ્ડતાદિવસેન અત્તના રક્ખિતં ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ, ગિહિનો દસસીલં પઞ્ચસીલં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ, દુબ્ભિક્ખભયાદીસુ પણીતં ભોજનં સબ્રહ્મચારીનં દત્વા ‘‘એવંનામ દાનં અદાસિ’’ન્તિ અત્તનોચાગં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ, ગિહિનોપિ તથારૂપે કાલે સીલવન્તાનં દિન્નદાનં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ, યેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતા દેવા દેવત્તં ગતા, તથારૂપાનં ગુણાનં અત્તનિ અત્થિતં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ, સમથવિપસ્સનાહિ વિક્ખમ્ભિતકિલેસે સટ્ઠિપિ સત્તતિપિ વસ્સાનિ અસમુદાચરન્તે દિસ્વા ‘‘અહો મય્હં કિલેસા ન સમુદાચરન્તી’’તિ ચિન્તેન્તસ્સ, ચેતિયદસ્સનથેરદસ્સનેસુ અસક્કચ્ચકિરિયાય સંસુચિતલૂખભાવેન બુદ્ધાદીસુ પસાદસિનેહાભાવેન ગદ્રભપિટ્ઠે રજસદિસે લૂખપુગ્ગલે પરિવજ્જન્તસ્સ, બુદ્ધાદીસુ પસાદબહુલે મુદુચિત્તે સિનિદ્ધપુગ્ગલે પટિસેવન્તસ્સ, રતનત્તયગુણપરિદીપકે પસાદનીયસુત્તન્તે પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ, ઠાનનિસજ્જાદીસુપિ પીતિઉપ્પાદનત્થં તન્નિન્નતાદિવસેન પવત્તેન્તસ્સ યેભુય્યેન પીતિ ઉપ્પજ્જતિ. પીતિયા ચ સોમનસ્સેન સહ અવિનાભાવતો તદુપ્પત્તિયા તસ્સાપિ ઉપ્પત્તિ નિયતાતિ એવં પીતિકારણાનિપિ સોમનસ્સકારણાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. કિઞ્ચ – અગમ્ભીરપકતિતા, સોમનસ્સપટિસન્ધિકતાતિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ સોમનસ્સસહગતતા હોતિ. યો હિ અગમ્ભીરપકતિકો હોતિ, અપ્પમત્તકેપિ હિતોપકરણે તુસ્સતિ, યો ચ સોમનસ્સપટિસન્ધિકો અપ્પસન્નેસુ આરમ્મણેસુપિ અપ્પટિક્કૂલદસ્સાવી, તસ્સ યેભુય્યેન સોમનસ્સસહગતચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યથાવુત્તાનં પન સોમનસ્સકારણાનમભાવેન મજ્ઝત્તારમ્મણતાય ચ ઉપેક્ખાસહગતતા વેદિતબ્બા.

ઞાણસમ્પયુત્તસ્સ પન કમ્મતો ઉપપત્તિતો ઇન્દ્રિયપરિપાકતો કિલેસદૂરીભાવતોતિ ઇમેહિ કારણેહિ હોતિ. યો હિ પરેસં હિતજ્ઝાસયેન ધમ્મં દેસેતિ હીનુક્કટ્ઠાદીનિ ચ નળકારમુદ્દાગણનાદીનિ સિપ્પાયતનાનિ, વડ્ઢકીકસિવાણિજ્જાદીનિ ચ કમ્માયતનાનિ, વિસહરણાદીનિ ચ વિજ્જાયતનાનીતિ એવં નિરવજ્જસિપ્પાયતનાદીનિ સિક્ખાપેતિ, સયં વા સિક્ખતિ, ધમ્મકથિકસ્સ સક્કારં કત્વા ધમ્મં કથાપેતિ, ‘‘આયતિં પઞ્ઞવા ભવિસ્સામી’’તિ પત્થનં પટ્ઠપેત્વા નાનપ્પકારં પુઞ્ઞકમ્મં કરોતિ, તસ્સેવં નાનપ્પકારં પઞ્ઞાસંવત્તનિકકમ્મં સમ્પાદેન્તસ્સ તં કમ્મં ઉપનિસ્સાય ઉપ્પજ્જમાનં કુસલં ઞાણસમ્પયુત્તં ઉપ્પજ્જતિ. તથા અબ્યાપજ્જે લોકે ઉપ્પન્નસ્સ ઉપ્પજ્જમાનં કુસલં ઞાણસમ્પયુત્તં હોતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘તસ્સ તત્થ સુખિનો ધમ્મપદાનિ પિલવન્તિ, દન્ધો, ભિક્ખવે, સતુપ્પાદો, અથ સો સત્તો ખિપ્પમેવ વિસેસભાગી હોતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૯૧).

તથા પઞ્ઞાદસકં સમ્પત્તસ્સ ઇન્દ્રિયપરિપાકં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જમાનં કુસલં ઞાણસમ્પયુત્તં હોતિ. યેન પન સમથવિપસ્સનાભાવનાહિ કિલેસા વિક્ખમ્ભિતા, તસ્સ કિલેસદૂરીભાવં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જમાનં ચિત્તં ઞાણસમ્પયુત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યથાહ –

‘‘યોગા વે જાયતે ભૂરિ, અયોગા ભૂરિસઙ્ખયો’’તિ. (ધ. પ. ૨૮૨).

અપિચ યે તે ધમ્મા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ. સેય્યથિદં – પરિપુચ્છકતા વત્થુવિસદકિરિયા ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદના દુપ્પઞ્ઞપુગ્ગલપરિવજ્જના પઞ્ઞવન્તપુગ્ગલસેવના ગમ્ભીરઞાણચરિયપચ્ચવેક્ખણા તદધિમુત્તતાતિ ઇમેહિ કારણેહિ ઞાણસમ્પયુત્તભાવો હોતિ. તથા હિ યો પઞ્ઞવન્તે ઉપસઙ્કમ્મ ખન્ધધાતુઆયતનઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગઝાનઙ્ગસમથવિપસ્સનાદીનં પરિપુચ્છાબહુલો હોતિ, તસ્સ તંવસેન ઉપ્પન્નં સુતમયઞાણં આદિં કત્વા ઉપ્પજ્જમાનં ચિત્તં ઞાણસહગતં હોતિ. યેન પન નખકેસચીવરસેનાસનાદીનિ અજ્ઝત્તિકબાહિરવત્થૂનિ પુબ્બે અવિસદાનિ છેદનમલહરણાદિના વિસદાનિ કતાનિ, તસ્સેવં વિસદવત્થુકસ્સ ઉપ્પન્નેસુ ચિત્તચેતસિકેસુ વિસદં ઞાણં હોતિ પરિસુદ્ધાનિ દીપકપલ્લકાદીનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નદીપસિખાય ઓભાસો વિય. યસ્સ ચ સદ્ધિન્દ્રિયાદીસુ અઞ્ઞતરં બલવં હોતિ, ઇતરાનિ મન્દાનિ, તતો તાનિ સકસકકિચ્ચં કાતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા સો તસ્સ બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગે આગતનયેન તેન તેન આકારેન સમત્તં પટિપાદેતિ, તસ્સેવં ઇન્દ્રિયાનં સમત્તં પટિપાદેન્તસ્સ વિપસ્સનાઞાણાદીનં વસેન ચિત્તં ઞાણસહગતં હોતિ. યો પન દુપ્પઞ્ઞપુગ્ગલે પરિવજ્જેતિ, પઞ્ઞવન્તપુગ્ગલે વા પયિરુપાસતિ, ખન્ધાદીસુ ઓગાળ્હં ભગવતો ગમ્ભીરઞાણચરિયં વા પચ્ચવેક્ખતિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ તદધિમુત્તચિત્તો વા વિહરતિ, ઇમેસમ્પિ ઉપ્પજ્જમાનં કુસલં ઞાણસમ્પયુત્તં હોતિ. અપિચ બુદ્ધાદિગુણાનુસ્સરણેનપિ ચિત્તં ઞાણસહગતં હોતિ. યથાહ –

‘‘યસ્મિં, મહાનામ, સમયે અરિયસાવકો તથાગતં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસ…પે… ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ તથાગતં આરબ્ભ. ઉજુગતચિત્તો ખો પન, મહાનામ, અરિયસાવકો લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જં, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ, પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ, સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૬.૧૦; ૧૧.૧૧).

એવં બુદ્ધાનુસ્સતિઆદયોપિ રાગાદિમલવિસોધનેન ઞાણુપ્પત્તિહેતુકાયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. કિઞ્ચ – તિહેતુકપટિસન્ધિકતા ઞાણુપ્પત્તિકારણં. પટિસન્ધિપઞ્ઞા હિ આદિતો પટ્ઠાય ભવઙ્ગસન્તતિવસેન બહુલં પવત્તમાના સન્તાનપરિભાવનેન ઞાણુપ્પત્તિયા સવિસેસઉપનિસ્સયો હોતિ. અસઙ્ખારિકત્તં પન સપ્પાયઉતુભોજનઆવાસાદિપચ્ચયેહિ હોતીતિ. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘ઇટ્ઠારમ્મણતા સદ્ધાબાહુલ્યં દિટ્ઠિસુદ્ધિ ચ;

ફલદસ્સાવિતા ચેવ, પીતિબોજ્ઝઙ્ગહેતુયો.

‘‘એકાદસ તથા ધમ્મા, અગમ્ભીરસભાવતા;

સોમનસ્સયુત્તા સન્ધિ, ઇચ્ચેતે સુખહેતુયો.

‘‘અભાવો સુખહેતૂનં, મજ્ઝત્તારમ્મણન્તિ ચ;

ઉપેક્ખુપ્પત્તિહેતુ ચ, એવં ઞેય્યા વિભાવિના.

‘‘કમ્મૂપપત્તિતો ચેવ, તથા ઇન્દ્રિયપાકતો;

કિલેસૂપસમા ધમ્મ-વિચયસ્સ ચ હેતુહિ.

‘‘સત્તધમ્મેહિ બુદ્ધાદિ-ગુણાનુસ્સરણેન ચ;

સપ્પઞ્ઞસન્ધિતો ચેવ, ચિત્તં ઞાણયુતં સિયા.

‘‘ઉતુભોજનઆવાસ-સપ્પાયાદીહિ હેતુહિ;

અસઙ્ખારિકભાવોપિ, વિઞ્ઞાતબ્બો વિભાવિના’’તિ.

એવં વેદનાઞાણપ્પયોગભેદતો અટ્ઠવિધં કામાવચરચિત્તં નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તં નિગમેન્તો આહ ‘‘ઇદં…પે… નામા’’તિ.

૧૨. યેન પનત્થેન ઇદં ‘‘કામાવચર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં દાનિ દસ્સેતું ‘‘ઉદ્દાનતો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ઉદ્દાનતોતિ ઉદ્દેસતો, સઙ્ખેપતોતિ અત્થો. કિઞ્ચાપિ અવસિટ્ઠકિલેસાદયો વિય કિલેસકામોપિ અસ્સાદેતબ્બતાય વત્થુકામે સઙ્ગહિતો ઞાણં વિય ઞેય્યેતિ સઙ્ખેપતો એકોયેવ કામો સિયા, તથાપિ કિલેસકામો વત્થુકામભાવં ગચ્છન્તો કામનીયટ્ઠેન ગચ્છતિ, ન કામનવસેન. કામનવસેન ચ પન કિલેસકામોવ હોતિ, ન પન વત્થુકામોતિ આહ ‘‘ક્લેસવત્થુવસા’’તિઆદિ. કો પનેત્થ વત્થુકામો, કો કિલેસકામોતિ ચોદનં મનસિ નિધાય ‘‘છન્દો કામો, રાગો કામો, છન્દરાગો કામો, સઙ્કપ્પો કામો, રાગો કામો, સઙ્કપ્પરાગો કામો’’તિ (મહાનિ. ૧) એવં નિદ્દેસપાળિયં આગતા નિદ્દિટ્ઠા કામતણ્હાવ ઇધ કિલેસકામો. વત્થુકામોતિ ચ ‘‘મનાપિકા રૂપા…પે… મનાપિકા ફોટ્ઠબ્બા…પે… સબ્બેપિ કામાવચરા ધમ્મા…પે… સબ્બેપિ રૂપાવચરા…પે… સબ્બેપિ અરૂપાવચરા…પે… કામા’’તિ (મહાનિ. ૧) તત્થેવ નિદ્દિટ્ઠા સવિઞ્ઞાણાવિઞ્ઞાણપ્પભેદા તેભૂમકધમ્માતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કિલેસો…પે… વટ્ટક’’ન્તિ. ‘‘છન્દરાગોવા’’તિ અવધારણેન કિલેસભાવેન નિરુળ્હેસુ લોભદોસમોહાદીસુ દસસુ દોસમોહાદયો નવ કિલેસે પટિક્ખિપતિ. કામરૂપારૂપતણ્હાય વત્થુ પતિટ્ઠાનં, કારણભૂતન્તિ વા વત્થુ.

૧૩. કથં પન કિલેસકામો નામ, કથઞ્ચ વત્થુકામોતિ આહ ‘‘કિલેસકામો’’તિઆદિ. કામેતીતિ વત્થુકામં પત્થેતિ. કામીયતીતિ કિલેસકામેન પત્થીયતિ. ઇતિ-સદ્દો ‘‘તસ્મા’’તિ ઇમસ્સ અત્થે. ચ-સદ્દો એવ-કારત્થે, તેન યસ્મા કિલેસકામો કામેતીતિ કામો, વત્થુકામો ચ કામીયતીતિ, તસ્મા એવ કિલેસકામો, વત્થુકામો ચાતિ દુવિધોપિ એસ કામો કારકદ્વયે કત્તરિ, કમ્મનિ ચ સિજ્ઝતિ, કત્તુભાવં, કમ્મભાવઞ્ચ પચ્ચનુભોતીતિ અત્થો. અથ વા દુવિધોતિ દ્વિન્નં કામાનં વાચકતો દુવિધો. ‘‘કામો’’તિ અયં સદ્દો કારકદ્વયે સિજ્ઝતિ યથાવુત્તકારકયુગળે નિપ્ફજ્જતિ, કત્તરિ, કમ્મનિ ચ ‘‘કામો’’તિ પદસમ્ભવો હોતીતિ અત્થો. વો-કારો પન નિપાતમત્તં ‘‘એવં વો કાલામા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) વિય. અથ વા વોકારકદ્વયેતિ ખન્ધદ્વયેતિ અત્થો. કિલેસકામો હિ સઙ્ખારસભાવત્તા સઙ્ખારક્ખન્ધે, વત્થુકામો ચ વક્ખમાનનયેન પઞ્ચકામગુણભૂતો રૂપસભાવત્તા રૂપક્ખન્ધેતિ એવં દુવિધોપેસ કામો ખન્ધદ્વયે સિજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતિ, અન્તોભાવં ગચ્છતીતિ.

૧૪. સમ્પજ્જનાનિ સમ્પત્તિયો, તાસં વસેન વિસયવિસયીભાવેન અઞ્ઞમઞ્ઞં સમોસરણવસેન, સમ્પાપુણનવસેનાતિ અત્થો. ઇમિના પન ઇદં દીપેતિ – યત્થ દુવિધોપિ કામો વિસયવિસયીભાવેન સહિતો પવત્તતિ, સોયેવ એકાદસવિધો પદેસો કામાવચરસઞ્ઞિતો. યત્થ પન રૂપારૂપધાતુયં કેવલં વત્થુકામોવ પવત્તતિ, ન સો પદેસો કામાવચરો નામાતિ. નનુ ચ દુવિધોપિ સહિતો રૂપારૂપધાતૂસુ પવત્તતિ, રૂપારૂપાવચરધમ્માનં વત્થુકામત્તા, તદારમ્મણભૂતાનઞ્ચ રૂપારૂપતણ્હાનં તંયોગેન કિલેસકામભાવસિદ્ધિતોતિ? નયિદમેવં ઓરમ્ભાગિયભૂતસ્સ બહલકિલેસસ્સેવ કામરાગસ્સ ઇધ કિલેસકામભાવેન અધિપ્પેતત્તા. ‘‘ઉદ્દાનતો દુવે કામા’’તિ સબ્બે કામે ઉદ્દિસિત્વાપિ હિ ‘‘પદેસો ચતુપાયાન’’ન્તિઆદિના વિસયનિયમનેન ‘‘દુવિધોપિ અય’’ન્તિ એત્થ કામેકદેસભૂતો નીવરણાવત્થાય કથિતો કામરાગો કિલેસકામભાવેન, તબ્બત્થુકાયેવ ધમ્મા વત્થુકામભાવેન ગહિતા, ન રૂપારૂપતણ્હા, તબ્બત્થુકધમ્મા ચાતિ ઞાપીયતિ. એવઞ્ચ કત્વા ઉપરિ વક્ખમાના સસત્થાવચરૂપમા ઉપપન્ના હોતિ, યથાવુત્તાનમેવ કામાનં ઇધ અધિપ્પેતત્તા રૂપારૂપધાતૂસુ વિમાનકપ્પરુક્ખવત્થાલઙ્કારપરિત્તકુસલાદિભેદેસુ કામાવચરધમ્મેસુ પવત્તો છન્દરાગો કિલેસકામો નામ ન હોતિ, ન ચ તબ્બત્થુભૂતં વિમાનકપ્પરુક્ખાદિપરિત્તધમ્મજાતં વત્થુકામો નામાતિ સિદ્ધં. તેનેવાહ ‘‘કામો વા કામસઞ્ઞા વા બ્રહ્મલોકે ન વિજ્જતી’’તિ. કામાવચરસત્તસન્તાનગતતણ્હાય વિસયભાવે સતિ પન તંયોગેન રૂપારૂપધાતૂસુપિ પવત્તમાનો પરિત્તધમ્મો વત્થુકામોયેવાતિ વેદિતબ્બં. અથ વા નિદ્દેસે આગતનયેન નિરવસેસો કિલેસકામો કામતણ્હાભવતણ્હાવિભવતણ્હાનિરોધતણ્હાપભેદો ઇધ પવત્તતિ. વત્થુકામેસુપિ અપ્પકં રૂપારૂપવિપાકમત્તં ઠપેત્વા સબ્બોયેવ ઇધ પવત્તતીતિ અનવસેસપ્પવત્તિં સન્ધાય ‘‘કામોયં દુવિધોપિ ચા’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ એવં વુત્તં, તેસુ પન બહલકિલેસકામભૂતો બહલકામરાગો ચ તબ્બત્થુકા પઞ્ચ કામગુણા ચ ઇધ ગહિતાતિ દસ્સનત્થં ‘‘સમ્પત્તીનં વસેના’’તિ વુત્તં. સમ્પજ્જનવસેન, સમિજ્ઝનવસેનાતિ અત્થો. અવચરતીતિ પવત્તતિ. ઇતિ-સદ્દો હેતુમ્હિ, યસ્મા દુવિધોપિ અયં કામો અવચરતિ, તસ્મા કામો એત્થ અવચરતીતિ કામાવચરસઞ્ઞિતોતિ અત્થો.

૧૫. સગ્ગમોક્ખહેતુભૂતા પુઞ્ઞસમ્મતા અયા યેભુય્યેન અપેતાતિ અપાયા. નિરયાદિવસેન ચત્તારો અપાયા ચતુપાયા. છન્નન્તિ ચાતુમહારાજિકતાવતિંસયામાતુસિતાનિમ્માનરતિપરનિમ્મિતવસવત્તિસઙ્ખાતાનં છન્નં દેવલોકાનં. મેરુપાદવાસિનો પન અસુરા તાવતિંસેસુયેવ સઙ્ગય્હન્તીતિ ન તેહિ સદ્ધિં સત્તન્નન્તિ વુત્તં. મનસો ઉસ્સન્નતાય મનુસ્સા, સતિસૂરભાવબ્રહ્મચરિયયોગ્યતાદિગુણવસેન ઉપચિતમાનસતાય ઉક્કટ્ઠગુણચિત્તતાયાતિ અત્થો, તે પન નિપ્પરિયાયતો જમ્બુદીપવાસિનો વેદિતબ્બા. યથાહ –

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ઠાનેહિ જમ્બુદીપકા મનુસ્સા ઉત્તરકુરુકે ચ મનુસ્સે અધિગ્ગણ્હન્તિ દેવે ચ તાવતિંસે. કતમેહિ તીહિ? સૂરા સતિમન્તો ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસો’’તિ (અ. નિ. ૯.૨૧).

તેહિ પન સમાનરૂપાદિતાય સદ્ધિં પરિત્તદીપવાસીહિ ઇતરમહાદીપવાસિનોપિ ‘‘મનુસ્સા’’ઇચ્ચેવ પઞ્ઞાયિંસુ. લોકિયા પન મનુનો અપચ્ચભાવેનેવ ‘‘મનુસ્સા’’તિ વદન્તિ. એકાદસવિધોતિ ચતુરાપાયેસુ તિરચ્છાનપેત્તિવિસયાનં વિસું પરિચ્છિન્નસ્સ ઓકાસસ્સ અભાવેપિ યત્થ તે અરઞ્ઞસમુદ્દપબ્બતપાદાદિકે નિબદ્ધવાસં વસન્તિ, તાદિસસ્સ ઠાનસ્સ ગહિતત્તા એકાદસવિધો.

૧૬. નનુ ચેત્થ અઞ્ઞેસમ્પિ ધમ્માનં પવત્તિસમ્ભવતો કામસ્સેવ અવચરણવસેન કથં નામલાભોતિ આહ ‘‘અસ્સાભિલક્ખિતત્તા’’તિઆદિ. તત્થ અસ્સાતિ ઇમસ્સ દુવિધસ્સ કામસ્સ. અભિલક્ખિતત્તાતિ એકાદસવિધે પદેસે પાકટત્તા. અથ વા અસ્સાતિ કરણત્થે સામિવચનં, તસ્મા અનેન દુવિધેન કામેન એકાદસવિધસ્સ પદેસસ્સ અભિલક્ખિતત્તા, પઞ્ઞાપિતત્તાતિ અત્થો. અથ વા ઉપયોગત્થે સામિવચનવસેન અસ્સ એકાદસવિધસ્સ પદેસસ્સ તેન દુવિધેન અભિલક્ખિતત્તાતિ અત્થો. સહ સત્થેહીતિ સસત્થા, યત્થ તે અવચરન્તિ, સો સસત્થાવચરો, પદેસો. સો વિય. યથા હિ યસ્મિં પદેસે સસત્થા પુરિસા અવચરન્તિ, સો વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ દ્વિપદચતુપ્પદાદીસુ અવચરન્તેસુ તેસં તત્થ પાકટત્તા, તેહિ વા અભિલક્ખિતત્તા ‘‘સસત્થાવચરો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયતિ, એવં વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ રૂપાવચરાદીસુ અવચરન્તેસુ અભિલક્ખણવસેન અયં પદેસો ‘‘કામાવચરો’’ત્વેવ સઞ્ઞિતોતિ. એસ નયો રૂપારૂપાવચરેસુ.

૧૭-૮. નનુ ચ ચિત્તં કામાવચરન્તિ વુત્તં, યથાવુત્તનયેન પન પદેસસ્સ ગહિતત્તા કથં તત્થ અવચરન્તં કામાવચરં નામાતિ આહ ‘‘સ્વાય’’ન્તિઆદિ. સો અયં કામાવચરો ‘‘કામો’’તિ સઞ્ઞિતોતિ સમ્બન્ધો. રૂપભવો રૂપન્તિ યથા રૂપભવો રૂપં. અવુત્તોપિ હિ યથાસદ્દો એવં-સદ્દસન્નિટ્ઠાનતો લબ્ભતિ. યથા ‘‘રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતી’’તિ એત્થ ‘‘રૂપભવૂપપત્તિયા’’તિ વત્તબ્બે રૂપભવો ‘‘રૂપ’’ન્તિ સઞ્ઞિતોતિ અયમેત્થ અત્થો. કથં પનેસ એવં સઞ્ઞિતોતિ આહ ‘‘ઉત્તરસ્સા’’તિઆદિ. અથ વા યથા ઉત્તરસ્સ પદસ્સ લોપં કત્વા ઉદીરિતો એસ રૂપભવો ‘‘રૂપ’’ન્તિ સઞ્ઞિતો, એવં સ્વાયં કામાવચરો કામોતિ સમ્બન્ધો. તસ્મિં કામેતિ તસ્મિં ઉત્તરપદલોપવસેન કામસઞ્ઞિતે પદેસે. ઇદન્તિ ઇદં અટ્ઠવિધં ચિત્તં. અધિકારવસેન પન તસ્સ ગહણેપિ સબ્બેસમેવ પરિત્તચિત્તાનમયમત્થો લબ્ભતિ સબ્બેસમ્પિ કામે અવચરણતો. સદાતિ સબ્બકાલં, બાહુલ્યેનાતિ અધિપ્પાયો. ઇમિના પન ઇદં દીપેતિ – યથા સઙ્ગામે યેભુય્યેન અવચરન્તો ‘‘સઙ્ગામાવચરો’’તિ લદ્ધનામો હત્થી અઞ્ઞત્થ અવચરન્તોપિ બાહુલ્લપ્પવત્તિવસેન ‘‘સઙ્ગામાવચરો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયતિ, એવમિદં અઞ્ઞત્થ અવચરન્તમ્પિ કામલોકે બાહુલ્લવુત્તિતો ‘‘કામાવચર’’મિચ્ચેવ વુત્તન્તિ. તેન પન નનુ ચેતં રૂપારૂપભવેસુપિ અવચરણતો રૂપાવચરાદિનામમ્પિ લભેય્યાતિ ઇદં ચોદનં પરિહરતિ. હોતિ ચેત્થ –

‘‘કામેવચરતીત્યેતં, કામાવચરસઞ્ઞિતં;

સેસે અવચરન્તમ્પિ, સઙ્ગામાવચરો યથા’’તિ.

ઇતિ-સદ્દો હેતુમ્હિ. ચ-સદ્દો વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે. તેન યસ્મા ઉત્તરપદલોપેન કામાવચરો ‘‘કામો’’તિ સઞ્ઞિતો, યસ્મા ચ તસ્મિં કામે ઇદં ચિત્તં સદા અવચરતિ, તસ્મા ‘‘કામાવચર’’મિચ્ચેવ કથિતં, ન પન કામાવચરાવચરં, નાપિ રૂપારૂપાવચરન્તિ વાતિ અધિપ્પાયો. કામઘાતિનાતિ દેસનાઞાણેન વિનેય્યસન્તાનગતસ્સ કિલેસકામસ્સ હનનસીલેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન.

૧૯. પટિસન્ધિં …પે… અવચારયતીતિ વાતિ અથ વા યસ્મા યત્થ કત્થચિ ઉપ્પન્નમ્પિ કામે ભવેયેવ પટિસન્ધિં અવચારયતિ, તસ્મા ઇદં કામે અવચારયતીતિ ‘‘કામાવચર’’ન્તિ કથિતં ચા-સદ્દસ્સ રસ્સત્તં કત્વાતિ અત્થો. એવં ઉત્તરપદલોપવસેન પદસમ્ભવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિનાપિ ઉત્તરપદલોપં કામાવચર-સદ્દસ્સ સમ્ભવં દસ્સેતું ‘‘પરિયાપન્નન્તિ તત્ર વા’’તિ વુત્તં. તત્રાતિ તસ્મિં કામભવે. પરિયાપન્નન્તિ અન્તોગધં. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો –

‘‘કતમે ધમ્મા કામાવચરા? હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના રૂપં વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં. ઇમે ધમ્મા કામાવચરા’’તિ (ધ. સ. ૧૨૮૭) –

વુત્તત્તા યથા મનુસ્સિત્થિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તોપિ તિરચ્છાનગતિકો તિરચ્છાનયોનિયમેવ પરિયાપન્નત્તા ‘‘તિરચ્છાનો’’ત્વેવ વુચ્ચતિ, એવમિદં રૂપારૂપભવેસુ ઉપ્પન્નમ્પિ કામભવપરિયાપન્નત્તા ‘‘કામાવચર’’મિચ્ચેવ કથિતન્તિ. તપ્પરિયાપન્નતા ચસ્સ અવીચિપરનિમ્મિતપરિચ્છિન્નોકાસનિન્નાય કામતણ્હાય વિસયભાવતોતિ વેદિતબ્બા. તથા હિ વુત્તં આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન નિક્ખેપકણ્ડેપિ ‘‘‘એત્થાવચરા’તિ વચનં અવીચિપરનિમ્મિતપરિચ્છિન્નોકાસાય કામતણ્હાય વિસયભાવં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. પદસમ્ભવો પનેત્થ એવં વેદિતબ્બો – કામતણ્હા કામો, સો એત્થ આરમ્મણકરણવસેન અવચરતીતિ કામાવચરન્તિ. નનુ ચેત્થ કતમા કામતણ્હા, યા કામાવચરધમ્મારમ્મણા તણ્હા. કતમે કામાવચરધમ્મા, યે કામતણ્હાવિસયાતિ એવં ઇતરીતરનિસ્સયતાદોસો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, અવીચિઆદિએકાદસોકાસનિન્નતાય યંકિઞ્ચિ તણ્હં કામતણ્હાભાવેન ગહેત્વા તંસભાવાય તણ્હાય વિસયભાવેન કામાવચરધમ્માનં ઉપલક્ખેતબ્બભાવતો. અથ વા કિલેસવત્થુવસેન દુવિધોપિ કામો યથારહં સહજાતવસેન એત્થ અવચરતીતિ કામાવચરં, આરમ્મણકરણવસેન વા દુવિધેપિ કામે એતં અવચરતીતિ કામાવચરં. અથ વા મઞ્ચનિસ્સિતકેસુ ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તેસુ નિસ્સયનિસ્સિતાનં અભેદસ્સ બુદ્ધિયા ગહિતત્તા નિસ્સિતકેસુ નિસ્સયૂપચારવસેન ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિ વુચ્ચતિ, એવમેતમ્પિ કામાવચરભવે પવત્તનવસેન તન્નિસ્સિતત્તા નિસ્સયવોહારેન ‘‘કામાવચર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. હોતિ ચેત્થ –

‘‘કામોવચરતીત્યેત્થ, કામેવચરતીતિ વા;

ઠાનૂપચારતો વાપિ, તં કામાવચરં ભવે’’તિ.

૨૦. પુજ્જફલનિબ્બત્તનતો, અત્તસન્તાનં પુનનતો ચ પુઞ્ઞાનિ, કત્તબ્બતાય કિરિયા, તેસં તેસં આનિસંસાનં વત્થુતાય વત્થૂનિ ચાતિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ. ગણનતો દસપરિમાણત્તા દસ ચ તાનિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ ચાતિ દસ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ, તેસં વસેનાતિ દસપુઞ્ઞક્રિયવત્થુવસેન, દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થુભાવેન તંમયં હુત્વાતિ અત્થો. એવ-કારેન પન રૂપારૂપલોકુત્તરં વિય ન કેવલં ભાવનાવસેનેવાતિ દસ્સેતિ. અથ વા દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેનેવ પવત્તતિ, ન પન પરેહિ પરિકપ્પિતપરપસંસાદિપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેનાતિ એવ-સદ્દેન અવધારણં. યતો વક્ખતિ ‘‘સબ્બાનુસ્સતિપુઞ્ઞઞ્ચા’’તિઆદિ.

૨૧. કાનિ પન તાનિ દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ, યેસં વસેન ઇદં અટ્ઠવિધં ચિત્તં પવત્તતીતિ વુત્તન્તિ ઇમં અનુયોગં સન્ધાય તાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘દાનં સીલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દિય્યતિ એતેનાતિ દાનં, પરિચ્ચાગચેતના. ઇધ પન ચિત્તાધિકારવસેન તંસમ્પયુત્તં ગહેતબ્બં. તથા ‘‘સીલા’’દીસુપિ. સીલતીતિ સીલં, કાયવચીકમ્માનિ સમાદહતીતિ અત્થો. સુસિલ્યવસેન હિ કાયકમ્માદીનિ અવિપ્પકિણ્ણાનિ સમ્પતિ, આયતિઞ્ચ હિતસુખાવહાનિ સમ્મા ઠપિતાનિ સમાહિતાનિ હોન્તિ, સીલયતિ ઉપધારેતીતિ વા સીલં. ઉપધારણં પનેત્થ કુસલાનં અધિટ્ઠાનભાવો. ભાવેતિ કુસલધમ્મે આસેવતિ વડ્ઢેતિ એતાયાતિ ભાવના. અત્તનો સન્તાને નિપ્ફન્ના પત્તિ દિય્યતિ એતેનાતિ પત્તિદાનં. તંતંકિચ્ચકરણે બ્યાવટસ્સ ભાવો વેય્યાવચ્ચં. દેસેતિ એતાયાતિ દેસના. પત્તિં અનુમોદતિ એતેનાતિ પત્તાનુમોદો. પુબ્બપદલોપેન પન ‘‘અનુમોદો’’તિ વુત્તં. દિટ્ઠિયા ઉજુભાવો દિટ્ઠિજુત્તં, સમ્માદિટ્ઠિયા ઉજુકરણન્તિ અત્થો. અત્તનો, પરસ્સ વા હિતજ્ઝાસયવસેન સમ્મા સુણન્તિ એતાયાતિ સંસુતિ. પૂજાવસેન અપચાયતિ સામીચિં કરોતિ એતેનાતિ અપચાયો. પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં પભેદો પુઞ્ઞકિરિયવત્થુપ્પભેદો. મજ્ઝપદલોપવસેન પન ‘‘પુઞ્ઞવત્થુપ્પભેદો’’તિ વુત્તં યથા આજઞ્ઞયુત્તો રથો ‘‘આજઞ્ઞરથો’’તિ. અયં તાવેત્થ પદવિચારો.

અયં પન વિનિચ્છયો – તત્થ સેખપુથુજ્જનાનં પરં ઉદ્દિસ્સ પૂજાનુગ્ગહકામતાય અત્તનો વિજ્જમાનવત્થુપરિચ્ચજનવસેન પવત્તા ચેતના દાનમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ. ખીણાસવાનમ્પિ તથા પવત્તા દાનમેવ, સા પન પુઞ્ઞકિરિયા નામ ન હોતીતિ ન ઇધ અધિપ્પેતા. પુજ્જફલનિબ્બત્તનતો, હિ અત્તસન્તાનં પુનનતો ચ પુઞ્ઞં, ન ચ ખીણાસવસન્તાને પવત્તા ફલનિબ્બત્તિકા હોતિ, ન ચ તં પુનાતિ વિસુદ્ધસન્તાનપ્પવત્તત્તાતિ. એવં સેસેસુપિ.

યા પન નિચ્ચસીલઉપોસથસીલાદિવસેન પઞ્ચસીલં અટ્ઠસીલં દસસીલં સમાદિયન્તસ્સ, અસમાદિયન્તસ્સપિ કુલચારિત્તવસેન સમ્પત્તકાયદુચ્ચરિતાદીહિ વિરમન્તસ્સ, ઉપસમ્પદમાળકે સંવરં સમાદિયન્તસ્સ, પાતિમોક્ખં પરિપૂરેન્તસ્સ, આપાથગતવિસયેસુ ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ થકેન્તસ્સ, ચીવરાદિકે ચ પચ્ચયે પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ, કુહનાદિવત્થુતો આજીવં પરિસોધેન્તસ્સ પવત્તા ચેતના, અયં સીલમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુનામ. એત્થાહ – ‘‘દાનં નામેતં મય્હં કુલવંસો કુલચારિત્ત’’ન્તિ એવં ચારિત્તસીલે ઠત્વા દેન્તસ્સ પવત્તા દાનમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ કિં, ઉદાહુ સીલમયન્તિ? સીલમયમેવ ચારિત્તસીલભાવતો. દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગવસેન પવત્તાપિ હેસા પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ અપરભાગે ચેતનાય ચ તથા પવત્તત્તા સીલમયમેવ પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, ન દાનમયં. પૂજાનુગ્ગહકામતાય હિ દિન્નં દાનમયન્તિ.

‘‘ચક્ખુ અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના પન ચક્ખાદિકે તિલક્ખણં આરોપેત્વા સમ્મસન્તસ્સ પવત્તા ગોત્રભુવોદાનપરિયોસાના વિપસ્સનાચેતના, કસિણાદીસુ આરમ્મણેસુ અપ્પનં અપ્પત્તા ગોત્રભુપરિયોસાના પરિકમ્મચેતના ચાતિ અયં ભાવનામયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ. અપ્પનાપ્પત્તાપિ ભાવનાયેવ, સા પન ન કામાવચરાતિ ઇધ ન ગહિતા. નિરવજ્જવિજ્જાયતનકમ્માયતનસિપ્પાયતનાનં સિક્ખનચેતનાપિ ભાવનામયેયેવ સમોધાનં ગચ્છતીતિ આચરિયા. યા ચેત્થ દેય્યધમ્મં ખયતો વયતો સમ્મસિત્વા દદતો પવત્તા, સાપિ પુબ્બે વિય ઉભયભાગે ચેતનાનં તથા પવત્તત્તા ભાવનામયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુયેવાતિ વેદિતબ્બં.

દાનાદિકં યં કિઞ્ચિ સુચરિતકમ્મં કત્વા ‘‘અસુકસ્સ ચ નામ પત્તિ હોતુ, સબ્બસત્તાનં વા હોતૂ’’તિ એવં અત્તના કતસ્સ પરેહિ સાધારણભાવં પચ્ચાસીસનવસેન પવત્તા પત્તિદાનમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ. કિં પનેવં પત્તિં દદતો પુઞ્ઞક્ખયો હોતીતિ? ન હોતિ, યથા પન એકં દીપં જાલેત્વા તતો દીપસહસ્સં જાલેન્તસ્સ પઠમદીપો ખીણોતિ ન વત્તબ્બો, પુરિમાલોકેન પન સદ્ધિં પચ્છિમાલોકસ્સ એકીભાવે અતિમહાવ હોતિ, એવમેવ પત્તિં દદતો પરિહાનિ નામ ન હોતિ, વુડ્ઢિયેવ પન હોતીતિ દટ્ઠબ્બા. કથં પનેસા દિન્ના નામ હોતીતિ? ‘‘ઇદં મે પુઞ્ઞકમ્મં સબ્બસત્તાનં, અસુકસ્સ વા પરિણમતૂ’’તિ એવં પુબ્બભાગે, પચ્છાપિ વા વચીભેદં કરોન્તેન મનસા એવ વા ચિન્તેન્તેન દિન્ના નામ હોતિ. કેચિ પન ‘‘યં મયા કતં સુચરિતં, તસ્સ ફલં ‘દમ્મી’તિ વુત્તેપિ પત્તિ દિન્નાવ હોતી’’તિ વદન્તિ. કુસલકમ્માધિકારત્તા પન પરેહિ ચ કમ્મસ્સેવ અનુમોદિતબ્બત્તા કમ્મમેવ દાતબ્બં, અનુમોદેન્તેનપિ કમ્મમેવ અનુમોદિતબ્બન્તિ ઇદમેત્થ આચરિયાનં સન્નિટ્ઠાનં.

ચીવરાદીસુ પચ્ચાસારહિતસ્સ અસંકિલિટ્ઠેન અજ્ઝાસયેન સમણબ્રાહ્મણાનં વત્તપટિવત્તકરણવસેન, ગિલાનુપટ્ઠાનવસેન ચ પવત્તા વેય્યાવચ્ચમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ.

આમિસકિઞ્ચક્ખાદિનિરપેક્ખચિત્તસ્સ અત્તનો પગુણં ધમ્મં વિમુત્તાયતનસીસે ઠત્વા દેસેન્તસ્સ, તથેવ નિરવજ્જવિજ્જાયતનાદિકં ઉપદિસન્તસ્સ ચ પવત્તા દેસનામયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ. પરેહિ કતં યં કિઞ્ચિ સુચરિતકમ્મં દિન્નમદિન્નમ્પિ વા ઇસ્સામચ્છેરમલં પહાય ‘‘સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિ અનુમોદન્તસ્સ પવત્તા અનુમોદનપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ, ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના કમ્મસ્સકતાઞાણવસેન દિટ્ઠિં ઉજું કરોન્તસ્સ પવત્તા દિટ્ઠિજુકમ્મપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ. યદિ એવં ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ દિટ્ઠિજુકમ્મપુઞ્ઞકિરિયતા ન લબ્ભતીતિ? નો ન લબ્ભતિ પુરિમપચ્છિમચેતનાનમ્પિ તંતંપુઞ્ઞકિરિયાસ્વેવ સઙ્ગણ્હનતો. તથા હિ વક્ખતિ –

‘‘પુરિમા મુઞ્ચના ચેવ, પરા તિસ્સોપિ ચેતના;

હોતિ દાનમયં પુઞ્ઞં, એવં સેસેસુ દીપયે’’તિ.

તસ્મા કિઞ્ચાપિ ઉજુકરણવેલાયં ઞાણસમ્પયુત્તમેવ ચિત્તં હોતિ, પુરિમપચ્છાભાગે પન ઞાણવિપ્પયુત્તમ્પિ હોતીતિ તસ્સાપિ દિટ્ઠિજુકમ્મપુઞ્ઞકિરિયભાવો ઉપ્પજ્જતિ.

અપરે પનાહુ – વિઞ્ઞાણપઞ્ઞાણવસેન દસ્સનં દિટ્ઠિ, ચિત્તં પઞ્ઞા ચ. દિટ્ઠિયા ઉજુભાવો દિટ્ઠિજુત્તં. કિં તં? કુસલઞ્ચ વિઞ્ઞાણં કમ્મસ્સકતાઞાણાદિ ચ સમ્માદસ્સનં. તત્થ કુસલવિઞ્ઞાણેન ઞાણુપ્પાદેપિ અત્તનો સુચરિતાનુસ્સરણપરગુણપસંસાસરણગમનાનં સઙ્ગહો, કમ્મસ્સકતાઞાણેન કમ્મપથસમ્માદિટ્ઠિયાતિ. દાનાદિસમ્પયુત્તં પન ઞાણં દાનાદીસ્વેવ અન્તોગધન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘એવમિમં ધમ્મં સુત્વા તત્થ વુત્તનયેન પટિપજ્જન્તો લોકિયલોકુત્તરગુણવિસેસં અધિગમિસ્સામિ, બહુસ્સુતો વા હુત્વા પરે ધમ્મદેસનાય અનુગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ એવં અત્તનો, પરેસં વા વિમુત્તાયતનસીસેન સદ્ધમ્મં સુણન્તસ્સ પવત્તા સવનમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ. નિરવજ્જવિજ્જાયતનાદિસવનચેતનાપિ એત્થેવ સઙ્ગય્હતિ. પૂજારહે, ગરુટ્ઠાનિયે, મહલ્લકે ચ દિસ્વા આસના વુટ્ઠહન્તસ્સ પત્તચીવરપટિગ્ગહણમગ્ગદાનઅભિવાદનઅઞ્જલિકમ્મકરણઆસનપુપ્ફગન્ધાદિઅભિહારં કરોન્તસ્સ ચ પવત્તા બહુમાનચેતના અપચિતિસહગતપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ. વેય્યાવચ્ચાપચાયનાનઞ્હિ અયં વિસેસો – વયસા, ગુણેન ચ જેટ્ઠાનં, ગિલાનાનઞ્ચ તંતંકિચ્ચકરણં વેય્યાવચ્ચં, સામીચિકિરિયા અપચાયનન્તિ.

૨૨-૩. એવં અટ્ઠકથાય આગતનયેન દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સુત્તે આગતનયેન દાનં સીલં ભાવનાતિ તીણિયેવ દસ્સેતું તેસુ ઇતરેસમ્પિ સઙ્ગહં દીપેન્તો આહ ‘‘ગચ્છન્તિ સઙ્ગહ’’ન્તિઆદિ. તત્થ પત્તિદાનાનુમોદના દાને સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ તંસભાવત્તા. દાનમ્પિ હિ ઇસ્સામચ્છેરાનં પટિપક્ખં, એતેપિ, તસ્મા સમાનપટિપક્ખતાય દાનેન સહ એકલક્ખણત્તા એતે દાનમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુમ્હિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. વેય્યાવચ્ચાપચાયના સીલમયે પુઞ્ઞે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ ચારિત્તસીલસભાવત્તા. દેસનાસવનદિટ્ઠિઉજુકા પન કુસલધમ્માસેવનતો ભાવનતો ભાવનામયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. કેચિ પન ‘‘દેસેન્તો, સુણન્તો ચ દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા લક્ખણં પટિવિજ્ઝ દેસેતિ, સુણાતિ ચ, તાનિ ચ દેસનાસવનાનિ પટિવેધમેવ આહરન્તીતિ દેસનાસવનં ભાવનામયે સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ વદન્તિ. ધમ્મદાનભાવતો ‘‘દેસના દાનમયે સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિપિ સક્કા વત્તું. તથા દિટ્ઠિજુકમ્મં સબ્બત્થાપિ સબ્બેસં નિયમનલક્ખણત્તાતિ. દાનાદીસુ હિ યં કિઞ્ચિ ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તાય સમ્માદિટ્ઠિયાવ વિસોધિતં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં ‘‘દિટ્ઠિજુકમ્મં પન સબ્બેસં નિયમનલક્ખણ’’ન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૫) વુત્તં. મહાસંઘિયા પન અભયગિરિવાસિનો ચ દિટ્ઠિજુકમ્મં વિસું પુઞ્ઞકિરિયભાવેન ન ગણ્હન્તિ. તથા હિ તે દાનં સીલં ભાવના સંસુતિ દેસનાનુસ્સતિમોદનં વેય્યાવચ્ચપૂજાસરણપ્પત્તિપસંસા ચાતિ અત્તના કતપુઞ્ઞાનુસ્સરણં બુદ્ધાદીસુ સરણગમનં પરગુણપસંસાતિ ઇમાનિ તીણિ પક્ખિપિત્વા દિટ્ઠિજુકમ્મં અગ્ગહેત્વા દ્વાદસ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ પઞ્ઞાપેન્તિ. પુન તીણેવાતિ પઠમં દસાપિ સમાના પુન સઙ્ખેપતો તીણેવ સમ્ભોન્તિ.

૨૪. ઇદાનિ પરેહિ નિદ્દિસિયમાનાનં પુઞ્ઞાનુસ્સરણાદીનં અત્તના નિદ્દિટ્ઠેસ્વેવ સમોધાનં દસ્સેતું ‘‘સબ્બાનુસ્સતિપુઞ્ઞઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સબ્બસ્સેવ અત્તના કતસુચરિતસ્સ અનુસ્સરણં સબ્બાનુસ્સતિપુઞ્ઞં નામ. પસંસાતિ પરેહિ કતાય પુઞ્ઞકિરિયાય, સમ્માપટિપત્તિયા ચ વિપ્પસન્નચિત્તેન પસંસનં, સન્તુસ્સનન્તિ અત્થો. સરણત્તયન્તિ એત્થ સરન્તિ હિંસન્તીતિ સરણાનિ, બુદ્ધાદીનિ તીણિ રતનાનિ. તાનિ હિ સરણગતાનં તેનેવ સરણગમનેન ભયં સન્તાસં દુગ્ગતિપરિક્કિલેસં હિંસન્તિ વિનાસેન્તિ. તયો અવયવા અસ્સાતિ તયં, તીહિ અવયવેહિ યુત્તસમુદાયસ્સેતં અધિવચનં, સરણાનં તયં સરણત્તયં, તીણિ સરણાનીતિ વુત્તં હોતિ. ન હિ અવયવવિનિમુત્તો સમુદાયો નામ કોચિ અત્થીતિ. ઇધ પન સરણત્તયગ્ગહણેન ઉપચારતો, ઉત્તરપદલોપતો વા સરણગમનં અધિપ્પેતં. ન હિ સરણત્તયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ હોતિ. અત્થતો પનેતં ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સંઘો’’તિઆદિના બુદ્ધાદીસુ પસાદપટિલાભવસેન પવત્તા ચેતના દિટ્ઠિજુકમ્મસ્મિં સઙ્ગહં યન્તિ તંવસેનેવ તેસં ઇજ્ઝતો. ન હિ વિપરીતદિટ્ઠિકસ્સ ઇમાનિ તીણિ સમ્ભવન્તિ, તસ્મા તે એકન્તેન દિટ્ઠિજુકમ્મપુઞ્ઞકિરિયવત્થુસ્મિં સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, ન વિસું પુઞ્ઞકિરિયભાવેન ગહેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘નત્થિ સંસયો’’તિ. દિટ્ઠિજુકમ્મસ્સ ભાવનામયસઙ્ગહેપિ સઙ્ખેપનયેન ભાવનામયે સઙ્ગય્હન્તિ, વિત્થારનયેન પન ‘‘કત્થ નુ ખો’’તિ સંસયો સિયાતિ ઇમેસં ભાવનામયસઙ્ગહો ન વુત્તો. દિટ્ઠિજુકમ્મસ્સ વા સબ્બેસં મહપ્ફલભાવનિયામકત્તેન મૂલભૂતત્તા તસ્સ પધાનભાવં દસ્સેતું વિસું તત્થ સઙ્ગય્હન્તીતિ વુત્તં. અપરે પન ‘‘સઙ્ગણ્હન્તો સઙ્ગણ્હાતિ, ગણ્હન્તો ‘મુઞ્ચતી’તિ વચનતો સરણગમનસ્સ સીલસમાદાને વિય ગહણં સમ્ભવતીતિ સીલમયે સઙ્ગય્હતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘સરણગમનં પણિપાતભાવતો અપચિતિસહગતે સઙ્ગય્હતી’’તિ કેચિ.

૨૫. ઇદાનિ યથાવુત્તપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં પુરિમપચ્છિમભાગવસેન પવત્તમાનાપિ ચેતના તત્થ તત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘પુરિમા મુઞ્ચના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પુરિમાતિ દાનત્થાય દેય્યધમ્મં ધમ્મેન સમેન ઉપ્પાદેન્તસ્સ, ઉપ્પન્નં ‘‘પરિચ્ચજિસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તસ્સ, દક્ખિણેય્યં પરિયેસન્તસ્સ ચ યાવ વત્થુનો પટિગ્ગાહકસ્સ હત્થે વિસ્સજ્જનં, પરિણામનં વા, તાવ પવત્તા પુબ્બભાગચેતના. પટિગ્ગાહકસ્સ પન હત્થે વિસ્સજ્જનચેતના, પરિણામનચેતના વા મુઞ્ચનચેતના નામ. સાયેવ નિગ્ગહીતલોપેન ‘‘મુચના’’તિ વુત્તા. ‘‘મુઞ્ચના’’ઇતિયેવ વા પાઠો. પરાતિ અત્તના વિસ્સટ્ઠવત્થુમ્હિ આલયં અકત્વા ‘‘સાધુ સુટ્ઠુ અગ્ગં દાનં મે દિન્ન’’ન્તિ સોમનસ્સચિત્તેન પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્ના અપરભાગચેતના. તિસ્સોપિ ચેતનાતિ ઇતિ અયઞ્ચ પુરિમા ચેતના, અયઞ્ચ મુઞ્ચનચેતના, અયઞ્ચ અપરચેતનાતિ તિસ્સોપિ ચેતના એકતો હુત્વા દાનમયં પુઞ્ઞં હોતિ, દાનમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ હોતીતિ અત્થો. ‘‘પુઞ્ઞ’’ન્તિ પદં અપેક્ખિત્વા ‘‘હોતી’’તિ એકવચનનિદ્દેસો. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં સેસેસુપિ અતિદિસન્તો આહ ‘‘એવં સેસેસુ દીપયે’’તિ. સેસેસૂતિ સીલાદીસુ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂસુ એવં યથાવુત્તનયેન ‘‘સીલં ‘રક્ખિસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તસ્સ, ‘પબ્બજિસ્સામી’તિ વિહારં ગચ્છન્તસ્સ પવત્તા પુરિમચેતના, સીલં સમાદિયન્તસ્સ, પબ્બજન્તસ્સ, સીલં પરિપૂરેન્તસ્સ ઉપ્પન્ના મજ્ઝિમચેતના, ‘પૂરિતં મે’તિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્ના અપરચેતનાતિ એવં તિસ્સોપિ ચેતના એકતો હુત્વા સીલમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામા’’તિઆદિના દીપયે, પકાસેય્યાતિ અત્થો. નનુ ચ અત્તના કતપુઞ્ઞાનુસ્સરણચેતના દિટ્ઠિજુકમ્મસઙ્ગહિતા, અયઞ્ચ અપરચેતના સાયેવાતિ કથમસ્સા તત્થ સઙ્ગહોતિ? નાયં દોસો, વિસયભેદેન ઉભિન્નમ્પિ વિસેસસબ્ભાવતો. પુઞ્ઞાનુસ્સરણઞ્હિ અત્તના કતપુઞ્ઞવિસયમેવ. અયં પન તબ્બત્થુવિસયાતિ પાકટોયેવ દ્વિન્નં વિસેસોતિ.

એત્તાવતા ચ યં વુત્તં ‘‘દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેનેવ પવત્તતી’’તિ, તત્થ દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ સરૂપતો, સઙ્ગહતો ચ નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તથાપવત્તમાનસ્સ ચસ્સ પાટેક્કં પવત્તાકારવિસયં દસ્સેતું ‘‘ઇદાની’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અયન્તિ વક્ખમાનનિદસ્સનં. દાતબ્બો ધમ્મો દેય્યધમ્મો, અન્નાદિદસવિધં વત્થુ. વુત્તઞ્હિ –

‘‘અન્નં પાનં વત્થં યાનં, માલાગન્ધવિલેપનં;

સેય્યાવસથપદીપેય્યં, દાનવત્થૂ દસાવિમે’’તિ.

પટિગ્ગાહકો આદિ યેસં દેસકાલમિત્તાદીનં તે પટિગ્ગાહકાદયો, દેય્યધમ્મસ્સ, પટિગ્ગાહકાદીનઞ્ચ સમ્પત્તિ સમ્પન્નતા દેય્યધમ્મપટિગ્ગાહકાદિસમ્પત્તિ. તત્થ દેય્યધમ્મસ્સ પણીતમનાપભાવો ધમ્મેન સમેન ઉપ્પન્નભાવો દેય્યધમ્મસમ્પત્તિ. પટિગ્ગાહકાનં અગ્ગદક્ખિણેય્યભાવો પટિગ્ગાહકસમ્પત્તિ. દુલ્લભઅન્નપાનાદિકો દેસો દેસસમ્પત્તિ. તાદિસોવ કાલો કાલસમ્પત્તિ. દુલ્લભઅન્નપાનાદિકે હિ દેસે, કાલે વા દિન્નં અજ્ઝાસયસ્સ બલવતાય મહપ્ફલં, સોમનસ્સહેતુકઞ્ચ હોતિ, તસ્મા તે દાનસ્સ સમ્પત્તિવસેન વુત્તા. મિત્તસમ્પત્તિ પન કલ્યાણમિત્તભાવો. કલ્યાણમિત્તઞ્હિ નિસ્સાય દાનાદીસુ ચિત્તં ઓદગ્યપ્પત્તં હોતિ. પરિચારિકસમ્પત્તિ પન અનાણત્તિયાપિ તંતંકિચ્ચસમ્પાદને અપ્પમત્તસ્સ પરિચારિકજનસ્સ પટિલાભો. અઞ્ઞં વા સોમનસ્સહેતુન્તિ સદ્ધાબહુલતાવિસુદ્ધિદિટ્ઠિતાદિભેદં અઞ્ઞં સોમનસ્સકારણં વા. આગમ્માતિ ઉપાગમ્મ, પટિચ્ચાતિ અત્થો. હટ્ઠપહટ્ઠોતિ સોમનસ્સવસેન હટ્ઠો ચેવ પહટ્ઠો ચ. ઉભયેનપિ અધિકસોમનસ્સં વુત્તં. અત્થિ…પે… પવત્તન્તિ ‘‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અત્થિ અયં લોકો, અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ માતા, અત્થિ પિતા, અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, અત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના, યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૪૧) એવં પવત્તં દસવિધં સમ્માદિટ્ઠિવત્થુવસેન ચેવ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયાદીનં વસેન ચ પવત્તં. આદિ-સદ્દેન હિ ન કેવલં નવન્નંયેવ સમ્માદિટ્ઠિવત્થૂનં ગહણં, અથ ખો ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયાનમ્પિ સઙ્ગહો. સમ્મા ઞાયેન પવત્તા દિટ્ઠિ, પસત્થા વા દિટ્ઠીતિ સમ્માદિટ્ઠિ, તં. પુરક્ખત્વાતિ પુબ્બઙ્ગમં કત્વા. તઞ્ચ ખો સહજાતપુબ્બઙ્ગમવસેન ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧-૨) વિય સમ્પયોગસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

અનુસ્સાહિતોતિ લોભમચ્છરિયાદિવસેન પુઞ્ઞકિરિયાય સઙ્કોચં અનાપજ્જનતો અત્તના, પરેન વા કેનચિ અનુસ્સાહિતો હુત્વા. સભાવતો હિ પુઞ્ઞપ્પવત્તિદસ્સનમિદં. પરેહીતિ પન પરપાકટુસ્સાહદસ્સનવસેન વુત્તં. પઠમન્તિ દેસનાક્કમેન, ઇધ નિદ્દિટ્ઠક્કમેન વા પઠમં. મહાકુસલચિત્તન્તિ સોમનસ્સસહગતતાદિઅઙ્ગપારિપૂરિયા મહન્તં કુસલચિત્તં. અથ વા પચ્છિમભવિકબોધિસત્તાનં પટિસન્ધિઆકડ્ઢનતો મહન્તં પૂજિતં કુસલચિત્તન્તિ મહાકુસલચિત્તં. સબ્બેસમ્પિ હિ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં પટિસન્ધિ મેત્તાપુબ્બઙ્ગમસ્સ તિહેતુકસોમનસ્સમયસ્સ અસઙ્ખારિકચિત્તસ્સ વિપાકોતિ વુત્તં. એત્થ ‘‘દેય્યધમ્મ…પે… હટ્ઠપહટ્ઠો’’તિ એત્તાવતા ઇમસ્સ સોમનસ્સસહગતભાવમાહ, ‘‘સમ્માદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા’’તિ ઞાણસમ્પયુત્તભાવં, ‘‘અનુસ્સાહિતો’’તિ પન ઇમિના અસઙ્ખારિકભાવન્તિ દટ્ઠબ્બં.

વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘દેય્યધમ્મપટિગ્ગાહકાદિસમ્પત્તિં, અઞ્ઞં વા સોમનસ્સકારણં આગમ્મા’’તિ એવં વુત્તનયેન. ઉસ્સાહિતોતિ દેય્યધમ્મે સાપેક્ખાદિતાય, સીલસમ્પદાદીસુ અનધિમુત્તતાદીહિ ચ પુઞ્ઞકિરિયાય સઙ્કોચાપજ્જનતો અત્તના, પરેન વા કેનચિ ઉસ્સાહિતો. પરેહીતિ પન વુત્તનયમેવ. કરોતિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનીતિ સમ્બન્ધો. તમેવાતિ સોમનસ્સસહગતાદિના તંસદિસતાય વુત્તં. હોતિ હિ તંસદિસેપિ તંવોહારો યથા ચ ‘‘સાયેવ તિત્તિરી, તાનિયેવ ઓસધાની’’તિ. એત્થ પન ‘‘ઉસ્સાહિતો’’તિ ઇમિના સસઙ્ખારિકતં દસ્સેતિ. સેસં વુત્તનયમેવ. ઇમસ્મિં પનત્થેતિ ઇમસ્મિં સસઙ્ખારિકસદ્દાભિધેય્યે, ઉસ્સાહિતબ્બચિત્તસઙ્ખાતે અત્થે તંવિસયેતિ અત્થો. પુબ્બપ્પયોગસ્સાતિ પુઞ્ઞકિરિયાય સઙ્કોચે જાયમાને તતો વિવેચેત્વા સમુસ્સાહનવસેન પવત્તસ્સ ચિત્તપ્પયોગસ્સ. પુબ્બ-ગ્ગહણં પનેત્થ તથાપવત્તપુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન સો પયોગો હોતીતિ કત્વા વુત્તં, ન તસ્સ પુબ્બકાલિકતાયાતિ વુત્તોવાયમત્થો.

પટિપત્તિદસ્સનેનાતિ ભિક્ખૂ દિસ્વા દેય્યધમ્મપરિચ્ચજનવન્દનાદિપટિપત્તિદસ્સનેન. બલન્તિ અનન્તીતિ બાલા, અસ્સાસિતપસ્સાસિતમત્તેનેવ જીવન્તિ, ન પઞ્ઞાજીવિતેનાતિ અધિપ્પાયો. બાલાયેવ બાલકા. તે પન ઇધ ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તાય સમ્માદિટ્ઠિયા અભાવેન અસઞ્જાતબુદ્ધિનો દારકા. પાકટવસેન ચેત્થ બાલક-ગ્ગહણં. સહસા કરણાદિકાલે પન ઇતરેસમ્પિ ઞાણવિપ્પયુત્તં હોતીતિ. સોમનસ્સં જાતં એતેસન્તિ સોમનસ્સજાતા, જાતસોમનસ્સાતિ અત્થો. સહસાતિ સીઘં સીઘં દાતુકામતાય ઉપ્પત્તિસમકાલમેવ.

એત્થ ચ ‘‘પટિપત્તિદસ્સનેના’’તિ ઇમિના પરેસં પયોગાભાવમાહ, ‘‘જાતપરિચયા’’તિ અત્તનો પયોગાભાવં. ઉભયેનાપિ ઇમસ્સ અસઙ્ખારિકભાવં દીપેતિ. ‘‘બાલકા, સહસા’’તિ ચ ઇમેહિ ઞાણવિપ્પયુત્તભાવમાહ, ‘‘ભિક્ખૂ…પે… જાતા’’તિ સોમનસ્સસહગતભાવં. અથ વા ‘‘પટિપત્તિ…પે… પરિચયા’’તિ ઇમિના અસઙ્ખારિકભાવસ્સ ‘‘બાલકા ભિક્ખૂ…પે… જાતા’’તિ ચ ઇમેહિ ઞાણવિપ્પયુત્તસોમનસ્સસહગતભાવસ્સ ચ દીપિતત્તા ‘‘સહસા’’તિ વચનેન યથાવુત્તમેવ ઞાણવિપ્પયુત્તઅસઙ્ખારિકભાવં પકાસેતિ. એવં સતિ પટિલોમતો સોમનસ્સસહગતાદિભાવો દસ્સિતો હોતિ. અનુલોમતો પન ‘‘સોમનસ્સજાતા’’તિ ઇમિના સોમનસ્સસહગતભાવં, સહસા-ગ્ગહણેન ઞાણવિપ્પયુત્તાસઙ્ખારિકભાવં દીપેતિ. ‘‘પટિપત્તિ…પે… દિસ્વા’’તિ એત્તાવતા પન સોમનસ્સસહગતાદિભાવસ્સ કારણં વુત્તન્તિ. તેતિ તે ઞાતકા, તે બાલકાતિ વા અત્થો. ‘‘સોમનસ્સહેતૂનં અભાવં આગમ્મા’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. મજ્ઝત્તારમ્મણં તથારૂપે ચેતોભિસઙ્ખારાદયોપિ હિ ઉપેક્ખાસહગતતાય કારણમેવાતિ. ચિત્તસ્સ સોમનસ્સાભાવે પુગ્ગલસ્સપિ સોમનસ્સરહિતતા હોતીતિ ‘‘ચતૂસુપિ…પે… હોન્તી’’તિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનં કત્વા વુત્તં, સોમનસ્સરહિતા હોન્તિ પુઞ્ઞં કરોન્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ નિગમનં.

ઇમેસુ પન અટ્ઠસુ વિઞ્ઞાણેસુ સોમનસ્સસહગતતો ઉપેક્ખાસહગતં બલવતરં, ઞાણવિપ્પયુત્તતો ઞાણસમ્પયુત્તં, સસઙ્ખારિકતો અસઙ્ખારિકં સદિસં બલવતરં. વિસદિસં પન વેદનાઞાણપ્પયોગવસેન બલવં, દુબ્બલઞ્ચ હોતિ. સોમનસ્સસહગતતિહેતુકઅસઙ્ખારિકતો હિ ઉપેક્ખાસહગતતિહેતુકસસઙ્ખારિકં બલવતરં, ઉપેક્ખાસહગતદુહેતુકઅસઙ્ખારિકતો સોમનસ્સસહગતતિહેતુકઅસઙ્ખારિકં બલવતરં. ઇતિ ચતુત્થચિત્તતો તતિયચિત્તં બલવતરં, તતો અટ્ઠમચિત્તં, તતો સત્તમચિત્તં, તતો દુતિયચિત્તં, તતો પઠમચિત્તં, તતો છટ્ઠચિત્તં, તતો પઞ્ચમચિત્તન્તિ એવમિમેસં બલવબલવતરભાવો વેદિતબ્બો.

૨૬. એવં પાળિયં આગતનયેન વેદનાઞાણપ્પયોગભેદતો અટ્ઠવિધતં નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ અટ્ઠકથાયં આગતપુઞ્ઞકિરિયાદીનં વસેનપિ પભેદં દસ્સેતું ‘‘દસ પુઞ્ઞક્રિયાદીન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. આદિ-સદ્દેન છન્નં આરમ્મણાનં, ચતુન્નં અધિપતીનં, તિણ્ણં કમ્માનં, હીનાદિભેદસ્સ ચ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તેનેવાહુ –

‘‘કમેન પુઞ્ઞવત્થૂહિ, ગોચરાધિપતીહિ ચ;

કમ્મહીનાદિતો ચાપિ, ગણેય્ય નયકોવિદો’’તિ.

૨૭. ઇદાનિ તથાપવત્તમાનસ્સ તસ્સ યો યો તેસં તેસં વસેન લબ્ભમાનો ગણનપરિચ્છેદો, તં સમ્પિણ્ડિત્વા દસ્સેતું ‘‘સત્તરસ સહસ્સાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થેવં ગણના વેદિતબ્બા – ઇમાનિ તાવ અટ્ઠ વિઞ્ઞાણાનિ દસન્નં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં વસેન પવત્તનતો પચ્ચેકં દસ દસાતિ કત્વા અસીતિ ચિત્તાનિ હોન્તિ, તાનિ ચ છસુ આરમ્મણેસુ પવત્તનતો છગ્ગુણિતાનિ સાસીતિકાનિ ચત્તારિ સતાનિ હોન્તિ, તાનિ ચતુન્નં અધિપતીનં સહયોગવસેન ચતુગ્ગુણિતાનિ સહસ્સં, વીસાધિકાનિ ચ નવ સતાનિ હોન્તિ, તાનિ ચ કાયવચીમનોસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં કમ્માનં વસેન તિગુણિતાનિ સસટ્ઠિસત્તસતાધિકાનિ પઞ્ચ સહસ્સાનિ હોન્તિ, તાનિ ચ હીનમજ્ઝિમપણીતભેદતો તિગુણિતાનિ સાસીતિકદ્વિસતાધિકાનિ સત્તરસ સહસ્સાનિ હોન્તીતિ. નનુ ચ ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તાનં વીમંસાધિપતિસહયોગાભાવતો અધિપતિવસેન સહસ્સં, સાસીતિકાનિ ચ છ સતાનિ હોન્તીતિ તાનિ કમ્માદીનં વસેન સમ્પિણ્ડિતાનિ વીસસતાધિકાનિ પન્નરસ સહસ્સાનિ ભવન્તીતિ? સચ્ચમેતં, સોતપતિતવસેન પન તં અનાદિયિત્વા અધિપતિગણના ગહિતાતિ ન તસ્સ વસેન ગણનહાનિ કતાતિ દટ્ઠબ્બં.

નનુ ચ ‘‘સવિપાકં કુસલ’’ન્તિ વુત્તં, તં પન કથં, કુહિં, કિં ફલતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તં પના’’તિઆદિ. યસ્મા તિહેતુકં કુસલં તિહેતુકં વા દુહેતુકં વા પટિસન્ધિં દેતિ, નાહેતુકં પટિસન્ધિં દેતિ. યદા ચ તિહેતુકં પટિસન્ધિં જનેતિ, તદા પવત્તે સોળસ વિપાકાનિ અભિનિપ્ફાદેતિ. યદા દ્વિહેતુકં, તદા દ્વાદસ. દુહેતુકં પન દુહેતુકમહેતુકઞ્ચ પટિસન્ધિં જનેતિ, ન તિહેતુકં. યદા ચ દુહેતુકં જનેતિ, તદા પવત્તિયં દ્વાદસ. યદા અહેતુકં, તદા અટ્ઠ. યે પન આગમનતો વિપાકસ્સ સઙ્ખારભેદમિચ્છન્તિ, તેસં મતેન તિહેતુકં દ્વાદસ, દસ વા વિપચ્ચતિ, દુહેતુકં દસ, અટ્ઠ વા, તસ્મા વુત્તં ‘‘યથાનુરૂપ’’ન્તિ. નાનાવિધસમ્પત્તિટ્ઠાનભાવતો સોભના, ગન્તબ્બતો ગતિ ચાતિ સુગતિ, કામાવચરભવોવ સુગતિ કામાવચરસુગતિ. તસ્સં કામાવચરસુગતિયં. ભવભોગસમ્પત્તિન્તિ એત્થ ચ ભવતીતિ ભવો, ઉપપત્તિભવસઙ્ખાતાનં વિપાકક્ખન્ધકટત્તારૂપાનમેતં ગહણં, ભુઞ્જિતબ્બતો ભોગો, પવત્તિયં પટિલભિતબ્બસમ્પત્તિ, ભવોતિ વા પટિસન્ધિ, ભોગો સેસવિપાકકટત્તારૂપેહિ સહ પવત્તિયં પટિલભિતબ્બા સમ્પત્તિ, ભવો ચ ભોગો ચ ભવભોગો, તેયેવ સમ્પન્નભાવતો સમ્પત્તિ, તેસં વા સમ્પત્તિ ભવભોગસમ્પત્તિ, તં અભિનિપ્ફાદેતિ, જનકવસેન ચ ઉપનિસ્સયવસેન ચ સાધેતીતિ અત્થો. એત્થ ચ ભવભોગસમ્પત્તીનં નિરવસેસતો લબ્ભમાનટ્ઠાનં સન્ધાય ‘‘કામાવચરસુગતિય’’ન્તિ વુત્તં. સહેતુકવિપાકવજ્જં પન પવત્તિવિપાકકટત્તારૂપસભાવં ભવસમ્પત્તિં, એકચ્ચભોગસમ્પત્તિઞ્ચ, ભોગસમ્પદમેવ વા અવિસેસેન સુગતિયં દુગ્ગતિયમ્પિ અભિનિપ્ફાદેતિયેવ. નાગસુપણ્ણાદીનમ્પિ હિસ્સ દેવસમ્પત્તિસદિસં મનુઞ્ઞં ભોગજાતં, તબ્બિસયાનિ ચ વિપાકચિત્તાનિ, સુવણ્ણતાસુસ્સરતાદિ ચ તં સબ્બં કામાવચરકુસલસ્સેવ ફલં. ન હિ અકુસલસ્સ ઇટ્ઠફલં અત્થિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં અકુસલસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો વિપાકો સંવિજ્જતી’’તિ.

કામાવચરકુસલવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રૂપાવચરકુસલવણ્ણના

ઇદાનિ યસ્મા કામાવચરકુસલાનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠસ્સ રૂપાવચરકુસલસ્સ નિદ્દેસાવકાસો અનુપ્પત્તો, તસ્મા તં દસ્સનત્થં ‘‘ઇતરેસૂ’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ઇતરેસૂતિ યથાવુત્તકામાવચરકુસલતો ઇતરેસુ, રૂપાવચરાદીસૂતિ અત્થો. સવત્થુકતો એકવિધં એકન્તેન વત્થુસન્નિસ્સિતત્તા. ન હિ અરૂપધાતુયં રૂપાવચરધમ્મા લબ્ભન્તિ રૂપવિરાગભાવનાય નિબ્બત્તત્તા પુન રૂપાવચરજ્ઝાનસમાપત્તિયા અભાવતો.

હીનમજ્ઝિમપણીતભેદતોતિ એત્થ પુબ્બે વિય અધિપતીનં હીનાદિભાવેહિ ઝાનસ્સ હીનાદિભાવો યોજેતબ્બો. અથ વા પટિલદ્ધમત્તમનાસેવિતં હીનં પરિદુબ્બલભાવતો, નાતિસુભાવિતં અપરિપુણ્ણવસિભાવં મજ્ઝિમં, અતિવિય સુભાવિતં પન સબ્બસો પરિપુણ્ણવસિભાવં પણીતં. તથા ઉળારપુઞ્ઞફલકામતાવસેન પવત્તિતં હીનં, લોકિયાભિઞ્ઞત્થાય પવત્તિતં મજ્ઝિમં, વિવેકકામતાય અરિયભાવે ઠિતેન પવત્તિતં પણીતં. અત્તહિતાય વા પવત્તિતં હીનં, કેવલં અલોભજ્ઝાસયેન પવત્તિતં મજ્ઝિમં, પરહિતાય પવત્તિતં પણીતં. વટ્ટજ્ઝાસયેન વા પવત્તિતં હીનં, વિવેકજ્ઝાસયેન પવત્તિતં મજ્ઝિમં, વિવટ્ટજ્ઝાસયેન લોકુત્તરપાદકત્થં પવત્તિતં પણીતં.

પટિપદાદિભેદતોતિ દુક્ખપટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞાદીનં પટિપદાભિઞ્ઞાનં ભેદેન. પટિપદાવચનેનેવ વા તદવિનાભાવતો અભિઞ્ઞાપિ લબ્ભતિ. તથા હેત્થ પટિપદાચતુક્કન્તિ વોહરન્તીતિ આદિ-સદ્દેન અધિપતિઆદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો, તસ્મા પટિપદાદિભેદતોતિ પટિપદાભેદતો, અધિપતિભેદતો, આરમ્મણભેદતો, હાનભાગિયાદિભેદતોતિ અત્થો. તત્થ પટિપદાભેદતો તાવ દુક્ખપટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞં, દુક્ખપટિપદં ખિપ્પાભિઞ્ઞં, સુખપટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞં, સુખપટિપદં ખિપ્પાભિઞ્ઞન્તિ એવં ચતુબ્બિધં હોતિ. તત્થ દુક્ખા પટિપદા અસ્સાતિ દુક્ખપટિપદં. દન્ધા અભિઞ્ઞા અસ્સાતિ દન્ધાભિઞ્ઞં. એસ નયો ‘‘દુક્ખપટિપદં ખિપ્પાભિઞ્ઞ’’ન્તિઆદીસુપિ.

તત્થ અપ્પહીનનીવરણસ્સ, અવિક્ખમ્ભિતઝાનનિકન્તિકસ્સ ચ ઞાણકિચ્ચસ્સ અપરિબ્યત્તતાય પરિનિટ્ઠિતસકલપુબ્બકિચ્ચસ્સ ‘‘પથવી પથવી’’તિ વા ‘‘આપો આપો’’તિ વા એવં પવત્તપઠમસમન્નાહારતો પટ્ઠાય યાવ તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સ ઉપચારુપ્પત્તિયા નીવરણપ્પહાનં, નિકન્તિવિક્ખમ્ભનઞ્ચ હોતિ, તાવ પવત્તા પુબ્બભાગભાવના પટિપદા નામ ‘‘પટિપજ્જતિ ઝાનં એતાયા’’તિ કત્વા. પહીનનીવરણસ્સ, પન વિક્ખમ્ભિતઝાનનિકન્તિકસ્સ ચ ઞાણકિચ્ચસ્સ પરિબ્યત્તભાવતો ઉપચારજ્ઝાનં આદિં કત્વા યાવ અપ્પનાય ઉપ્પત્તિ, તાવ પવત્તા પઞ્ઞા પુબ્બભાગપઞ્ઞાય વિસિટ્ઠભાવતો અભિઞ્ઞા નામ, તસ્મા યો આદિતો કિલેસે ઝાનનિકન્તિઞ્ચ વિક્ખમ્ભેન્તો દુક્ખેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતિ, વિક્ખમ્ભિતકિલેસઝાનનિકન્તિ ચ અપ્પનાપરિવાસં વસન્તો ચિરેન અઙ્ગપાતુભાવં પાપુણાતિ, તસ્સ દુક્ખપટિપદં, દન્ધાભિઞ્ઞઞ્ચ ઝાનં હોતિ. યો પન સસઙ્ખારેન કિલેસાદિકે વિક્ખમ્ભેત્વા ન ચિરેન અઙ્ગપાતુભાવં પાપુણાતિ, તસ્સ દુક્ખપટિપદં, ખિપ્પાભિઞ્ઞઞ્ચ. યો કિલેસાદિકે વિક્ખમ્ભેન્તો સુખેન અકિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતિ, અપ્પનાપરિવાસં પન ચિરાયતિ, તસ્સ સુખપટિપદં, દન્ધાભિઞ્ઞં. યો પન સુખેનેવ કિલેસાદિકે વિક્ખમ્ભેત્વા સીઘમેવ અપ્પનં પાપુણાતિ, તસ્સ સુખપટિપદં, ખિપ્પાભિઞ્ઞન્તિ વેદિતબ્બં.

સો પનાયં પટિપદાભિઞ્ઞાનં ભેદો કિલેસિન્દ્રિયાધિકારવસેન વેદિતબ્બો. યસ્સ હિ રાગાદયો કિલેસા તિબ્બા હોન્તિ, સદ્ધાપઞ્ચમકાનિ ચ ઇન્દ્રિયાનિ મુદૂનિ. યો ચ સમથવિપસ્સનાસુ અકતાધિકારો, તસ્સ પવત્તઝાનં દુક્ખપટિપદં, દન્ધાભિઞ્ઞઞ્ચ હોતિ. તસ્સ હિ કિલેસસમુદાચારતિબ્બતાય નીવરણવિક્ખમ્ભનસ્સ કિચ્છેન કસિરેન સમિજ્ઝનતો પટિપદા દુક્ખા અસુખા, તસ્સેવ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં મુદુતાય અભિઞ્ઞાપિ દન્ધા મન્દા અસીઘપ્પવત્તિની હોતિ. ભવન્તરે વા સમથે અકતાધિકારત્તા પટિપદા દુક્ખા, વિપસ્સનાય અકતાધિકારત્તા અભિઞ્ઞાપિ દન્ધા. યો પન વુત્તવિપરીતો હોતિ, તસ્સ કિલેસાનં અતિબ્બસમુદાચારતાય, ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ તિખીણતાય સમથવિપસ્સનાસુ કતાધિકારતાય યથાક્કમં સુખપટિપદા, ખિપ્પાભિઞ્ઞા ચ હોતિ. ભવન્તરે કતપરિચયસ્સ હિ યથા પગુણં કત્વા વિસ્સટ્ઠગન્થો અપ્પમત્તકેન પયોગેન સુપ્પવત્તિ વાચુગ્ગતો ચ હોતિ, એવં ભાવના અપ્પકસિરેનેવ ઇજ્ઝતીતિ. સ્વાયં અકતો, કતો ચ અધિકારો સમથનિસ્સિતો પટિપદાયં વુત્તો સમાધિપ્પધાનત્તા પટિપદાય. વિપસ્સનાનિસ્સિતો અભિઞ્ઞાય ઞાણપ્પધાનત્તા અપ્પનાયાતિ દટ્ઠબ્બં.

યો પન તિબ્બકિલેસો તિક્ખિન્દ્રિયો વિપસ્સનાયમેવ વા કતાધિકારો હોતિ, તસ્સ વુત્તનયેન દુક્ખા પટિપદા, ખિપ્પા પન અભિઞ્ઞા હોતિ, તબ્બિપરીતસ્સ સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞાતિ. તસ્મા કિલેસાનં તિબ્બમન્દભાવતો, ઇન્દ્રિયાનં તિખિણમુદુભાવતો, પુબ્બપરિચયસ્સ ચ સમ્ભવાસમ્ભવવસેનાતિ એવં કિલેસિન્દ્રિયાધિકારવસેન ઇમાસં ભેદો વેદિતબ્બો.

અપિચ યાનિ પરતો સપ્પાયાસપ્પાયાનિ, પલિબોધુપચ્છેદાદીનિ પુબ્બકિચ્ચાનિ, અપ્પનાકોસલ્લાનિ ચ આગમિસ્સન્તિ, તેસુ યો ઉપચારાધિગમતો પુબ્બે, પચ્છા ચ અસપ્પાયસેવી હોતિ, તસ્સ દુક્ખા પટિપદા, દન્ધા ચ અભિઞ્ઞા હોતિ. ઉભયત્થ સપ્પાયસેવિનો સુખા પટિપદા, ખિપ્પા ચ અભિઞ્ઞા. યો પન તતો પુબ્બભાગે અસપ્પાયં સેવિત્વા અપરભાગે સપ્પાયસેવી હોતિ, તસ્સ દુક્ખા પટિપદા, ખિપ્પા અભિઞ્ઞા. તબ્બિપરીતસ્સ સુખા પટિપદા, દન્ધા અભિઞ્ઞા ચ વેદિતબ્બા.

તથા પલિબોધુપચ્છેદાદિપુબ્બકિચ્ચં અસમ્પાદેત્વા ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ સપરિપન્થતાય દુક્ખા પટિપદા, વિપરિયાયેન અપરિપન્થતાય સુખા. અપ્પનાકોસલ્લાનિ અસમ્પાદેન્તસ્સ ઞાણસ્સ અવિસદતાય દન્ધા અભિઞ્ઞા હોતિ, સમ્પાદેન્તસ્સ વિપરિયાયતો ખિપ્પા અભિઞ્ઞાતિ. કિઞ્ચ – તણ્હાવિજ્જાતિભવનવસેન એતાસં ભેદો વેદિતબ્બો. તણ્હાભિભૂતસ્સ હિ દુક્ખા પટિપદા હોતિ તસ્સા સમાધિસ્સ ઉજુપટિપક્ખત્તા સમથપટિપદાય પરિપન્થકભાવતો, અનભિભૂતસ્સ તદભાવતો સુખા. અવિજ્જાભિભૂતસ્સ ચ તસ્સા પઞ્ઞાય ઉજુપટિપક્ખભાવતો દન્ધા અભિઞ્ઞા, ઇતરસ્સ ખિપ્પા અભિઞ્ઞાતિ. સો પનાયં પટિપદાભેદો કેવલં સમથભાવનાવસેન પટિલદ્ધજ્ઝાનસ્સ, મગ્ગાધિગમવસેન પટિલદ્ધજ્ઝાનસ્સ પન નત્થિ દુક્ખપટિપદાદિભેદો. કેચિ પન મગ્ગવસેનેવ તસ્સ પટિપદાદિભેદં વણ્ણેન્તિ ‘‘મગ્ગસ્સ હિ દુક્ખપટિપદાદિભાવે તસ્મિં દુક્ખપટિપદાદિક’’ન્તિ.

અધિપતિભેદાદીસુ પન છન્દાધિપતેય્યં ચિત્તાધિપતેય્યં વીરિયાધિપતેય્યં વીમંસાધિપતેય્યન્તિ એવં અધિપતિભેદતો, પરિત્તં પરિત્તારમ્મણં, પરિત્તં અપ્પમાણારમ્મણં, અપ્પમાણં પરિત્તારમ્મણં, અપ્પમાણં અપ્પમાણારમ્મણન્તિ એવં આરમ્મણભેદતો, હાનભાગિયં ઠિતિભાગિયં વિસેસભાગિયં નિબ્બેધભાગિયન્તિ એવં હાનભાગિયાદિભેદતો ચ ચતુબ્બિધતા વેદિતબ્બા. તત્થ ‘‘છન્દવતો ચે ઝાનં નિબ્બત્તિસ્સતિ, મય્હમ્પિ નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ એવં છન્દં ધુરં કત્વા ઉપ્પન્નં છન્દાધિપતેય્યં. એસ નયો ‘‘ચિત્તાધિપતેય્યા’’દીસુપિ. અપ્પગુણં પન ઉપરિઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું અસક્કોન્તં પરિત્તં, સુપ્પસરાવમત્તેસુ અવડ્ઢિતારમ્મણેસુ નિબ્બત્તં પરિત્તારમ્મણં. વુત્તપટિપક્ખતો પન યથાક્કમં અપ્પમાણારમ્મણાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. હાનભાગિયાદિવિસેસં સયમેવ વક્ખતિ.

ઝાનઙ્ગયોગભેદતોતિ કત્થચિ પઞ્ચ ઝાનઙ્ગાનિ, કત્થચિ ચત્તારિ, કત્થચિ તીણિ, કત્થચિ દ્વે, કત્થચિ અપરાનિ દ્વેતિ એવં ઝાનઙ્ગાનં સમ્પયોગભેદતો. નનુ ચેત્થ કામાવચરકુસલે વિય સઙ્ખારભેદો કસ્મા ન ગહિતો. ઇદમ્પિ હિ કેવલં સમથાનુયોગવસેન પટિલદ્ધં સસઙ્ખારં, મગ્ગાધિગમવસેન પટિલદ્ધમસઙ્ખારં, તસ્મા ‘‘ઝાનઙ્ગસઙ્ખારયોગભેદતો દસવિધ’’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ? નયિદમેવં, મગ્ગાધિગમવસેન સત્તિતો પટિલદ્ધસ્સાપિ અપરભાગે પરિકમ્મવસેનેવ ઉપ્પજ્જનતો, તસ્મા સબ્બસ્સપિ ઝાનસ્સ પરિકમ્મસઙ્ખાતપુબ્બાભિસઙ્ખારેન વિના કેવલં અધિકારવસેન અનુપ્પજ્જનતો ‘‘અસઙ્ખાર’’ન્તિપિ વત્તું ન સક્કા, અધિકારેન ચ વિના કેવલં પરિકમ્માભિસઙ્ખારેનેવ અનુપ્પજ્જનતો ‘‘સસઙ્ખાર’’ન્તિપિ વત્તું ન સક્કાતિ ઝાનઙ્ગયોગભેદતો પઞ્ચવિધતા ચ વુત્તાતિ.

કામચ્છન્દો બ્યાપાદો થિનમિદ્ધં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં વિચિકિચ્છાતિ ઇમાનિ પઞ્ચ નીવરણાનિ વિપ્પહીનાનિ એતસ્સાતિ કામચ્છન્દ…પે… વિપ્પહીનં. ‘‘અગ્યાહિતો’’તિ એત્થ આહિત-સદ્દસ્સ વિય વિપ્પહીન-સદ્દસ્સેત્થ પરવચનં દટ્ઠબ્બં. કામચ્છન્દાદીહિ વા વિપ્પહીનં વિસંયુત્તં તેસં પહાયકભાવેનાતિ કામચ્છન્દ…પે… વિપ્પહીનં. તત્થ કામેતીતિ કામો, છન્દનટ્ઠેન છન્દો ચાતિ કામચ્છન્દો, બહલકામરાગસ્સેતં અધિવચનં. બ્યાપાદાદીનમત્થં વક્ખતિ. યસ્મા કામચ્છન્દાદીસુ અપ્પહીનેસુ ઝાનં નુપ્પજ્જતિ, તસ્મા તાનિસ્સ પહાનઙ્ગાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. નનુ અઞ્ઞેપિ અકુસલા ધમ્મા ઇમિના ઝાનેન પહીયન્તિ, અથ કસ્મા પઞ્ચેવ પહાનઙ્ગવસેન વુત્તાનીતિ? વિસેસેન ઝાનન્તરાયકરત્તા. કામચ્છન્દવસેન હિ નાનાવિસયપલોભિતં ચિત્તં ન એકત્તારમ્મણે સમાધિયતિ. કામચ્છન્દાભિભૂતં વા નાનાવિસયસમુપબ્યૂળ્હાય કામધાતુયા પહાનપટિપદં ન પટિપજ્જતિ, બ્યાપાદેન ચ આરમ્મણે પટિહઞ્ઞમાનં ન સમાહિતં પવત્તતિ, થિનમિદ્ધાભિભૂતં અકમ્મઞ્ઞં હોતિ, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરેતં અવૂપસન્તમેવ હુત્વા પરિબ્ભમતિ, વિચિકિચ્છાઉપહતં ઝાનાધિગમપટિપદં નારોહતિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો નુ ખો, ન નુ ખો, પથવી પથવી’’તિઆદિના પવત્તમનસિકારેન ‘‘ઝાનં સિયા નુ ખો, ન નુ ખો’’તિઆદિના વિચિકિચ્છન્તસ્સ ઝાનાધિગમપટિપદાય અસંસિજ્ઝનતો. યતો વક્ખતિ –

‘‘ભાગી અસ્સમહં અદ્ધા, ઇમાય પટિપત્તિયા;

પવિવેકસુખસ્સાતિ, કત્વા ઉસ્સાહમુત્તમ’’ન્તિ.

તસ્મા સમાધિઆદીનં ઉજુવિપચ્ચનીકભાવેન વિસેસેન ઝાનાધિગમસ્સ અન્તરાયકરણતો એતાનેવ પહાનઙ્ગાનીતિ વુત્તાનિ. હોતિ ચેત્થ –

‘‘પચ્ચનીકા યતો પઞ્ચ, સમાધાદીનમેત્થ હિ;

ઝાનન્તરાયિકા તસ્મા, પહાનઙ્ગે નિયામિતા’’તિ.

એવમિદં પહાનઙ્ગવસેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમ્પયોગઙ્ગવસેન દસ્સેતું ‘‘વિતક્ક…પે… સમ્પયુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ વિતક્કાદયો વચનત્થલક્ખણાદિવસેન ઉપરિ આગમિસ્સન્તિ. યસ્મા પન ઇમેસુ ઉપ્પન્નેસુ ઝાનં ઉપ્પન્નં નામ હોતિ, તેનસ્સ ઇમાનિ સમ્પયોગઙ્ગાનીતિ વેદિતબ્બાનિ, તસ્મા ન એતેહિ સમન્નાગતં અઞ્ઞદેવ ઝાનં નામ અત્થીતિ ગહેતબ્બં. યથા પન નેમિઆદિઅઙ્ગસમુદાયે રથાદિવોહારો હોતિ, એવં ઝાનઙ્ગસમુદાયે ઝાનવોહારો. વુત્તમ્પિ હેતં વિભઙ્ગે ‘‘ઝાનન્તિ વિતક્કો વિચારો પીતિ સુખં ચિત્તસ્સેકગ્ગતા’’તિ (વિભ. ૫૬૯). કસ્મા પન અઞ્ઞેસુપિ ફસ્સાદીસુ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ વિજ્જમાનેસુ ઇમાનિયેવ પઞ્ચ ઝાનઙ્ગવસેન વુત્તાનીતિ? વુચ્ચતે – ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચવન્તતાય, કામચ્છન્દાદીનં ઉજુપટિપક્ખભાવતો ચ. વિતક્કો હિ આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપેતિ, વિચારો અનુબન્ધતિ. એવં ઝાનાધિગમસ્સ વિસેસપચ્ચયભૂતેહિ તેહિ અવિક્ખેપાય સમાદહિતપયોગસ્સ ચેતસો પયોગસમ્પત્તિસમુટ્ઠાના પીતિ પીણનં, સુખઞ્ચ ઉપબ્રૂહનં કરોતિ. અથ નં સસમ્પયુત્તધમ્મં એતેહિ અભિનિરોપનાનુબન્ધનપીણનઉપબ્રૂહનેહિ અનુગ્ગહિતા એકગ્ગતા સમાધાનકિચ્ચેન અત્તાનં અનુવત્તાપેન્તી એકત્તારમ્મણે સમં, સમ્મા ચ આધિયતિ, ઇન્દ્રિયસમતાવસેન સમં, પટિપક્ખધમ્માનં દૂરીભાવેન લીનુદ્ધચ્ચાભાવેન સમ્મા ચ ઠપેતીતિ એવમેતેસમેવ ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચં આવેણિકં. કામચ્છન્દાદિપટિપક્ખભાવેન પન સયમેવ વક્ખતિ. એવં ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચવન્તતાય, કામચ્છન્દાદીનં ઉજુપટિપક્ખભાવતો ચ ઇમેયેવ પઞ્ચ ઝાનઙ્ગભાવેન વવત્થિતાતિ. યથાહુ –

‘‘ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચત્તા, કામાદિપટિપક્ખતો;

સન્તેસુપિ ચ અઞ્ઞેસુ, પઞ્ચેવ ઝાનસઞ્ઞિતા’’તિ.

દેસનાક્કમતો, મહગ્ગતધમ્મેસુ પઠમં અધિગન્તબ્બતો ચ પઠમં, પઠમં સમાપજ્જિતબ્બન્તિપિ પઠમન્તિ વદન્તિ. તં પન ન એકન્તલક્ખણં ઝાનપટિલોમાદિવસેન સમાપજ્જને અસમ્ભવતો.

પુરિમપચ્છિમચિત્તેસુ ઉપ્પજ્જમાનસ્સાપિ અપ્પનાક્ખણે અનુપ્પજ્જનતો વિતક્કો વિપ્પહીનો એતસ્સ, તતો વા એતં વિપ્પહીનન્તિ વિતક્કવિપ્પહીનં. ભાવનાય હિ પહીનત્તા વિતક્કો ઝાનક્ખણે નુપ્પજ્જતિ. અસંકિલિટ્ઠસભાવત્તા પન ઉપચારભાવનાય ચ તં પહાતું અસમત્થભાવતો પુરિમભાગે, પચ્છાભાગે ચ અપચ્ચનીકચિત્તપ્પવત્તિતો ઉપ્પજ્જતિયેવાતિ.

નનુ ચ ‘‘અસંકિલિટ્ઠસભાવત્તા’’તિ વુત્તં, અથ કથં ઝાનેન એસ પહીયતિ? ન હિ કુસલેહિ અસંકિલિટ્ઠધમ્મસ્સ પહાનં અત્થિ રાગાદિસંકિલિટ્ઠાનં પાપધમ્માનમેતસ્સ ઉજુપટિપક્ખભાવતોતિ? વુચ્ચતે – અસંકિલિટ્ઠસભાવસ્સાપિ એતસ્સ ઓળારિકતાય દુબ્બલભાવતો ઝાનક્ખણે અનુપ્પત્તિસભાવાપાદનત્થં તત્થ નિકન્તિવિક્ખમ્ભનવસેન દુતિયજ્ઝાનભાવના હોતીતિ તસ્સા બલેન તં ઝાનક્ખણે અનુપ્પજ્જન્તં નિકન્તિવિક્ખમ્ભનવસેન વા વિક્ખમ્ભિતં પહીનં નામ હોતિ. યદિ એવં ઉપચારેનપિ નિકન્તિ વિક્ખમ્ભીયતીતિ તત્થપિસ્સ પહાનં સિયા, યથા પઠમજ્ઝાનસ્સ ઉપચારે નીવરણાનીતિ? નયિદમેવં, નીવરણપ્પહાનસ્સ વિય વિતક્કારમ્મણિકનિકન્તિ વિક્ખમ્ભનસ્સ ઉપચારેન સાતિસયં અનિપ્ફજ્જનતો. સાતિસયઞ્હિ તત્થ નિકન્તિપ્પહાનં અપ્પનાય એવ હોતિ, તસ્મા યદવોચુમ્હા ‘‘ઉપચારભાવનાય ચ તં પહાતું અસમત્થભાવતો’’તિ, તં સુટ્ઠુ ઉપપરિક્ખિત્વા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘વિચારવિપ્પહીન’’ન્તિઆદીસુપિ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો. દુતિયજ્ઝાનેયેવ પહીનસ્સ વિતક્કસ્સ ઇધ અપ્પવત્તિમત્તદસ્સનત્થં ‘‘વિતક્કવિચારવિપ્પહીન’’ન્તિ વિતક્ક-ગ્ગહણં કતં. એવં ‘‘વિતક્કવિચારપીતિવિપ્પહીન’’ન્તિઆદીસુપિ.

યથાસમ્ભવન્તિ પથવીકસિણાદીસુ યં યં આરમ્મણં યસ્સ યસ્સ સમ્ભવતિ, તદનતિક્કમતો. કસિણાનાપાનેસુ હિ પઞ્ચેવ ઝાનાનિ પવત્તન્તિ, અસુભકાયગતાસતીસુ પઠમજ્ઝાનં, અનુપેક્ખાબ્રહ્મવિહારેસુ પઞ્ચમજ્ઝાનવજ્જાનિ, ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારે પઞ્ચમજ્ઝાનન્તિ.

પથવીકસિણાદીસૂતિ એત્થ આદિ-ગ્ગહણેન કેવલં આપોકસિણાદીનમેવ, અથ ખો અસુભાદીનમ્પિ અપ્પનાવહકમ્મટ્ઠાનાનં સઙ્ગહોતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ અભિભાયતનવિમોક્ખઝાનાનિ પવત્તાકારમત્તતો ભિન્નાનિ, આરમ્મણતો પન કસિણાયતનાનેવ હોન્તીતિ કસિણાયતનઝાનેહેવ તાનિ સઙ્ગહિતાનિ. ‘‘યથાસમ્ભવં…પે… અનેકવિધ’’ન્તિ વા વચનેન રૂપાવચરજ્ઝાને સબ્બોપિ લબ્ભમાનકભેદો સઙ્ગહિતોતિ અભિભાયતનવિમોક્ખઝાનાનિ વિસું ન વુત્તાનિ, તાનિ પન સરૂપતો એવં વેદિતબ્બાનિ.

તત્થ ઞાણુત્તરસ્સ યોગાવચરસ્સ પથવીકસિણાદિઆરમ્મણં અભિભવિત્વા ‘‘ન મેત્થ અપ્પનાનિબ્બત્તને ભારો’’તિ પટિપન્નસ્સ નિમિત્તુપ્પત્તિતો ઉદ્ધં દુતિયતતિયવીથિયં, ચતુત્થપઞ્ચમવીથિયં વા પટિલદ્ધં ઝાનં અભિભાયતનં નામ. તઞ્હિ આરમ્મણં અભિભવતીતિ અભિભૂ, યોગિનો સુખવિસેસાનં અધિટ્ઠાનતાય, મનાયતનધમ્માયતનપરિયાપન્નતાય વા આયતનન્તિ અભિભાયતનં, અભિભવિતબ્બં વા અભિભૂ, આલમ્બણં, તં આયતનમસ્સાતિ અભિભાયતનં. અથ વા આલમ્બણાભિભવનતોયેવ અભિભૂ, પરિકમ્મં, ઞાણં વા, તં આયતનં કારણમસ્સાતિ અભિભાયતનં. પરિકમ્મં, ઞાણં વા આલમ્બણં અભિભવિત્વા પવત્તમાનં ઉપચારુપ્પત્તિતો પઞ્ચમવીથિમનતિક્કમિત્વા અપ્પનં નિબ્બત્તેતિ. પઞ્ચમવીથિતો પરં નિબ્બત્તં પન અભિભવિતુકામતાય નિબ્બત્તિતમ્પિ અભિભાયતનં નામ ન હોતિ. સામઞ્ઞગતિયા પન કસિણાયતનમેવ હોતિ. ઇમમેવ હિ સીઘતરપ્પવત્તિં સન્ધાય અટ્ઠકથાયં ‘‘તાનિ અભિભવિત્વા સમાપજ્જતિ, સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં નિબ્બત્તેતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૨૦૪) વુત્તં. નનુ ચ અટ્ઠકથાયં યથારુતવસેનેવ અત્થો કસ્મા ન ગય્હતિ. ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૨૦૪) હિ વુત્તત્તા નિમિત્તુપ્પત્તિયા સહુપ્પન્નં ઝાનમભિભાયતનન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ? નયિદમેવં, નિમિત્તુપ્પાદેન સહ અપ્પનાય અસમ્ભવતો. નિમિત્તુપ્પાદોતિ હિ ઇધ પટિભાગનિમિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિ તદારમ્મણસ્સ વા ઉપચારજ્ઝાનસ્સ, કિં તાવ પટિભાગનિમિત્તુપ્પત્તિયા સહ અપ્પનાય નિબ્બત્તિ ઉપચારજ્ઝાને અસતિ તસ્સા અસમ્ભવતો, નાપિ ઉપચારજ્ઝાનેન સહ એકવીથિયં નિબ્બત્તિ તસ્સા ઉપચારભાવનાપબન્ધસેવિતબ્બભાવેન તદા અસમ્ભવતો, તસ્મા નાતિચિરાયનપ્પવત્તિદસ્સનત્થં સમીપિમ્હિ સમીપકારીયૂપચારેન અટ્ઠકથાયં તથા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યદિ નિમિત્તુપ્પત્તિતો નાતિચિરપ્પવત્તમભિભાયતનં, કથં તસ્સ દન્ધાભિઞ્ઞાખિપ્પાભિઞ્ઞાભેદો પાળિયં વુત્તોતિ? વુચ્ચતે – ચતુત્થપઞ્ચમજવનવીથિયં ઉપ્પન્નં ચિરકાલનિબ્બત્તિતાય દન્ધાભિઞ્ઞં, દુતિયતતિયવીથિયં ઉપ્પન્નં તબ્બિપરીતલક્ખણતાય ખિપ્પાભિઞ્ઞન્તિ. કેચિ પન ‘‘અભિભાયતનં નામ વસિભાવપ્પત્તમેવ, નેતર’’ન્તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં, વસિભાવપ્પત્તિયા નિમિત્તુપ્પત્તિતો દૂરતરભાવેન ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં નિબ્બત્તેતી’’તિ અટ્ઠકથાવચનેન સહ વિરુજ્ઝનતો.

અપિચ વસિભાવપ્પત્તં ઝાનં અભિભવનકારણનિરપેક્ખં વસિભાવબલેનેવ સક્કચ્ચં સમાપજ્જિતું ન સક્કાતિ ન તં અભિભાયતનં નામ હોતિ, તસ્મા અપ્પત્તવસિભાવા પઠમુપ્પન્નાયેવ અભિભાયતનન્તિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. યદિ એવં કથં ‘‘અપ્પમાણં પરિત્તારમ્મણં, અપ્પમાણં અપ્પમાણારમ્મણ’’ન્તિ (ધ. સ. ૨૧૨-૨૧૩) અભિભાયતનદેસનાયં વુત્તં. વસિભાવપ્પત્તઞ્હિ ઝાનં અપ્પમાણન્તિ વુચ્ચતિ. ઇદઞ્ચ ઉપ્પન્નમત્તત્તા પરિત્તમેવાતિ? નાયં દોસો. પઠમં અભિભાયતનવસેન પટિલદ્ધજ્ઝાનં પચ્છા વસિભાવપ્પત્તમ્પિ અભિભાયતનનામમેવ લભતીતિ વસિભાવપ્પત્તમભિભાયતનં અપ્પમાણં, ઇતરં પરિત્તં.