૨૪. ચતુવીસતિમો પરિચ્છેદો

પચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩૯૫. રૂપં રૂપસ્સાતિ રૂપં રૂપસ્સ. અરૂપસ્સ નામસ્સ.

૧૩૯૬. મિસ્સકસ્સાતિ નામરૂપમિસ્સકસ્સાતિ અત્થો.

૧૩૯૭. તિપઞ્ચ ચાતિ પન્નરસ ચ.

૧૩૯૯. એકોતિ કમ્મપચ્ચયો. દ્વેકાલિકોતિ અતીતપચ્ચુપ્પન્નકાલવસેન દ્વીસુ કાલેસુ નિયુત્તો. દસ્સિતોતિ ભગવતા દેસિતો.

ઇતિ અભિધમ્માવતારટીકાય

પચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુવીસતિમો પરિચ્છેદો.

નિગમનકથાવણ્ણના

૧૪૦૧. સુમતિમતિવિચારબોધનોતિ સુમતીનં સુન્દરપઞ્ઞાનં કવીનં મતિયા વિચારસ્સ બોધનો. વિમતિવિમોહવિનાસનોતિ વિમતીનં બાલાનં વિમોહસ્સ વિનાસનો. કુમતિમતિમહાતમોનાસોતિ કુમતીનં બાલાનં મહાતમસન્નિભાય મતિયા નાસકો. પટુમતિભાસકરોતિ પટૂનં પણ્ડિતાનં તિક્ખપઞ્ઞાય ઓભાસકરો.

૧૪૦૨. સુમતિનામકો ભિક્ખુ અસમાનતો અસદિસાય પૂજાય મમ આયાચિતો યતો યસ્મા કારણા, તતો તસ્મા કારણા અયં અભિધમ્માવતારો. પદાતો પદાતિ કોટ્ઠાસતો કોટ્ઠાસતો. હિતવિભાવના ભાવનાતિ હિતપ્પકાસનાય ભાવનાય મયા રચિતો. અથ વા અહં સુમતિના ભિક્ખુના અસમાનતો માનતો આયાચિતો યતો યસ્મા, તતો તસ્મા.

૧૪૦૫. તિવિધા બ્યપ્પથાનઞ્હિ ગતિયોતિ બ્યપ્પથાનં વચનાનં અત્થગન્થયુત્તિવસેન તિવિધા ગતિયો.

૧૪૦૬. નિકાયન્તરલદ્ધીહીતિ અઞ્ઞસ્મિં નિકાયે લદ્ધીહિ. વાચનામગ્ગનિસ્સિતોતિ વચનપ્પબન્ધનિસ્સિતો.

૧૪૧૦. અસંકિણ્ણકુલાકુલેતિ અસમ્મિસ્સકુલેહિ આકિણ્ણે. સુપસન્નસિતોદકેતિ મધુરસીતોદકે.

૧૪૧૧. સઙ્કટેતિ સમ્બાધે.

૧૪૧૨. કેલાસસિખરાકારપાસાદપટિમણ્ડિતેતિ રજતપબ્બતમત્થકનિભેહિ પાસાદેહિ અલઙ્કતે.

૧૪૧૩. વિવિધાકારચારુપાકારગોપુરેતિ વિવિધસણ્ઠાનમનુઞ્ઞપાકારદ્વારકોટ્ઠકે.

૧૪૧૪. સલ્લેખાતિ સલ્લેખવુત્તિ. સાખલ્યેતિ સખિલભાવે. સતાતિ સતિસમ્પન્નેન.

૧૪૧૫. વસ્સવલાહકા દેવાતિ વસ્સવલાહકભૂતા દેવા અમરા.

નિગમનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અભિધમ્માવતારપુરાણટીકા નિટ્ઠિતા.

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

અભિધમ્માવતાર-અભિનવટીકા

(પઠમો ભાગો)

ગન્થારમ્ભકથા

(ક) વિસુદ્ધકરુણાઞાણં, બુદ્ધં સમ્બુદ્ધપૂજિતં;

ધમ્મં સદ્ધમ્મસમ્ભૂતં, વન્દે સંઘં નિરઙ્ગણં.

(ખ) સારિપુત્તં મહાથેરં, પરિયત્તિવિસારદં;

નમામિ સન્તવુત્તિં મે, ગુરું ગારવભાજનં.

(ગ) વન્દન્તેન મયા એવં,

યા લદ્ધા પુઞ્ઞસમ્પદા;

હિત્વા તસ્સાનુભાવેન,

અન્તરાયે અસેસતો.

(ઘ) મહાવિહારવાસીનં, થેરાનં થિરસીલિનં;

વંસાલઙ્કારભૂતેન, ભૂતાનુગ્ગહકારિના.

(ઙ) થેરેન બુદ્ધદત્તેન, રચિતં યં મનોરમં;

પિટકે અભિધમ્મસ્મિં, ઓતારુપાયભાવતો.

(ચ) અભિધમ્માવતારોતિ, લદ્ધનામેન વિસ્સુતં;

નાનાનિપુણગમ્ભીરનયં પકરણુત્તમં.

(છ) અત્થસંવણ્ણનં તસ્સ, આરભિસ્સં યથાબલં;

પામોજ્જજનનત્થાય, આભિધમ્મિકભિક્ખુનન્તિ.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

૧. પરમનિપુણવિચિત્તનયસમન્નાગતં સકસમયસમયન્તરગહનવિગ્ગાહણસમત્થં સુવિમલવિપુલપઞ્ઞાવેય્યત્તિયજનનં પકરણમિદમારભન્તોયમાચરિયો પઠમં તાવ રતનત્તયપ્પણામકરણેન અન્તરાયનિવારણઞ્ચેવ પઞ્ઞાપાટવઞ્ચ પત્થેતિ. રતનત્તયપ્પણામો હિ અત્થતો પણામકિરિયાભિનિપ્ફાદિકા કુસલચેતના. સા ચ વન્દનેય્યવન્દકાનં ખેત્તજ્ઝાસયસમ્પદાહિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયભૂતા યથાલદ્ધસમ્પત્તિનિમિત્તકસ્સ કમ્મસ્સ અનુબલપ્પદાનવસેન તન્નિબ્બત્તિતવિપાકસન્તતિયા અન્તરાયકરાનિ ઉપપીળકઉપચ્છેદકકમ્માનિ પટિબાહિત્વા તન્નિદાનાનં યથાધિપ્પેતસિદ્ધિવિબન્ધકાનં રોગાદિઅન્તરાયાનમપ્પવત્તિં સાધેતિ, રાગાદિમલવિક્ખાલનેન ચ ચિત્તસન્તાનં પરિસોધેત્વા તન્નિસ્સિતાય પઞ્ઞાય યથાધિપ્પેતસિદ્ધિસમ્પાદકં તિક્ખવિસદભાવમાવહતિ. કિઞ્ચિ આચિણ્ણમેતં પણ્ડિતાનં, યદિદં ગન્થસમારમ્ભે રતનત્તયપ્પણામકરણં, તસ્મા સપ્પુરિસાચારાનુરક્ખણત્થઞ્ચ આદિમ્હિ રતનત્તયવન્દના આરદ્ધાતિ એવમાદિના અઞ્ઞાનિપિ બહૂનિ પયોજનાનિ નિદ્ધારેતબ્બાનિ. તાનિ પન તત્થ તત્થ બહુધા વિત્થારિતાનીતિ તં પપઞ્ચપરિસ્સમં ઠપેત્વા યથાનુપ્પત્તમેવ તાવ વણ્ણયિસ્સામ.

એત્થ ચ રતનત્તયપ્પણામં કત્તુકામો તથાગતમૂલકત્તા સેસરતનાનં પઠમં તાવ તથાગતસ્સ થોમનાપુબ્બઙ્ગમં પણામમારભન્તો આહ ‘‘અનન્તકરુણાપઞ્ઞ’’ન્તિઆદિ. થોમનાપુબ્બઙ્ગમેન હિ પણામેન સત્થુ ગુણાતિસયયોગો, તતો ચસ્સ અનુત્તરવન્દનીયભાવો, તેન ચ અત્તનો વન્દનાય ખેત્તઙ્ગતભાવો, ખેત્તઙ્ગતાય ચ વન્દનાય યથાધિપ્પેતનિપ્ફત્તિયા હેતુભાવો ચ દસ્સિતો હોતિ.

તત્થ વન્દિત્વાતિ પુબ્બકાલકિરિયાનિદ્દેસો. તસ્સ પન ઓસાનગાથાયં ‘‘પવક્ખામી’’તિ ઇમિના અપરકાલકિરિયાવચનેન સહ સમ્બન્ધો. બુદ્ધન્તિ વન્દનકિરિયાય કમ્મનિદ્દેસો. ‘‘અનન્તકરુણાપઞ્ઞ’’ન્તિઆદિકં પન તબ્બિસેસનં. તત્થ કિરતીતિ કરુણા, પરદુક્ખં વિક્ખિપતિ અપનેતીતિ અત્થો. કિરીયતિ દુક્ખિતેસુ પસારીયતીતિ વા કરુણા. અથ વા કરોતીતિ કરુણા, પરદુક્ખે સતિ સાધૂનં કમ્પનં હદયખેદં જનયતીતિ અત્થો. કિણાતીતિ વા કરુણા, પરસ્સ દુક્ખં પચ્ચયવેકલ્લકરણતો હિંસતીતિ અત્થો. પજાનાતીતિ પઞ્ઞા, યથાસભાવં પકારેહિ પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો. કરુણા ચ પઞ્ઞા ચ કરુણાપઞ્ઞા, નત્થિ એતાસં અન્તોતિ અનન્તા, અનન્તા કરુણાપઞ્ઞા એતસ્સાતિ અનન્તકરુણાપઞ્ઞો, તં અનન્તકરુણાપઞ્ઞં.

એત્થ ચ ઉપ્પાદવયન્તતાવસેન ચેવ સન્તતિપરિયોસાનવસેન ચ સતિપિ ભગવતો કરુણાપઞ્ઞાનં સપરિયન્તભાવે અનન્તારમ્મણેસુ પવત્તનતો અનન્તતા વેદિતબ્બા. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ હિ સબ્બસત્તાનં દુક્ખાપનયનાકારપ્પવત્તા અનઞ્ઞસાધારણા મહાકરુણા કઞ્ચિ સત્તં અવજ્જેત્વા સબ્બેસુ સત્તેસુ નિરવસેસેન પવત્તતિ, તથા સબ્બધમ્મસભાવબોધનસમત્થા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતા પઞ્ઞાપિ સકલઞેય્યધમ્મેસુ અનવસેસતો પવત્તતિ, તસ્મા અનન્તારમ્મણપ્પવત્તકરુણાઞાણવન્તતાય અનન્તકરુણાપઞ્ઞો ભગવા. કરુણાપઞ્ઞાગ્ગહણેન ચેત્થ ભગવતો સબ્બલોકિયલોકુત્તરગુણસમ્પત્તિ દસ્સિતા હોતિ. તથા હિ કરુણાગ્ગહણેન લોકિયેસુ મહગ્ગતભાવપ્પત્તાસાધારણગુણદીપનતો સકલલોકિયગુણસમ્પત્તિ દસ્સિતા, પઞ્ઞાગ્ગહણેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનમગ્ગઞાણદીપનતો સબ્બલોકુત્તરગુણસમ્પત્તિ દસ્સિતાતિ.

અપિચ સબ્બબુદ્ધગુણાનં કરુણા આદિ, પઞ્ઞા પરિયોસાનં. મહાકરુણાસઞ્ચોદિતમાનસો હિ ભગવા સંસારપઙ્કતો સત્તાનં સમુદ્ધરણત્થાય કતાભિનીહારો અનુપુબ્બેન પારમિયો પૂરેત્વા અનુત્તરસમ્માસમ્બોધિયા અધિગમેન સકલબુદ્ધગુણે પટિલભિ. ઇતિ સકલબુદ્ધગુણાનં તન્નિદાનભાવતો કરુણા સબ્બબુદ્ધગુણાનમાદિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનસ્સ પન મગ્ગઞાણસ્સ પટિલભનતો ઉત્તરિકરણીયાભાવતો પઞ્ઞા પરિયોસાનં. આદિપરિયોસાનદસ્સનેન ચ સકલબુદ્ધગુણા નયતો દસ્સિતા હોન્તિ. નયગ્ગાહો એવ હિ સબ્બબુદ્ધગુણાનં દસ્સનુપાયો, ઇતરથા તાદિસસ્સ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સપિ વચનપથાતીતં તથાગતગુણં અનુપદં વણ્ણેન્તો કો નામ પરિયોસાનમાહરિતું સક્કુણેય્યાતિ.

એવં કરુણાપઞ્ઞામુખેન સઙ્ખેપતો સકલબુદ્ધગુણેહિ ભગવન્તં થોમેત્વાપિ પુન અત્તનો બુદ્ધગુણસંકિત્તને અતિત્તાભાવેન ચેવ પરેસઞ્ચ પસાદબાહુલ્લજનનત્થં તદન્તોગધેપિ વિસિટ્ઠગુણે પધાનભાવેન નીહરિત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘તથાગત’’ન્તિઆદિ. તત્થ ‘‘તથાગત’’ન્તિ તથા આગતતાદીહિ અટ્ઠહિ કારણેહિ તથાગતં. વુત્તઞ્હેતં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૨; બુ. વં. અટ્ઠ. ૧.૨ નિદાનકથા; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૭૦) –

‘‘અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા તથાગતો, તથા આગતોતિ તથાગતો, તથા ગતોતિ તથાગતો, તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો, તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો, તથદસ્સિતાય તથાગતો, તથવાદિતાય તથાગતો, તથાકારિતાય તથાગતો, અભિભવનટ્ઠેન તથાગતો’’તિ.

‘‘કથં ભગવા તથા આગતોતિ તથાગતો? યથા સબ્બલોકહિતાય ઉસ્સુક્કમાપન્ના પુરિમકા સમ્માસમ્બુદ્ધા આગતા, કિં વુત્તં હોતિ? મનુસ્સત્તાદિઅટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતેન યેન અભિનીહારેન તે ભગવન્તો આગતા, તેનેવ ચ અભિનીહારેન અયમ્પિ ભગવા આગતો, યથા ચ તે ભગવન્તો સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા પઞ્ચમહાપરિચ્ચાગાદીનિ સમ્પાદેત્વા આગતા, યથા ચ તે સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મે ભાવેત્વા બ્રૂહેત્વા આગતા, તથા અયમ્પિ ભગવા આગતોતિ એવં તાવ તથા આગતો’’તિ તથાગતો. (૧)

‘‘કથં તથા ગતોતિ તથાગતો? યથા સમ્પતિજાતા તે ભગવન્તો સત્તપદવીતિહારેન ગતા, યથા વા તે સમથવિપસ્સનામગ્ગેહિ તં તં અકુસલપક્ખં વિધમિત્વા ગતા, તથા અયમ્પિ ભગવા ગતો, એવં તથા ગતોતિ તથાગતો. (૨)

‘‘કથં તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો? યસ્મા તેસં તેસં ધમ્માનં યં સભાવસરસલક્ખણં તથં અવિતથં, તઞ્ચેસ તથલક્ખણં આગતો યાથાવતો અધિગતો, તસ્મા તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો ગમનત્થાનં બુજ્ઝનત્થસમ્ભવતો. તથા હિ વદન્તિ ‘યે ગતિઅત્થા, તે બુજ્ઝનત્થા. યે બુજ્ઝનત્થા, તે ગતિઅત્થા’તિ. (૩)

‘‘કથં તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો? યસ્મા ‘ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતં અવિતથમેત’ન્તિઆદિવચનતો (સં. નિ. ૫.૧૦૯૦) ‘અવિજ્જાય સઙ્ખારાનં પચ્ચયટ્ઠો સઙ્ખારાનં અવિજ્જાપચ્ચયસમ્ભૂતસમુદાગતટ્ઠો તથો અવિતથો અનઞ્ઞથો’તિઆદિવચનતો ચ તથધમ્મસઙ્ખાતે સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદે યાથાવતો આગતો અભિસમ્બુદ્ધો, તસ્મા તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો. (૪)

‘‘કથં તથદસ્સિતાય તથાગતો? યસ્મા અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં છદ્વારગ્ગહિતે આરમ્મણે અવિપરીતમેવ પસ્સતિ જાનાતિ, ઞત્વા ચ પનેવં ‘કતમં તં રૂપાયતનં, યં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાયા’તિઆદિના (ધ. સ. ૬૧૬ આદયો) તથમેસ અવિપરીતં વિભજતિ દસ્સેતિ, તસ્મા તથં આગચ્છતિ પસ્સતિ જાનાતિ, તં વા આગમયતિ દસ્સેતીતિ તથાગતોતિ એવં તથદસ્સિતાય તથાગતો. (૫)

‘‘કથં તથવાદિતાય તથાગતો? યસ્મા એસ અભિસમ્બોધિતો યાવ પરિનિબ્બાના રાગમદાદિનિમ્મથનવસેન એકસદિસમેવ ધમ્મં તથં અવિતથં ભાસતિ, તસ્મા તથં ગદતિ, તથો અવિપરીતો આગદોવચનમેતસ્સાતિ વા દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા તથાગતોતિ વુત્તોતિ એવં તથવાદિતાય તથાગતો. (૬)

‘‘કથં તથાકારિતાય તથાગતો? ભગવા હિ ‘યથા વાદી તથા કારી’તિ (અ. નિ. ૪.૨૩; ચૂળનિ. પોસાલમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૩) વચનતો અત્તનો વાચાય અનુરૂપમેવ કરોતિ, તસ્મા યથા વાચા, તથા કાયોપિ ગતો પવત્તો ઇમસ્સાતિ તથાગતોતિ એવં તથાકારિતાય તથાગતો. (૭)

‘‘કથં અભિભવનટ્ઠેન તથાગતો? યસ્મા પનેસ અનુપમાય સકલલોકિયલોકુત્તરગુણસમ્પદાય સમન્નાગતત્તા સદેવકં લોકં અભિભુય્ય પવત્તતિ, તસ્મા અભિભવનટ્ઠેન તથાગતોતિ વુચ્ચતી’’તિ.

તત્રેવં પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા – અગદો વિયાતિ અગદો, દેસનાવિલાસો ચેવ પુઞ્ઞુસ્સયો ચ. તેન હેસ મહાનુભાવો ભિસક્કો વિય દિબ્બાગદેન સપ્પે સબ્બપરપ્પવાદિનો, સદેવકઞ્ચ લોકં અભિભવતિ. ઇતિ સબ્બલોકાભિભવને તથો અવિપરીતો યથાવુત્તો અગદો એતસ્સાતિ દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા તથાગતોતિ વુચ્ચતીતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન દીઘાગમસંવણ્ણનાદીસુ ગહેતબ્બો. આહ ચેત્થ –

‘‘યથેવ લોકમ્હિ વિપસ્સિઆદયો,

સબ્બઞ્ઞુભાવં મુનયો ઇધાગતા;

તથા અયં સક્યમુનીપિ આગતો,

તથાગતો વુચ્ચતિ તેન ચક્ખુમા. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૭૦; બુ. વં. અટ્ઠ. ૧.૨ નિદાનકથા);

‘‘પહાય કામાદિમલે યથા ગતા,

સમાધિઞાણેહિ વિપસ્સિઆદયો;

મહેસિનો સક્યમુની જુતિન્ધરો,

તથા ગતો તેન તથાગતો મતો.

‘‘તથઞ્ચ ધાત્વાયતનાદિલક્ખણં,

સભાવસામઞ્ઞવિભાગભેદતો;

સયમ્ભુઞાણેન જિનોયમાગતો,

તથાગતો વુચ્ચતિ સક્યપુઙ્ગવો.

‘‘તથાનિ સચ્ચાનિ સમન્તચક્ખુના,

તથા ઇદપ્પચ્ચયતા ચ સબ્બસો;

અનઞ્ઞઞેય્યેન યતો વિભાવિતા,

યાથાવતો તેન જિનો તથાગતો.

‘‘અનન્તભેદાસુપિ લોકધાતુસુ,

જિનસ્સ રૂપાયતનાદિગોચરે;

વિચિત્તભેદે તથમેવ દસ્સનં,

તથાગતો તેન સમન્તલોચનો.

‘‘યતો ચ ધમ્મં તથમેવ ભાસતિ,

કરોતિ વાચાયનુલોમમત્તનો;

ગુણેહિ લોકં અભિભુય્યિરીયતિ,

તથાગતો તેનપિ લોકનાયકો’’તિ. (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૩૮; દી. નિ. ટી. ૧.૭);

કેનચિ ગુણેન અત્તનો વિસિટ્ઠસ્સ કસ્સચિ અભાવતો નત્થિ એતસ્સ ઉત્તરોતિ અનુત્તરો. ભગવતો હિ અવીચિતો પટ્ઠાય યાવ ભવગ્ગં તિરિયં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ન કોચિ કેનચિ ગુણેન સમસમોપિ અત્થિ, કુતો પન ઉત્તરિતરો. યથાહ –

‘‘રૂપે સીલે સમાધિમ્હિ, પઞ્ઞાય ચ અસાદિસો;

વિમુત્તિયા સમસમો, ધમ્મચક્કપ્પવત્તને’’તિ.

વિન્દિત્વાતિ તીહિ વન્દનાહિ તન્નિન્નતાદિવસેન નમસ્સિત્વા. કાયવચીમનોદ્વારવસેન હિ તિસ્સો વન્દના. યથાહ ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વન્દના કાયેન વન્દતિ, વચસા વન્દતિ, મનસા વન્દતી’’તિ. તત્થ બુદ્ધાદિગુણારમ્મણા કામાવચરકુસલકિરિયાનમઞ્ઞતરા ચેતના કાયવિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેત્વા કાયદ્વારપ્પવત્તિવસેન ઉપ્પન્ના કાયવન્દનાતિ વુચ્ચતિ, સાયેવ વચીવિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેત્વા વચીદ્વારપ્પવત્તિવસેન ઉપ્પન્ના વચીવન્દનાતિ, ઉભયવિઞ્ઞત્તિયો પન અસમુટ્ઠાપેત્વા કેવલં મનોદ્વારપ્પવત્તિવસેન ઉપ્પન્ના મનોવન્દનાતિ. સિરસાતિ ઉત્તમઙ્ગેન કરણભૂતેન. અબુજ્ઝિ, બોધેતીતિ વા બુદ્ધો. અયઞ્હિ ચતુસચ્ચધમ્મે સયમ્પિ અબુજ્ઝિ, પરેપિ બોધેતિ, તસ્મા બુજ્ઝનબોધનટ્ઠેન ‘‘બુદ્ધો’’તિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો’’તિ (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૨). અથ વા બુધ-સદ્દસ્સ જાગરણવિકસનત્થેસુપિ પવત્તનતો અબુજ્ઝિ સવાસનસમ્મોહનિદ્દાય અચ્ચન્તં વિગતો, બુદ્ધિયા વિકસિતવાતિ વા બુદ્ધો. ભગવા હિ વત્થુસભાવદસ્સનવિબન્ધિકાય અવિજ્જાસઙ્ખાતાય નિદ્દાય અરિયમગ્ગઞાણેન સહ વાસનાય સમુચ્છિન્નત્તા તતો અચ્ચન્તં વિગતો. પરમરુચિરસિરિસોભગ્ગસમાગમેન વિકસિતમિવ પદુમં અપરિમિતગુણગણાલઙ્કતસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસમાગમેન વિકસિતો વિકાસમનુપ્પત્તો, તસ્મા જાગરણવિકસનત્થવસેનપિ ‘‘બુદ્ધો’’તિ વુચ્ચતિ.

એત્તાવતા ચ દ્વીહિ આકારેહિ ભગવતો થોમના કતા હોતિ અત્તહિતસમ્પત્તિતો, પરહિતપટિપત્તિતો ચ. તાસુ અત્તહિતસમ્પત્તિ અનાવરણઞાણાધિગમો સવાસનસકલસંકિલેસાનમચ્ચન્તપ્પહાનં અનુપાદિસેસનિબ્બાનાધિગમો ચ, પરહિતપટિપત્તિ પન આસયપ્પયોગવસેન દુવિધં પરહિતસમીહનં. તત્થ ધમ્મદેસનાય અભાજનેસુ દેવદત્તાદીસુ વિરોધિસત્તેસુપિ નિચ્ચં હિતજ્ઝાસયતા અપરિપાકગતિન્દ્રિયાનં ઇન્દ્રિયપરિપાકકાલાગમનઞ્ચ આસયો નામ. તદઞ્ઞસત્તાનં પન લાભસક્કારાદિનિરપેક્ખચિત્તસ્સ યાનત્તયમુખેન સબ્બદુક્ખનિય્યાનિકધમ્મદેસના પયોગો નામ. દુવિધાસુ પનેતાસુ પરહિતપટિપત્તીસુ, તિવિધાસુ ચ અત્તહિતસમ્પત્તીસુ અનન્તકરુણા-વચનેન, તથા આગતટ્ઠેન ચ તથાગત-સદ્દેન આસયવસેન પરહિતપટિપત્તિ દસ્સિતા, બોધનટ્ઠેન બુદ્ધ-સદ્દેન, તથદસ્સનટ્ઠેન ચ તથાગતટ્ઠેન ચ તથાગતસદ્દેન પયોગવસેન, અનન્તપઞ્ઞા-વચનેન, ઞાણગતિદીપકેન તથાગત-સદ્દેન, બુજ્ઝનજાગરણવિકસનટ્ઠેન ચ બુદ્ધ-સદ્દેન તિવિધાપિ અત્તહિતસમ્પત્તિ, અનુત્તરવચનેન ચ અત્તહિતપરહિતસમ્પત્તિ પકાસિતાતિ વેદિતબ્બા.

અપિચ હેતુફલસત્તૂપકારસમ્પદાવસેન તીહાકારેહિપિ ભગવતો થોમના પવત્તતીતિ તંવસેનપેત્થ થોમના દટ્ઠબ્બા. તત્થ હેતુસમ્પદા નામ મહાકરુણાસમાયોગો, બોધિસમ્ભારસમ્ભરણઞ્ચ તમ્મૂલકત્તા સકલબુદ્ધગુણાનં. ફલસમ્પદા પન ચતુબ્બિધા ઞાણસમ્પદા, પહાનસમ્પદા, આનુભાવસમ્પદા, રૂપકાયસમ્પદા ચાતિ. તાસુ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં મગ્ગઞાણં, મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, તમ્મૂલકાનિ ચ દસબલાદિઞાણાનિ ઞાણસમ્પદા નામ. અગ્ગમગ્ગભાવનાય સબ્બકિલેસાનં સહ વાસનાહિ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનં પહાનસમ્પદા. અચિન્તેય્યાપરિમિતાનં સબ્બલોકહિતાનં નિપ્ફાદને, સદેવકલોકાભિભવને ચ આધિપચ્ચં આનુભાવસમ્પદા. સકલલોકનયનાભિસેકભૂતા પન લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતા અત્તભાવસમ્પત્તિ રૂપકાયસમ્પદા નામ. સત્તૂપકારો હેટ્ઠા વુત્તપરહિતપટિપત્તિવસેનેવ વેદિતબ્બો. ઇમાસુ પન અનન્તકરુણા-વચનેન, તથા આગતટ્ઠેન ચ તથાગત-સદ્દેન હેતુસમ્પદા દસ્સિતા. ફલસમ્પદાસુ ઞાણસમ્પદા ચેવ પહાનસમ્પદા ચ અનન્તપઞ્ઞા-વચનેન, અભિસમયપરિદીપકેન તથાગતસદ્દેન, બુજ્ઝનજાગરણવિકસનટ્ઠેન, ચ બુદ્ધ-સદ્દેન દસ્સિતા, આનુભાવસમ્પદાપિ અભિભવનટ્ઠેન તથાગત-સદ્દેન, અનુત્તર-વચનેન ચ વિભાવિતા, રૂપકાયસમ્પદા પન રૂપગ્ગપ્પત્તિદીપકેન અનુત્તર-સદ્દેન દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

એવં બુદ્ધરતનસ્સ થોમનાપુબ્બઙ્ગમં પણામં કત્વા ઇદાનિ સેસરતનાનમ્પિ પણામમારભન્તો આહ ‘‘ધમ્મં સાધુગણમ્પિ ચા’’તિ. ભગવતો થોમનેન ચ સ્વાક્ખાતતાદયો ધમ્મગુણા, સુપ્પટિપન્નતાદયો સઙ્ઘગુણા ચ દસ્સિતા હોન્તિ તપ્પભવસ્સ અનઞ્ઞથાભાવતોતિ ન તેસં વિસું થોમના કતા. અધિગતમગ્ગે સચ્છિકતનિરોધે પુગ્ગલે યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને ચ અપાયદુક્ખેસુ ચેવ વટ્ટદુક્ખેસુ ચ અપતમાને કત્વા ધારેતીતિ ધમ્મો, સો ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં, ચતુન્નઞ્ચ સામઞ્ઞફલાનં, નિબ્બાનસ્સ, પરિયત્તિધમ્મસ્સ ચ વસેન દસવિધો. વુત્તઞ્હેતં છત્તવિમાને –

‘‘રાગવિરાગમનેજમસોકં,

ધમ્મમસઙ્ખતમપ્પટિકૂલં;

મધુરમિમં પગુણં સુવિભત્તં,

ધમ્મમિમં સરણત્થમુપેહી’’તિ. (વિ. વ. ૮૮૭);

એત્થ હિ કામરાગાદિભેદો સબ્બોપિ રાગો વિરજ્જતિ એતેનાતિ ‘‘રાગવિરાગો’’તિ મગ્ગો કથિતો. એજાસઙ્ખાતાય તણ્હાય, અન્તોનિજ્ઝાનલક્ખણસ્સ ચ સોકસ્સ તદુપ્પત્તિયં સબ્બસો પરિક્ખીણત્તા ‘‘અનેજમસોક’’ન્તિ ફલં કથિતં. કેનચિ પચ્ચયેન અસઙ્ખતત્તા ‘‘ધમ્મમસઙ્ખત’’ન્તિ નિબ્બાનં વુત્તં. અવિરોધદીપનતો પન અત્થબ્યઞ્જનસ્સ સમ્પન્નતાય, પકટ્ઠગુણવિભાવનતો સુટ્ઠુ વિભજિતત્તા ચ ‘‘અપ્પટિકૂલ’’ન્તિઆદિના સબ્બોપિ પરિયત્તિધમ્મો કથિતો. તત્થ અરિયમગ્ગનિબ્બાનાનિ નિપ્પરિયાયેનેવ અપાયાદિતો ધારણતો ધમ્મો, ફલપરિયત્તિયો પન પરિયાયેન. તથા હેત્થ ધારણં નામ અપાયાદિનિબ્બત્તકકિલેસવિદ્ધંસનં. ઇતિ અરિયમગ્ગસ્સ કિલેસસમુચ્છેદકતાય, નિબ્બાનસ્સ ચ આલમ્બણભાવેન તસ્સ તદત્થસિદ્ધિહેતુતાયપિ ઉભિન્નમ્પિ નિપ્પરિયાયતો લબ્ભતિ. ઇતરેસુ પન અરિયફલસ્સ મગ્ગેન સમુચ્છિન્નકિલેસાનં પટિપસ્સદ્ધકિચ્ચતાય, મગ્ગાનુકૂલપ્પવત્તિતો પરિયત્તિધમ્મસ્સ ચ તદધિગમહેતુતાયાતિ ઉભિન્નમ્પિ પરિયાયતોવ લબ્ભતીતિ.

અત્તહિતપરહિતં સાધેન્તીતિ સાધૂ, તેસં ગણો સમુદાયોતિ સાધુગણો, સાધુ ચાયં ગણો ચાતિ વા સાધુગણો, સાધુનો વા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ આયત્તો ગણો તસ્સ ઓરસપુત્તભાવતોતિ સાધુગણો. સો પન ચતુન્નં અરિયમગ્ગસમઙ્ગીનં, ચતુન્નઞ્ચ ફલસમઙ્ગીનં વસેન અટ્ઠવિધો અરિયસઙ્ઘો, તં સાધુગણં. પિચાતિ નિપાતસમુદાયો, એકો વા નિપાતો, તિણ્ણં રતનાનં વન્દનકિરિયાય સમ્પિણ્ડનત્થો. કેચિ ‘‘ગણો’’તિ ઇધ પકરણતોવ અરિયગણપુગ્ગલોવ લબ્ભતીતિ સાધૂતિ ભાવનપુંસકવસેન ‘‘વન્દિત્વા’’તિ ઇમિના સહ યોજેન્તિ, તદા પન સાધૂતિ ભયલાભાદિવિરહેન સક્કચ્ચં આદરન્તિ અત્થો.

૨. એવં પકરણારમ્ભે યથાધિપ્પેતં રતનત્તયપ્પણામં કત્વા ઇદાનિ યત્થ પાટવત્થાય ઇદં પકરણં પટ્ઠપીયતિ, તં સદ્ધિં દેસકદેસપટિગ્ગાહકસમ્પત્તીહિ વિભાવેત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘પણ્ડુકમ્બલનામાયા’’તિઆદિ. તત્થ દેવરાજસ્સ પણ્ડુકમ્બલનામાય સિલાય વિમલે સીતલે તલે નિસિન્નો અતુલવિક્કમો દેવદેવેહિ પૂજિતો દેવદેવો દેવપુરક્ખતો દેવાનં દેવલોકસ્મિં યં ધમ્મં દેસેસીતિ સમ્બન્ધો.

અયં પનેત્થ અત્થો – પણ્ડુકમ્બલસરિક્ખવણ્ણતાય ‘‘પણ્ડુકમ્બલ’’ન્તિ નામં સમઞ્ઞા એતિસ્સાતિ પણ્ડુકમ્બલનામા. સા હિ સક્કસ્સ તાદિસપુઞ્ઞાનુભાવેન નિબ્બત્તા પણ્ડુકમ્બલજયસુમનપુપ્ફસમાનેન વણ્ણેન સબ્બકાલં વિરોચતિ, પમાણતો પન સટ્ઠિયોજનાયામા, પઞ્ઞાસયોજનવિત્થારા, પન્નરસયોજનુબ્બેધા ચ હોતિ. સિલાયાતિ અવયવસમ્બન્ધે સામિવચનં. તુલાય સમ્મિતો તુલ્યો, ન તુલ્યો અતુલ્યો, અતુલ્યો વિક્કમો બલં એતસ્સાતિ અતુલ્યવિક્કમો. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ હિ પરમપારમિતાનુભાવસંસિદ્ધેન હત્થિગણનાય કોટિસહસ્સહત્થીનં, પુરિસગણનાય દસકોટિસહસ્સપુરિસાનં બલેહિ સમપ્પમાણેન કાયબલેન, અપ્પમાણેન ચ ઞાણબલેન ન કસ્સચિ દેવબ્રહ્માદીસુ અઞ્ઞતરસ્સ બલતુલનાય ઉપનેતબ્બં અત્થિ. અથ વા અનઞ્ઞસાધારણત્તા અતુલ્યો પરક્કમસઙ્ખાતો અપરિમાણગુણવિસેસાવહેન અનઞ્ઞસાધારણેન સમ્મપ્પધાનેન સમન્નાગતત્તા વા અતુલ્યો સમ્મપ્પધાનસઙ્ખાતો વિક્કમો ઇમસ્સાતિ અતુલ્યવિક્કમો. ‘‘અતુલ્યવિક્કમો’’તિ ચ વત્તબ્બે ગાથાબન્ધવસેન ય-કારલોપં કત્વા ‘‘અતુલવિક્કમો’’તિ વુત્તં. અથ વા સમ્મિતત્થે અ-કારપચ્ચયસ્સાપિ સમ્ભવતો અતુલો વિક્કમો અસ્સાતિ ‘‘અતુલવિક્કમો’’તિ વુત્તં.

દિબ્બન્તીતિ દેવા, પઞ્ચકામગુણાદીહિ કીળન્તિ, તેસુ વા વિહરન્તિ, વિજયસમત્થતાયોગેન બાહિરબ્ભન્તરિકે પચ્ચત્થિકે વિજેતું ઇચ્છન્તિ, ઇસ્સરિયધનાદિસક્કારદાનગ્ગહણં, તંતંઅત્થાનુસાસનઞ્ચ કરોન્તા વોહરન્તિ, પુઞ્ઞઞાણાનુભાવપ્પત્તાય જુતિયા જોતેન્તિ, યથાધિપ્પેતઞ્ચ વિસયં અપ્પટિઘાતેન ગચ્છન્તિ, યથિચ્છિતનિપ્ફાદને ચ સક્કોન્તીતિ અત્થો. અથ વા દેવનીયા તંતંબ્યસનનિત્થરણત્થિકેહિ ‘‘સરણં પરાયણ’’ન્તિ ગમનીયા, અભિત્થવનીયા સોભાવિસેસયોગેન કમનીયાતિ વા દેવા, તે તિવિધા – સમ્મુતિદેવા ઉપપત્તિદેવા વિસુદ્ધિદેવાતિ. તત્થ સમ્મુતિદેવા નામ મહાસમ્મતાદયો ખત્તિયા. ઉપપત્તિદેવા નામ ચાતુમહારાજિકે ઉપાદાય તદુત્તરિદેવા. વિસુદ્ધિદેવા નામ ખીણાસવા. ઇધ પન ઉપપત્તિદેવા દટ્ઠબ્બા. નો ચ ખો તેપિ અવિસેસેન, ઠપેત્વા પન યામાદિકે ચાતુમહારાજિકતાવતિંસવાસિનોવ અધિપ્પેતા. તેસં ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ રઞ્જનતો રાજા, દેવાનં રાજા ઇસ્સરો દેવરાજા, તસ્સ દેવરાજસ્સ, ‘‘સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો’’તિ અધિપ્પાયો. ન હિ અઞ્ઞેસં દેવલોકેસુ નિસિન્નો ભગવા અભિધમ્મપિટકં દેસેસીતિ.

૩. યન્તિ અનિયમનિદ્દેસો, તસ્સ પન ‘‘તત્થા’’તિ ઇમિના નિયમનં વેદિતબ્બં. યથાવુત્તાનં તિણ્ણમ્પિ દેવાનં ઉત્તમો દેવો તેહિ સબ્બેહિ અધિકતરં કીળનાદિયોગતોતિ દેવદેવો, ભગવા. સો હિ નિરતિસયાય અભિઞ્ઞાકીળાય ઉત્તમેહિ દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેહિ સપરસન્તાનસિદ્ધાય પઞ્ચવિધમારવિજયિચ્છાનિબ્બત્તિયા ચિત્તિસ્સરિયસત્તધનાદિસમ્માપટિપત્તિઅવેચ્ચપ્પસાદસક્કારદાનગ્ગહણસઙ્ખાતેન, યથાપરાધયથાનુલોમયથાધમ્માનુસાસનસઙ્ખાતેન ચ વોહારાતિસયેન પરમાય પઞ્ઞાય ચ સરીરપ્પભાસઙ્ખાતાય જુતિયા અનુપમાય ઞાણસરીરગતિયા મારવિજયસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપરહિતનિપ્ફાદનેસુ અપ્પટિહતાય સત્તિયા ચ સમન્નાગતત્તા સદેવકેન વા લોકેન ‘‘સરણ’’ન્તિ ગમનીયતો, અભિત્થવનીયતો, ભત્તિવસેન કમનીયતો ચ સબ્બે તે દેવે તેહિ તેહિ ગુણેહિ અભિભુય્ય ઠિતોતિ સબ્બદેવેહિ પૂજનીયતરો દેવો, વિસુદ્ધિદેવભાવસઙ્ખાતસ્સ વા સબ્બઞ્ઞુગુણાલઙ્કારસ્સ અધિગતત્તા અઞ્ઞેસઞ્ચ દેવાનં અતિસયેન દેવોતિ દેવદેવો. દેવાનન્તિ તદા ધમ્મપટિગ્ગાહકાનં દસસહસ્સચક્કવાળાધિવાસીનં માતુદેવપુત્તપ્પમુખાનં ઉપપત્તિદેવાનં. વિસુદ્ધિદેવાનમ્પેત્થ ગહણન્તિ વદન્તિ. તે પન ઉપપત્તિદેવેસ્વેવ સઙ્ગહિતા મનુસ્સઅરહન્તાનં તત્થ અભાવતો. દેવદેવેહીતિ વિસુદ્ધિદેવેહિ. વિસુદ્ધિદેવા હિ વુત્તનયેન ઇતરદેવેહિ સાતિસયં કીળનાદિયોગતો ઇધ ‘‘દેવદેવા’’તિ અધિપ્પેતા, તેહિ. પૂજિતોતિ પૂજિતબ્બો, પૂજિતું અરહોતિ અત્થો. એતેન વિસુદ્ધિદેવેસુપિ ભગવતો અગ્ગપુગ્ગલતં દીપેતિ. દેસેસીતિ મધુરકરવીકસદ્દસદિસં બ્રહ્મસ્સરં નિચ્છારેન્તો પકાસેસિ. દેવલોકસ્મિન્તિ તાવતિંસદેવલોકે. સભાવસામઞ્ઞલક્ખણં ધારેતીતિ ધમ્મો, કુસલાદિભેદો અભિધમ્મો, ઇધ પન તપ્પકાસકં અભિધમ્મપિટકં ‘‘ધમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘પિટકુત્તમે’’તિ. દેવપુરક્ખતોતિ દસસહસ્સચક્કવાળવાસિદિબ્બબ્રહ્મેહિ પુરક્ખતો, પરિવારિતોતિ અત્થો.

નનુ ચ ‘‘દેવાન’’ન્તિ વચનેનેવ દેવપુરક્ખતભાવો સિદ્ધોતિ કિં ‘‘દેવપુરક્ખતો’’તિ વચનેન? નાયં દોસો. ભગવા હિ કદાચિ ચૂળપન્થકત્થેરાદીનં વિય પરમ્મુખેપિ નિસીદિત્વા ઓભાસં વિસ્સજ્જેત્વા સત્તાનં સમ્મુખે નિસિન્નં વિય દસ્સેન્તો ધમ્મં દેસેતિ, કદાચિપિ પારાયનિકબ્રાહ્મણાદીનં વિય સમ્મુખેપિ નિસીદિત્વા અઞ્ઞેહિ ચ પરિવુતો અઞ્ઞેસમ્પિ ધમ્મં દેસેતિ, ઇધ પન ન તથા, દેવેહિયેવ પરિવુતો દેવાનં દેસેતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘દેવપુરક્ખતો’’તિપિ વત્તબ્બમેવાતિ.

૪. એવમેતસ્મિં પકરણે ગારવજનનત્થં તેન સમ્પાદેતબ્બપાટવવિસયં અભિધમ્મપિટકં દેસકાદિસમ્પત્તીહિ સહ વિભાવેત્વા ઇદાનિ યથાધિપ્પેતપકરણારમ્ભપયોજનાભિધાનાભિધેય્યસોતુજનસમુસ્સાહનકરણપ્પકારાનિ ચ વિભાવેતું ‘‘તત્થાહ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘પાટવત્થાયા’’તિ ઇમિના પકરણારમ્ભપયોજનં વુત્તં. ‘‘અભિધમ્માવતાર’’ન્તિ ઇમિના અભિધાનાભિધેય્યાનિ. ‘‘મધુર’’ન્તિઆદીહિ પકરણં વિસેસેતિ. ‘‘સમાસેના’’તિ ચ ઇમિના સોતુજનસમુસ્સાહનકરણપ્પકારાનીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અહ’’ન્તિ કત્તુભૂતં અત્તાનં નિદ્દિસતિ. તથા હિ યો પરો ન હોતિ, સો નિયકજ્ઝત્તસઙ્ખાતો અત્તા ‘‘અહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

પટુનો ભાવો પાટવં, તંયેવ અત્થો પયોજનટ્ઠેનાતિ પાટવત્થો, તદત્થાય. તં સન્ધાય વિવિધનયગ્ગહણસમત્થસ્સ સુતમયઞાણસ્સ ઉપ્પાદનત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. સંસારે ભયં ઇક્ખન્તિ, ભિન્દન્તિ વા પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ ભિક્ખૂ, તેસં. પિટકઞ્ચ તં ઉત્તમઞ્ચાતિ પિટકુત્તમં, તસ્મિં પિટકુત્તમે, અભિધમ્મપિટકેતિ અધિપ્પાયો. તઞ્હિ પરિયત્તિભાજનત્થતો પિટકં, તીસુ પિટકેસુ વિસિટ્ઠભાવતો ઉત્તમઞ્ચાતિ પિટકુત્તમં. તત્થ પરિયત્તિભાજનત્થતોતિ પરિયત્તિઅત્થેન ચેવ ભાજનત્થેન ચ. તથા હિ ‘‘મા પિટકસમ્પદાનેના’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) પરિયત્તિ પિટકન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય કુદાલપિટક’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૨૮; અ. નિ. ૩.૭૦) યં કિઞ્ચિ ભાજનમ્પિ. તસ્મા ઇદમ્પિ પરિયાપુણિતબ્બટ્ઠેન પરિયત્તિ, અભિધમ્મત્થાનમાધારણત્થેન ભાજનઞ્ચાતિ પરિયત્તિભાજનત્થતો પિટકન્તિ વુચ્ચતિ. તેનેવાહુ –

‘‘પિટકં પિટકત્થવિદૂ,

પરિયત્તિબ્ભાજનત્થતો આહુ;

તેન સમોધાનેત્વા,

તયોપિ વિનયાદયો ઞેય્યા’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા);

વિસિટ્ઠભાવો પનસ્સ લોકવોહારમતિક્કમ્મ યથાસભાવવસેન દેસનતો, વિસિટ્ઠધમ્મક્ખન્ધવિભાવનતો ચ વેદિતબ્બો. એત્થ હિ ‘‘સત્તો પુગ્ગલો ભિક્ખૂ’’તિઆદિકં લોકવોહારમતિક્કમ્મ ‘‘ખન્ધધાતુઆયતન’’ન્તિઆદિના યથાધમ્મવસેનેવ બાહુલ્લદેસના પવત્તા, ન ઇતરેસુ વિય યથાવુત્તવોહારવસેન, યતો ઇદં યથાધમ્મસાસનન્તિ વુચ્ચતિ. સબ્બસઙ્ખતધમ્મવિસિટ્ઠો ચેત્થ પઞ્ઞાક્ખન્ધો વિસેસતો વિભાવિતો, તસ્મા તિણ્ણમ્પિ પિટકાનં બુદ્ધવચનભાવેપિ યથાસભાવાનતિક્કમદેસનાદિતો ઇદમેવ તીસુ પિટકેસુ વિસિટ્ઠન્તિ યુત્તં. અપિચ ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસભાવતો ચસ્સ વિસિટ્ઠભાવો વેદિતબ્બો. અભિધમ્મે હિ નિપ્પદેસતો ખન્ધાયતનાદિધમ્માનં વિભત્તત્તા ઇતરદ્વયતો અતિરેકતરા, વિસિટ્ઠા ચ પાળિ હોતિ, તસ્મા અતિરેકસ્સ, વિસિટ્ઠસ્સ ચ પાળિધમ્મસ્સ વસેન ઇદમેવ તીસુ પિટકેસુ ઉત્તમન્તિ વત્તું વટ્ટતિ. યથાવુત્તવિસિટ્ઠભાવયોગતોયેવ ચેતં ‘‘અભિધમ્મપિટક’’ન્તિ વુચ્ચતિ અભિ-સદ્દસ્સ વિસિટ્ઠભાવજોતનતો. અપિચ વુડ્ઢિમન્તાદિધમ્માનં એત્થ વુત્તત્તા ચેતં અભિધમ્મપિટકં. યથાહુ પોરાણા –

‘‘યં એત્થ વુડ્ઢિમન્તો, સલક્ખણા પૂજિતા પરિચ્છિન્ના;

વુત્તાધિકા ચ ધમ્મા, અભિધમ્મો તેન અક્ખાતો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા);

તથા હેત્થ ‘‘રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતિ, મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૬૦ આદયો) વુડ્ઢિમન્તોપિ ધમ્મા વુત્તા, ‘‘રૂપારમ્મણં વા સદ્દારમ્મણં વા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧) નયેન આરમ્મણાદીહિ લક્ખિતબ્બત્તા સલક્ખણાપિ ‘‘સેક્ખા ધમ્મા અસેક્ખા ધમ્મા, લોકુત્તરા ધમ્મા’’તિઆદિના નયેન પૂજિતા પૂજારહાપિ ‘‘ફસ્સો હોતિ, વેદના હોતી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧) નયેન સભાવપરિચ્છિન્નત્તા પરિચ્છિન્નાપિ ‘‘મહગ્ગતા ધમ્મા અપ્પમાણા ધમ્મા (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૨, દુકમાતિકા ૯૯), અનુત્તરા ધમ્મા’’તિઆદિના નયેન અધિકા વિસિટ્ઠાપિ ધમ્મા વુત્તા, તસ્મા અભિ-સદ્દસ્સ વુડ્ઢિઆદિઅત્થેસુપિ પવત્તનતો ‘‘વુડ્ઢિમન્તો ધમ્મા એત્થા’’તિઆદિના નિબ્બચનેન ઇદં પિટકં ‘‘અભિધમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અભિધમ્મં ઓતરન્તિ અનેનાતિ અભિધમ્માવતારં નામ પકરણં. ઇમિના પનસ્સ અત્થાનુગતમભિધાનં દસ્સેતિ. તુ-સદ્દો પદપૂરણે. આચરિયેન હિ ગાથાપદપૂરણત્થં યેભુય્યેન તત્થ તત્થ નિપાતા વુચ્ચન્તિ. યત્થ પન નેસં પયોજનવિસેસો દિસ્સતિ, તત્થેવ તમત્થં વક્ખામ. મધુરન્તિ નિપ્પરિયાયતો મધુર-સદ્દોયં જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યે રસવિસેસે વત્તતિ, ઇધ પન ઇટ્ઠભાવસામઞ્ઞેન અત્થબ્યઞ્જનસમ્પત્તિ મધુરસદ્દેન વુત્તા. ભવતિ હિ તંસદિસસ્સ તં-સદ્દેનાભિધાનં યથા ‘‘અગ્ગિમાણવો’’તિ. તેન પન મધુરેન યોગતો ઇદમ્પિ મધુરં યથા નીલગુણયોગતો નીલુપ્પલન્તિ. નિપુણગમ્ભીરાય બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા ચેવ અત્થસમ્પત્તિયા ચ અભિધમ્મવિસયં મતિં વડ્ઢેતીતિ મતિવડ્ઢનં. અથ વા બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા ‘‘મધુર’’ન્તિ વુત્તં, અત્થસમ્પત્તિયા ‘‘મતિવડ્ઢન’’ન્તિ.

૫. તાળન્તિ કુઞ્ચિકં, કુઞ્ચિકાસદિસન્તિ અત્થો. મુય્હન્તિ તેનાતિ મોહો, અવિજ્જાયેતં અધિવચનં, મોહોયેવ અભિધમ્મમહાપુરં પવિસન્તાનં પવેસનનિવારણત્તા કવાટભૂતોતિ મોહકવાટં, તસ્સ. વિઘાટેતિ, વિઘાટીયતિ અનેનાતિ વા વિઘાટનં. નનુ ચ અવિજ્જાકવાટં પઞ્ઞાય ઉગ્ઘાટીયતિ. સા હિ તસ્સા ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતાતિ? સચ્ચં, ઇદમ્પિ તસ્સા કારણભાવેન ‘‘મોહકવાટવિઘાટનકર’’ન્તિ વુત્તં. કારણકારણમ્પિ હિ કારણવસેન વુચ્ચતિ યથા ‘‘ચોરેહિ ગામો દડ્ઢો, તિણેહિ ભત્તં સિદ્ધ’’ન્તિ.

૬. સુદુત્તરન્તિ ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધસઙ્ખાતચતુગમ્ભીરભાવપટિસંયુત્તતાય મન્દબુદ્ધીહિ તરિતું અસક્કુણેય્યત્તા અતિદુત્તરં, તેનેવ ચેદં મહોદધિસમાનત્તા ‘‘મહોદધી’’તિ વુત્તં. મહણ્ણવોપિ હિ ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરો ન સક્કા અઞ્ઞત્ર સિનેરુપબ્બતરાજતો કેનચિ પતિટ્ઠં લદ્ધું, એવમિદમ્પિ ચતુગમ્ભીરતાપટિસંયુત્તં અઞ્ઞત્ર તથાગતા ન કેનચિ પતિટ્ઠં લદ્ધું સક્કાતિ. તરન્તાનન્તિ અત્થગ્ગહણવસેન ઉત્તરિતુકામાનં. એત્થ ચ ‘‘તરંવા’’તિ અધિકારવસેન વત્તબ્બં, વક્ખમાનં વા આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તરન્તાનન્તિ પરતીરસમ્પાપુણનત્થં ઉત્તરન્તાનં. તરંવાતિ ઉળુમ્પં વિય, તંસમાનન્તિ અત્થો. મકરા નામ મચ્છજાતિકા, તેસં આકરો નિવાસભૂમીતિ મકરાકરો, તં.

૭. અભિધમ્મે નિયુત્તા આભિધમ્મિકા, તેસં. હત્થસારં વિયાતિ હત્થસારં. યથા હિ મનુસ્સાનં બહૂસુ રતનાદીસુ વિજ્જમાનેસુપિ આપદાસુ ચ સુખપરિભોગત્થં હત્થે કયિરમાનં સારરતનાદિકં ‘‘હત્થસાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવમિદમ્પિ સતિપિ મહન્તે અભિધમ્મપિટકે તસ્સ સબ્બસો વિત્તિણ્ણતાય પરિહરિતું અસક્કુણેય્યત્તા તદત્થસારસમ્પિણ્ડનવસેન કયિરમાનં આભિધમ્મિકભિક્ખૂનં સુખપરિહરણત્થાય સમ્પજ્જતીતિ હત્થસારસદિસત્તા ‘‘હત્થસાર’’ન્તિ વુત્તં. પવક્ખામીતિ પકારેન કથેસ્સામિ, અનાગતવચનઞ્ચેતં, વત્તમાનસમીપત્તા વા અનાગતે વત્તમાનૂપચારતો વત્તમાનવચનં, પટિઞ્ઞાનન્તરમેવ વક્ખતીતિ. અત્થવસેન પકારેન કથેન્તોપિ સદ્દવસેન સઙ્ખિપિત્વા કથેસ્સામીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમાસેના’’તિ. સમસનં સંખિપનં સમાસો, તેન સમાસેન, ન બ્યાસવસેનાતિ વુત્તં હોતિ. એત્તાવતા ચ પયોજનાભિધાનાભિધેય્યસોતુજનસમુસ્સાહનકરણપ્પકારાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ યસ્મા સોતુજનસમુસ્સાહનં નામ તેસં સક્કચ્ચસવને નિયુઞ્જનં, તસ્મા તે તત્થ નિયોજેન્તો આહ ‘‘તં સુણાથ સમાહિતા’’તિ. સક્કચ્ચસવનપટિબદ્ધા હિ સમ્માપટિપત્તીતિ. તત્થ તન્તિ તં મયા વક્ખમાનં અભિધમ્માવતારં સુણાથ નિસામયથ. સમાહિતા સમ્મા આહિતા, અવિક્ખિત્તચિત્તાતિ અત્થો.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.