૨. દુતિયો પરિચ્છેદો

ચેતસિકનિદ્દેસવણ્ણના

૬૭. ચિત્તાનન્તરમુદ્દિટ્ઠા, યે ચ ચેતસિકા મયા યે ચ ચેતસિકા ચિત્તાનન્તરં મયા ઉદ્દિટ્ઠા, ઇતો પરં ઇદાનિ તેસં ચેતસિકાનં વિભાજનં કરિસ્સામિ અહં.

ઇમેસુ પન કરુણામુદિતાવસેન ભાવનાકાલે કરુણાપુબ્બભાગો વા, અપ્પનાપત્તાય કરુણાય પુબ્બભાગો, તસ્મિં પુબ્બભાગે, કરુણાતો પુબ્બભાગે કામાવચરચિત્તેતિ અત્થો. એકા કરુણા ઉપ્પજ્જતિ. મુદિતાપુબ્બભાગે વા અપ્પનાપત્તાય મુદિતાય પુબ્બભાગે એકા મુદિતા ઉપ્પજ્જતિ. ઇમિના કામાવચરચિત્તેન યોગી મિચ્છાકમ્મન્તાદીહિ ધમ્મેહિ વિરમતિ. રમુ-ધાતુ કીળાયં, વિ-સદ્દો વિરમણત્થો.

૬૮. આદિના પુઞ્ઞચિત્તેન, તેત્તિંસ નિયતા મતા આદિના પુઞ્ઞચિત્તેન પઠમમહાકુસલચિત્તેન સહ નિયતા તેત્તિંસ ચેતસિકા ભગવતા મતાતિ, અથ વા કરુણામુદિતા અનિયતા એકેન ધમ્મેન સહ ચતુત્તિંસ ધમ્મા ભવન્તિ.

૬૯. કસ્મા પનેત્થ મેત્તા ચ, ઉપેક્ખા ચ ન ઉદ્ધટા એત્થ એતેસુ યેવાપનકધમ્મેસુ, નિદ્ધારણં, મેત્તા ચ ઉપેક્ખા ચ ધમ્મરાજેન સત્થુના ન ઉદ્ધટા ન વુત્તા કસ્મા કારણા.

૭૦. અબ્યાપાદેન મેત્તાપિ અબ્યાપાદેન મેત્તા ગહિતા, ઉપેક્ખાતિ તત્રમજ્ઝત્તતાય ચ ગહિતા યસ્મા કારણા, તસ્મા ઉભોપેતા ભગવતા ન ગહિતા.

૭૧. કસ્મા યેવાપના ધમ્મા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના સબ્બે તે યેવાપના ધમ્મા યેવાપનનામકા પાળિયં સરૂપેન એવ. બન્ધતિ સ્નેહેન એતસ્મિન્તિ બન્ધુ, આદિચ્ચસ્સ બન્ધુ આદિચ્ચબન્ધુ, તેન આદિચ્ચબન્ધુના બુદ્ધેન ન ચ ઉદ્ધટા ન દેસિતા.

૭૨. કસ્મા કારણા? યસ્મા અનિયતા કેચિ યેવાપનકા અનિયતા, યસ્મા કારણા રાસિં દુકવગ્ગાદિરાસિં ન ભજન્તિ ન સેવન્તિ, યસ્મા કારણા કેચિ યેવાપનકા દુબ્બલા, તસ્મા પાળિયં ભગવતા ન વુત્તા.

૭૩. છન્દાધિમોક્ખમુદિતા મનસિ ચ કારો,

મજ્ઝત્તતા ચ કરુણા વિરતિત્તયઞ્ચ;

પુઞ્ઞેસુ તેન નિયતાનિયતા ચ સબ્બે,

યેવાપના મુનિવરેન ન ચેવ વુત્તા.

છન્દાધિમોક્ખો મુદિતા મનસિકારો મજ્ઝત્તતા કરુણા વિરતિત્તયઞ્ચ પુઞ્ઞેસુકુસલેસુ નિયતા ચત્તારો અનિયતા પઞ્ચ સબ્બે યેવાપના ન ચ એવ તેન મુનિવરેન વુત્તા.

૭૪-૮૦. કસ્મા પનેત્થ ફસ્સોવ, પઠમં સમુદીરિતો એત્થ એતેસુ ચેતસિકેસુ, જાતિનિદ્ધારણં, ફસ્સોવ પઠમં સમુદીરિતો કથિતો. કસ્મા કારણા? કિર મયા સુતં, આરમ્મણે ચિત્તસ્સ પઠમં અભિનિપાતત્તા ફસ્સો પઠમં સમુદીરિતો, ફુસિત્વા પન ફસ્સેન ફસ્સેન આરમ્મણં ફુસિત્વા યોગિનો વેદનાય આરમ્મણં વેદયે, સઞ્ઞાય સઞ્જાનાતિ, ચેતનાય આરમ્મણં ચેતયે. સહજાતાનં ચેતસિકાનં ફસ્સોવ ઇધ ઇમસ્મિં ચિત્તે મહેસિના પઠમં વુત્તો. હિ કસ્મા કારણા? યસ્મા બલવપચ્ચયત્તા, તસ્મા વુત્તો. અકારણમિદં સબ્બં, ચિત્તાનં તુ સહેવ ચ ‘‘પઠમાભિનિપાતત્તા’’તિ ચ ‘‘બલવપચ્ચયત્તા’’તિ ચ ઇદં સબ્બં વચનં અકારણં અહેતુકં અયુત્તં, કસ્મા કારણા? ચિત્તજાનં ચિત્તેહિ સહપ્પવત્તાનં ચેતસિકાનં એકુપ્પાદાદિભાવેન સમાનુપ્પાદસમાનનિરોધસમાનાલમ્બણસમાનવત્થુકભાવેન પવત્તિતો અકારણં અયુત્તં. અયં તુ પઠમુપ્પન્નો, અયં પચ્છાતિ નત્થિદં અયં ધમ્મો પઠમુપ્પન્નો, અયં ધમ્મો પચ્છાકાલે ઉપ્પન્નો ઇતિ ઇદં વચનં નત્થિ. બલવપચ્ચયત્તેપિ કારણં ન ચ દિસ્સતિ. દેસનાક્કમતો ચેવ પઠમં સમુદીરિતો ઇચ્ચેવં ઇતિ એવં ઇતિ ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન ફસ્સસ્સ પઠમં સમુદીરિતતં વિઞ્ઞુના વિભાવિના વિઞ્ઞેય્યં, વિસેસતો વિસેસેન અઞ્ઞથા ન વિઞ્ઞેય્યં. ન ચ પરિયેસિતબ્બોયં, તસ્મા પુબ્બાપરક્કમો યસ્મા કારણા અયં પુબ્બાપરક્કમો વિઞ્ઞુના ન ચ પરિયેસિતબ્બો ન ગવેસિતબ્બો, ધમ્મા એવ વચનત્થલક્ખણાદીહિ વિજાનતા પણ્ડિતેન પરિયેસિતબ્બા.

ઇટ્ઠાકારાનુભવનરસા ઇટ્ઠારમ્મણાનુભવનકિચ્ચા સુભોજનરસં અનુભવન્તો રાજા વિય. ચેતસિકઅસ્સાદપચ્ચુપટ્ઠાના ચેતસિકપસ્સદ્ધિપદટ્ઠાના.

પચ્ચાભિઞ્ઞાણકરણરસા પટિજાનનકિચ્ચા વડ્ઢકિસ્સ અભિઞ્ઞાણકરણમિવ વડ્ઢકિનો સકિં સઞ્જાનિત્વાપિ દારુહરેસુ સુત્તસ્સ પટિપસારણં વિયાતિ અધિપ્પાયો. યથાગહિતનિમિત્તવસેનાતિ યથાપવત્તિતનિમિત્તસ્સ વસેન. મનસિ અભિનિવેસકરણં ગય્હાકારા.

આયૂહનરસા પવત્તનકિચ્ચસાધકા. મહાવડ્ઢકિઆદયો વિય યથા મહાવડ્ઢકી સયમ્પિ દારું તચ્છતિ, પરેપિ દારું તચ્છાપેતિ, એવં સયમ્પિ આરમ્મણે સન્દહતિ, સમ્પયુત્તધમ્મેપિ અભિસન્દહાપેતિ.

આહનનં ભુસો હનનં, પરિયાહનનં સમન્તા હનનં, તં રસો એતસ્સાતિ આહનનપરિયાહનનરસો.

આરમ્મણાનુમજ્જનલક્ખણો આરમ્મણપરિમદ્દનલક્ખણો.

પિનયતીતિ પીતિ, સહજાતધમ્મે આરમ્મણે પિનયતીતિ અત્થો. કાયચિત્તફરણરસા. ઉદગ્ગસ્સ ચિત્તસ્સ ભાવો ઓદગ્યં, તં પચ્ચુપટ્ઠાનં એતસ્સાતિ ઓદગ્યપચ્ચુપટ્ઠાના.

સદ્દહન્તિ વત્થુત્તયં સદ્દહન્તિ. અકાલુસિયપચ્ચુપટ્ઠાના અનાવિલભાવપચ્ચુપટ્ઠાના. સદ્ધેય્યવત્થુપદટ્ઠાના સદ્દહિતબ્બવત્થુત્તયાસન્નકારણા.

અરઞ્ઞગતસુદેસકો વિય અરઞ્ઞે ગતો મગ્ગસુદેસકો વિય.

અત્તના અવિનિબ્ભુત્તાનં ધમ્માનન્તિ અવિગતાનં ચેતસિકાનં. તેસન્તિ તેસં ચેતસિકાનં ધમ્માનં. સન્તેપિ ચ તેસં ચેતસિકાનં અનુપાલનલક્ખણાદિમ્હિ વિધાને અત્થિક્ખણેયેવ તં તેસં પાલેતબ્બાનં ચેતસિકાનં પવત્તક્ખણેયેવ તં જીવિતં તે ધમ્મે પાલેતબ્બે ચેતસિકે અનુપાલેતિ. ઉદકં વિયાતિ યથા ઉદકં અત્તનિ ઉપ્પલાદીનિ અનુપાલેતિ, તથા અનુપાલનલક્ખણાદિમ્હિ વિધાને સન્તેપિ તેસં અત્થિક્ખણેયેવ અનુપાલેતિ, વિજ્જમાનક્ખણેવ અનુપાલેતીતિ અધિપ્પાયો. પચ્ચયુપ્પન્નેપિ ચ ધમ્મે અનુપાલેતિ, ધાતિ વિય કુમારં અઞ્ઞાય જનિતં કુમારં રક્ખન્તી ધાતિ વિય, પરસ્સ પુત્તં અઙ્કાદિના ધારેતીતિ ધાતિ. સયંપવત્તિતધમ્મસમ્બન્ધેનેવ પવત્તતિ અત્તના પવત્તિતેહિ ધમ્મેહિ સમ્પવત્તતિ. નિયામકો વિય યથા નિયામકો એકનાવાય વુત્થેહિ જનેહિ સહ પવત્તતિ, ભઙ્ગતો ઉદ્ધં તં જીવિતં ન પવત્તયતિ, અત્તનો ચ અભાવા ઠપયિતબ્બાનં ચેતસિકાનઞ્ચ અભાવા, ભઙ્ગક્ખણે ચેતસિકે ન ઠપેતિ સયં ભિજ્જમાનત્તા, વટ્ટિસ્નેહો ખીયમાનો પદીપસિખં ન કરોતિ યથા.

સોમ્મભાવપચ્ચુપટ્ઠાનોતિ મુદુભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો, સીતલભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો વા.

કાયોતિ ચેત્થ વેદનાદયો તયો ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઙ્ખારક્ખન્ધો ઇમે ખન્ધા ગહિતા.

નિમ્મદ્દનરસાતિ નિમ્મદ્દનકિચ્ચા. કાયચિત્તાનં અવૂપસમતાઉદ્ધચ્ચાદિકિલેસપટિપક્ખભૂતાતિ આદિગ્ગહણેન કુક્કુચ્ચં ગહેતબ્બં.

ઇતિ અભિધમ્માવતારટીકાય

ચેતસિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયો પરિચ્છેદો.