૧૭. સત્તરસમો પરિચ્છેદો

અભિઞ્ઞારમ્મણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧૦૪. અનાગતંસઞાણઞ્ચાતિ ન આગતો અનાગતો, ન તાવ સમ્પત્તોતિ અત્થો, અનાગતે અંસા કોટ્ઠાસા તેસં ઞાણં અનાગતંસઞાણં. યં યં કમ્મં યથાકમ્મં, તં ઉપગચ્છતિ જાનાતીતિ યથાકમ્મુપગં, વિપાકચેતનાજાનનકઞાણં.

૧૧૦૭-૯. તત્થ તેસુ આરમ્મણત્તિકેસુ. ચિત્તસન્નિસ્સિતં કત્વાતિ તં કાયં ચિત્તં સન્નિસ્સિતં કરિત્વા તમેવ કાયચિત્તચેતસિકવસેન મહગ્ગતે ચિત્તસ્મિં સમારોપેતિ ઞાણં ઇદ્ધિવિધઞાણં, તતો કાયારમ્મણતો કાયસ્સ પરિત્તત્તા કામાવચરત્તા પરિત્તારમ્મણં ઞાણં સિયા.

૧૧૧૦-૩. દિસ્સમાનેન કાયેન, ગન્તુકામો યદા ભવે યો યોગી દિસ્સમાનેન કાયેન ગન્તુકામો યદા ભવેય્ય, સો યોગી તદા ચિત્તં કાયસન્નિસ્સિતં કત્વા રૂપકાયે સન્નિસ્સિતં કત્વા તં પાદકજ્ઝાનચિત્તં કાયવસેન કાયે આરોપેતિ, તદા ઝાનારમ્મણતો તં ઞાણં મહગ્ગતગોચરં હોતિ, યં ઞાણં યદા અનાગતઞ્ચ ધમ્મજાતં, અતીતઞ્ચ ધમ્મજાતં વિસયં આરમ્મણં કરોતિ, તદા તં ઞાણં અતીતારમ્મણં હોતિ, તદા અનાગતારમ્મણં આરમ્મણકરણકાલે અનાગતગોચરં હોતિ. દિસ્સમાનેન કાયેન તસ્સ ભિક્ખુનો ગમને પન સતિ તસ્સ યોગિનો ઞાણસ્સ ગોચરો પચ્ચુપ્પન્નો નામ હોતિ, ઇતિ વિનિદ્દિસે.

૧૧૧૪. કાયં ચિત્તસ્સ વસેન ચિત્તે આરોપેતિ, ચિત્તં કાયસ્સ વસેન કાયે આરોપેતિ, ઇતિ પરિણામનકાલસ્મિં તસ્સ યોગિનો ઞાણં અજ્ઝત્તારમ્મણં સિયા. સમ્પવત્તતિ સત્તસૂતિ પરિત્તમહગ્ગતઅતીતઅનાગતપચ્ચુપ્પન્નઅજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણસઙ્ખાતેસુ સત્તસુ આરમ્મણેસુ સમ્પવત્તતિ.

૧૧૨૦. જાનને મજ્ઝિમાનન્તિ મહગ્ગતાનં જાનને.

૧૧૨૨. એતસ્સ ચેતોપરિયઞાણસ્સ મગ્ગારમ્મણતા પરિયાયેન એવ મતા ઞાતા.

૧૧૨૬-૭. તત્થ તિક્ખણસમ્પત્તં, પચ્ચુપ્પન્નં ખણાદિકં.

તત્થ તેસુ પચ્ચુપ્પન્નેસુ યં પચ્ચુપ્પન્નં ખણાદિકં તિક્ખણસમ્પત્તં ઉપ્પાદટ્ઠિતિભઙ્ગક્ખણસમ્પત્તં ખણાદિકં ખણાયેવ તં ખણાવયવં પચ્ચુપ્પન્નં નામ. એકદ્વેસન્તતિવારપરિયાપન્નન્તિ એકચિત્તદ્વિચિત્તવીથિવારપરિયાપન્નં સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં નામ. પચ્ચુપ્પન્નન્તિ પચ્છિમન્તિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નન્તિ અત્થો.

૧૧૩૧-૨. યેન આવજ્જનચિત્તેન ધમ્મે આવજ્જતિ, યેન ચેતસા જાનાતિ, તેસં દ્વિન્નં આવજ્જનજવનચિત્તાનં સહટ્ઠાનસ્સ અભાવા તં ‘‘ખણાદિકત્તયં પચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિઆદિકં ‘‘એકસ્સ ચિત્તમેકેન, અવસ્સં પન વિજ્ઝતિ’’ઇતિ પરિયોસાનં વચનં ન યુજ્જતિ. આવજ્જનજવનાનં નાનારમ્મણભાવં પત્તિતો આપજ્જનતો ચ ન યુજ્જતિ. અનિટ્ઠે પન ઠાને તેસં આવજ્જનજવનાનં એકારમ્મણભાવે અનિચ્છિતે તસ્મિં ઠાને ન યુજ્જતિ, અઞ્ઞસ્મિં પન ઠાને મગ્ગવીથિયં આવજ્જનપરિકમ્મજવનાનં કસિણાદિકં આરમ્મણં હોતિ, ગોત્રભુલોકુત્તરચિત્તાનઞ્ચ નિબ્બાનં આરમ્મણં હોતિ, એત્થ આરમ્મણજવનાનં એકારમ્મણતા અનિચ્છતા.

૧૧૩૪-૪૧. ‘‘એકબ્ભવપરિચ્છિન્નં, પચ્ચુપ્પન્નન્તિ પચ્છિમ’’ન્તિ વત્વા પુન અઞ્ઞેન પરિયાયેન તં પચ્ચુપ્પન્નં દસ્સેતું ઇદં અદ્ધાખ્યં અદ્ધાનામ પચ્ચુપ્પન્નં જવનવારતો દીપેતબ્બં. ઇતિ વચનં નિદ્દિટ્ઠં. યદા ઇદ્ધિમા યોગી પરસ્સ ચિત્તં ઞાતું આવજ્જતિ, તસ્સ આવજ્જનમનો પચ્ચુપ્પન્નખણવ્હયં પચ્ચુપ્પન્નં મનોદ્વારાવજ્જનચિત્તં આરમ્મણં કત્વા તેન ચિત્તેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ, તેસુ નિરુદ્ધેસુ તસ્સ યોગિનો ચત્તારિ, પઞ્ચ વા જવનાનિ જાયન્તિ. એતેસં ચતુન્નં, પઞ્ચન્નં જવનાનં યં પચ્છિમં ચિત્તં ઇદ્ધિચિત્તમુદીરિતં. ઇદ્ધિચિત્તતો સેસાનિ કામાવચરચિત્તાનિ. એતેસં કામાવચરે ઇદ્ધિજવનાનં તદેવ ચ પરચિત્તં આરમ્મણં હોતિ યસ્મા, તસ્મા સબ્બાનિ તાનિ જવનાનિ એકારમ્મણતં યન્તિ, તેસં જવનાનં નાનારમ્મણતા અદ્ધાવસા ન ભવેય્ય, પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતો તેસં જવનાનં એકારમ્મણભાવેપિ ઇદ્ધિમાનસમેવ ચ પરસ્સ ચિત્તં જાનાતિ. ઇતરાનિ કામાવચરાનિ પન ચિત્તાનિ પરસ્સ ચિત્તં ન જાનન્તિ. યથા ચક્ખુદ્વારે તુ વિઞ્ઞાણન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં રૂપં પસ્સતિ, તથા ઇતરં ચિત્તં ન પસ્સતિ.

૧૧૬૧. અનાગતંસઞાણસ્સાતિ અનાગતંસઞાણસ્સ અનાગતં ધમ્મં અગોચરં, ગોચરં ન હોતિયેવાતિ અત્થો.

૧૧૬૯. વિવિધત્થાનિ વણ્ણપદાનિ યસ્મિં સો વિવિધત્થવણ્ણપદો, તં મધુરત્થમતિનીહરં ઉત્તમં સોતુજનસ્સ હદયં પીતિકરં સચેતનો કો નામ મનુજો ન સુણેય્ય.

ઇતિ અભિધમ્માવતારટીકાય

અભિઞ્ઞારમ્મણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તરસમો પરિચ્છેદો.