૧૪. ચુદ્દસમો પરિચ્છેદો

રૂપાવચરસમાધિભાવનાનિદ્દેસવણ્ણના

૭૮૯-૯૩. હિતાનયન્તિ હિતાવહં. માનસઞ્ચ સુગતન્તિ સુટ્ઠુ પવત્તમાનસઞ્ચ. મધુરા અત્થવણ્ણના એતસ્સાતિ મધુરત્થવણ્ણનં. ઉત્તરં તુ મનુસ્સાનં, ધમ્મતો ઞાણદસ્સનન્તિ મનુસ્સાનં લોકિયધમ્મતો ઉત્તરિભૂતઞાણદસ્સનલોકુત્તરં. સઙ્કસ્સરસમાચારેતિ સઙ્કાય કઙ્ખાય સરિતબ્બસમાચારે. અચ્છિદ્દં અક્ખણ્ડં અકમ્માસં. અત્થકામેનાતિ અત્તનો હિતકામેન.

૭૯૭. દુવિધલક્ખણં ચારિત્તવારિત્તલક્ખણં.

૮૦૫. તેસં ચરિતાનં વોમિસ્સકનયા.

૮૦૭. સવણ્ણકસિણાતિ નીલપીતઓદાતલોહિતવણ્ણકસિણા.

૮૦૮. તં એકકં આનાપાનં અસ્સાસપસ્સાસો.

૮૦૯-૧૦. મરણૂપસમાયુત્તા સતીતિ મરણાનુસ્સતિ ઉપસમાનુસ્સતિ. આહારનિસ્સિતસઞ્ઞાતિ આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા. ધાતુવવત્થાનન્તિ ચતુધાતુવવત્થાનં.

૮૧૧-૨. અનુકૂલા ઇમે સબ્બ-ચરિતાનન્તિ વણ્ણિતાતિ યં કમ્મટ્ઠાનં સદ્ધાચરિતસ્સ અનુકૂલં, તમેવ પઞ્ઞાચરિતસ્સ અનુકૂલન્તિ અધિપ્પાયો. ઇદં સબ્બં પન વચનં એકન્તવિપચ્ચનીકભાવતો એકન્તપટિપક્ખભાવતો અતિસપ્પાયતો વુત્તં, ઇતિ વિભાવિના ઞેય્યં.

૮૩૫. વિપસ્સનાભવસમ્પત્તિ-સુખાનં પચ્ચયા સિયું વિપસ્સનાસમ્પત્તિસુખાનં ભવસમ્પત્તિસુખાનં પચ્ચયા સિયું.

૮૩૮. સમ્મટ્ઠાનં મનોભુનોતિ મનોભુહદયો તસ્સ હદયસ્સ સમ્મટ્ઠાનં.

૮૪૪. પત્તુકામેન ધીમતા કસિણં કત્તબ્બં.

૮૪૫. સંહારિમન્તિ ઇતો ચિતો ચ હરિતબ્બકસિણં. તત્રટ્ઠકન્તિ તસ્મિં ઠાને ઠિતં ઇતો ચિતો ચ અનાહરિતબ્બં કસિણં.

૮૪૯. વિવટ્ટં પન મિચ્છતાતિ નિબ્બાનં ઇચ્છન્તેન વિદત્થિચતુરઙ્ગુલં વટ્ટં કાતું તં કસિણં વટ્ટતિ.

૮૫૧-૨. હત્થપાસપ્પમાણસ્મિં, તમ્હા કસિણમણ્ડલાતિ તતો કસિણમણ્ડલતો હત્થપાસપ્પમાણસ્મિં પદેસે વિદત્થિચતુરઙ્ગુલે ઉચ્ચે. પરિમુખં સતિન્તિ કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સતિં.

૮૫૩-૪. નેક્ખમ્મન્તિ ઝાનં. ખેમતો દટ્ઠું દિસ્વા અહં ઇમાય પટિપત્તિયા અદ્ધા એકન્તેન પવિવેકસુખસ્સ નિબ્બાનસુખસ્સ ભાગી અસ્સં ભવેય્યં.

૮૫૬. સો કસિણસ્સ વણ્ણો તેન યોગિના ન પેક્ખિતબ્બો, કસિણસ્સ લક્ખણં ન પેક્ખિતબ્બં ઉસ્સદસ્સ વસેન વણ્ણં અમુઞ્ચિત્વા.

૮૬૦. એવં ઇમિના વુત્તપ્પકારેન એકગ્ગચેતસો એકગ્ગચિત્તસ્સ યોગિનો નિમીલેત્વા આવજ્જન્તસ્સ યથા યેન પકારેન કમ્મટ્ઠાનં હોતિ ઉમ્મીલિતે કાલેપિ, તથા તેન પકારેન તં કમ્મટ્ઠાનં આપાથં યાતિ ચે યદિ આગચ્છતિ, ઉગ્ગહમેવ ઉગ્ગહનિમિત્તં.

૮૬૪. પાદાનં ધોવને પપઞ્ચપરિહારત્થં. એકતલિકાતિ એકતલમત્તા.

૮૬૫. તં સંહારિમં કસિણમાદાય.

૮૬૬. સમન્નાહરિતબ્બન્તિ કમ્મટ્ઠાનં સુમનેન આહરિતબ્બં, મનસિકાતબ્બન્તિ અત્થો. તક્કાહટન્તિ વિતક્કેન આહટં ફુસિતં કરે કરેય્ય.

૮૬૮. તન્તિ તં નિમિત્તં.

૮૭૧-૪. ઇમસ્સાતિ પટિભાગનિમિત્તસ્સ. પુરિમસ્સાતિ ઉગ્ગહનિમિત્તસ્સ. કો પન અયં વિસેસો? થવિકા નીહરિતં આદાસમણ્ડલં મજ્જિતં વિય. તોયદે કાળમેઘે સેતબલાકા વિય. તદા તં ઉગ્ગહનિમિત્તં પદાલેત્વાવ નિગ્ગતં પટિભાગનિમિત્તં. તતો ઉગ્ગહનિમિત્તતો. તન્તિ તં પટિભાગનિમિત્તં. સણ્ઠાનવન્તઞ્ચ વણ્ણવન્તઞ્ચ ન ચ ઉપટ્ઠાકારમત્તં. પઞ્ઞજન્તિ પઞ્ઞાય જાતં.

૮૭૭-૮. ઉપચારક્ખણે તસ્સાતિ તસ્સ સમાધિનો ઉપચારક્ખણે. નીવરણપ્પહાનેન સમાધિનો પટિલાભક્ખણે પન અઙ્ગાનં વિતક્કાદીનં પાતુભાવેન ઇતિ દ્વીહિ આકારેહિ.

૮૭૯. દ્વિન્નં સમાધીનન્તિ ઉપચારપ્પનાસમાધીનં.

૮૮૨. ચક્કવત્તિયગબ્ભોવ રતનં વિય અસ્સ અનેન સુદુલ્લભં.

૮૮૪. અયન્તિ પટિસન્ધિસન્થારો.

૮૯૧-૨. સમતં વીરિયસ્સેવાતિ વીરિયસમભાવં. લયં લીનભાવં ઈસકમ્પિ યન્તં ગચ્છન્તં માનસં આવજ્જનચિત્તં.

૮૯૫-૯. ભવઙ્ગં પન પચ્છિજ્જ ઉચ્છિન્દિત્વા તદેવ પથવીકસિણં આરમ્મણં કત્વા યોગિનો મનોદ્વારમ્હિ જાયતિ. તતોતિ આવજ્જનતો તત્રેવારમ્મણે તસ્મિં પથવીકસિણસઙ્ખાતે આરમ્મણે તસ્સ યોગિનો જવનાનિ ચત્તારિ વા પઞ્ચ વા જાયન્તે. અવસાને એકં જવનમાનસં રૂપાવચરિકં હોતિ, તસ્મિં રૂપાવચરિકે વિતક્કાદયો અઙ્ગા. અઞ્ઞેહિ અઞ્ઞેસં ચિત્તાનં અઞ્ઞેહિ વિતક્કાદીહિ બલવતરા હોન્તિ. તાનિ અપ્પનાભાવં અપ્પત્તાનિ અપ્પનાચેતસો પરિકમ્મોપચારતો પરિકમ્મભાવતો પરિકમ્માનીતિ વુચ્ચન્તે, ઉપચારભાવતો ઉપચારાનીતિ ચ વુચ્ચન્તે. તાનિ જવનાનિ અપ્પનાયાનુલોમત્તા અનુલોમાનિ એવ ચ વુચ્ચન્તિ. એત્થ અનુલોમકેસુ યં સબ્બન્તિમં જવનં, તં ગોત્રભૂતિ પવુચ્ચતિ.

૯૦૧. ગોત્રભુ દિટ્ઠન્તિ ગોત્રભુ નામ ઉદ્દિટ્ઠં.

૯૦૪-૫. પુરિમેહિ જવનેહિ યં આસેવનં, તં બલવપચ્ચયં લદ્ધા લભિત્વા છટ્ઠં જવનં, સત્તમં વા જવનં અપ્પેતિ. ઇતિ વચનં પવુચ્ચતિ, એત્થ વાદે ગોદત્તો નામ આભિધમ્મિકો આચરિયો આહ. છિન્નતટે મુખં યસ્સ છિન્નતટમુખો.

૯૦૮. પચ્ચવેક્ખણા હેતુ યસ્સ આવજ્જનસ્સાતિ પચ્ચવેક્ખણહેતુકં.

૯૧૧-૨. કામચ્છન્દસ્સ નાનાવિસયે પલુદ્ધસ્સ. ચેતસો એકસ્મિં વિસયે સમાધાનેન સમાધિ.

૯૧૫. સયઞ્ચ અતિસન્તતો સુખં અવૂપસન્તસભાવસ્સ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચદ્વયસ્સ પટિપક્ખતો વુત્તં.

૯૧૭. પઞ્ચઙ્ગવિપ્પયુત્તન્તિ પઞ્ચનીવરણવિપ્પયુત્તં. પઞ્ચઙ્ગસંયુતન્તિ વિતક્કાદીહિ યુત્તં.

૯૨૦-૧. વેપુલ્લન્તિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ વિપુલભાવં. તઞ્ચ પટિભાગનિમિત્તં ઉપચારં વિચારેત્વા વડ્ઢેતું વટ્ટતિ.

૯૨૮-૩૧. પમાદયોગિનોતિ પમાદવસેન યોગિસમ્પન્નસ્સ કામસહગતા સઞ્ઞામનક્કારા મનસિકારા ચે ચરન્તિ, તસ્સ યોગિનો તં ઝાનં હાનભાગિયં હોતિ. સતિ સન્તિટ્ઠતે તસ્મિં, સન્તા તદનુધમ્મતા તસ્મિં પઠમજ્ઝાને તદનુધમ્મતા તસ્સ પઠમજ્ઝાનસ્સ અનુરૂપા સતિ નિકન્તિ સન્તા સંવિજ્જમાના સન્તિટ્ઠતે સન્તિટ્ઠતિ, તં ઝાનં મન્દસ્સ યોગિનો ઠિતિભાગિયં હોતિ, ઠિતિં ભજતિ. વિસેસભાગિયં હોતિ, વિસેસં દુતિયાદિભાવનં પાપુણાતીતિ અત્થો. નિબ્બિદાસંયુતા સઞ્ઞા, મનક્કારાતિ નિબ્બિદાવિપસ્સનાસંયુત્તા સઞ્ઞામનક્કારા. નિબ્બેધભાગિયન્તિ લોકુત્તરભાગિયં, લોકુત્તરમગ્ગભાગિયન્તિ અત્થો.

૯૩૩. અયં સમાપત્તિ આસન્નાકુસલારયો આસન્નાકુસલારિકા યસ્મા તક્કચારાનં થૂલત્તા ચ, તસ્મા કારણા અયં સમાપત્તિ અઙ્ગદુબ્બલા.

૯૩૫. નિકન્તિન્તિ તણ્હં. પરિયાદાયાતિ સોસાપેત્વા.

૯૩૬. વિધિનાતિ પુબ્બે વુત્તવિધિના. સતસ્સાતિ સતિસમ્પન્નસ્સ.

૯૩૮. નિમિત્તં તુ તદેવ ચાતિ તમેવ પઠમનિમિત્તં ‘‘પથવી પથવી’’ઇતિ એવં મનસા કરોન્તસ્સ.

૯૪૩. સમ્પસાદનન્તિ સદ્ધા. મજ્ઝત્તન્તિ તત્રમજ્ઝત્તતા.

૯૪૪. દુવઙ્ગહીનન્તિ વિતક્કવિચારહીનં.

૯૪૮. પીતિ નામ ચેતસો ચિત્તસ્સ ઉપ્પિલાપનં ઉપ્પિલાપિતત્તં યતો યસ્મા કારણા.

૯૬૧-૨. આસન્નપીતિદોસાતિ પીતિયેવ દોસા. એત્થ એતસ્મિં તતિયજ્ઝાને યદેવ યં એવ સુખં ઇતિ એવં સુખં ચેતસો આભોગો મનસિકારો. એવં ઇમિના પકારેન સુખસ્સ થૂલત્તા અયં સમાપત્તિ અઙ્ગદુબ્બલા હોતિ.

૯૭૪-૫. સુખં ઉપેક્ખાય આસેવનં પન ન હોતિ યસ્મા ઉપેક્ખાય આસેવનં પન ન હોતિ, યસ્મા ઉપેક્ખાસહગતાનિ જવનાનિ જવન્તિ, તસ્મા ચતુત્થજ્ઝાનં ઉપેક્ખાસહગતં સમુદીરિતં.

૯૭૬. દુતિયજ્ઝાનં દ્વિધા દ્વીહિ કોટ્ઠાસેહિ ઠિતં.

૯૭૯. અયં અભિધમ્માવતારો સુમધુરવરતરવચનો કં નુ જનં નેવ રઞ્જયતિ, અતિનિસિતવિસદો બુદ્ધિપ્પચારો યસ્સ સો અતિનિસિતવિસદબુદ્ધિપ્પચારો, સો તેન જનેન વેદનીયો જાનિતબ્બો.

ઇતિ અભિધમ્માવતારટીકાય

રૂપાવચરસમાધિભાવનાનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચુદ્દસમો પરિચ્છેદો.