૧. પઠમો પરિચ્છેદો

ચિત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૮. તત્થ તેસુ ચતુબ્બિધેસુ પરમત્થેસુ, જાતિનિદ્ધારણં. ચિત્તન્તિ ચિત્તં નામ. વિજાનાતીતિ વિજાનનં, વિસયાનં વિજાનનં વિસયવિજાનનં. ચિત્તસરૂપપરિદીપનમિદં વચનં. તસ્સ પન ચિત્તસ્સ કો વચનત્થો કો સદ્દત્થો. વુચ્ચતે આચરિયેન. સબ્બસઙ્ગાહકવસેન સબ્બેસં ચિત્તાનં સઙ્ગાહકનયવસેન. આરમ્મણં ચિન્તેતિ જાનાતીતિ ચિત્તં, તદા સબ્બં ચિત્તં અધિપ્પેતં. જવનવીથિવસેન અત્તસન્તાનં ચિનોતીતિ ચિત્તં, તદા કુસલાકુસલમહાકિરિયાચિત્તં અધિપ્પેતં. અઞ્ઞેસં જવનાનં અગ્ગહણં કામાવચરજવનાનિ એવ યેભુય્યવસેન સત્તક્ખત્તું જવન્તીતિ ઞાપનત્થં.

૯. વિચિત્તં કરણં યસ્સ તં વિચિત્તકરણં, તસ્સ ભાવો વિચિત્તકરણા. ‘‘ઇમસ્સ રૂપસ્સ ઉદ્ધં ઇદં હોતુ, હેટ્ઠા ઇદં હોતુ, ઉભયપસ્સે ઇદ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા યથાચિન્તિતેન કમેન સેસચિત્તરૂપનિપ્ફાદનં હોતિ, એવં યં કિઞ્ચિ લોકે વિચિત્તં સિપ્પજાતં, સબ્બં તં ચિત્તેનેવ કરીયતિ. એવં વિચિત્તકરણતાય ચિત્તં. તદા કરણતાય ચિત્તં કરોતીતિ ચિત્તં. ઇદં તદ્ધિતપદં. વા અયં અઞ્ઞો નયો. તં અત્તનો ચિત્તતાય અઞ્ઞદેવ સરાગં ચિત્તં, અઞ્ઞં સદોસં, અઞ્ઞં સમોહં. અઞ્ઞં કામાવચરં, અઞ્ઞં રૂપાવચરાદિભેદં. અઞ્ઞં રૂપારમ્મણં, અઞ્ઞં સદ્દાદિઆરમ્મણં. રૂપારમ્મણેસુપિ અઞ્ઞં નીલારમ્મણં, અઞ્ઞં પીતાદિઆરમ્મણં. સદ્દાદિઆરમ્મણેસુપિ એસેવ નયો. સબ્બેસુપિ તેસુ અઞ્ઞં હીનં, અઞ્ઞં મજ્ઝિમં, અઞ્ઞં પણીતં. હીનાદીસુપિ અઞ્ઞં છન્દાધિપતેય્યં, અઞ્ઞં ચિત્તાધિપતેય્યં, અઞ્ઞં વીરિયાધિપતેય્યં, અઞ્ઞં વીમંસાધિપતેય્યં, તસ્મા યસ્સ ઇમેસં સમ્પયુત્તભૂમિઆરમ્મણહીનમજ્ઝિમપણીતાધિપતીનં વસેન અત્તનો ચિત્તતાય ચિત્તં. ચિત્તો એતસ્મિં અત્થીતિ ચિત્તં. તદા સબ્બં ચિત્તં. પઞ્ઞત્તિયમ્પિ વિઞ્ઞાણે વિચિત્તે ચિત્તસ્સ કમ્મં ચિત્તકમ્મં, ચિત્તકમ્મમેવ ચિત્તકમ્મકં, ચિત્તકમ્મકે વિચિત્તે ઇધ ઇમસ્મિં અધિકારે ચિત્તસમ્મુતિ ચિત્તસદ્દો વિઞ્ઞાણે ચિત્તે વિઞ્ઞુના દટ્ઠબ્બો.

તં પન સબ્બસઙ્ગાહકવસેન ચિન્તેતીતિઆદિના વુત્તપ્પકારં ચિત્તં. સારમ્મણતો સારમ્મણભાવેન એકવિધં. સવિપાકાવિપાકતો સવિપાકાવિપાકવસેન દુવિધં. તત્થ તસ્મિં દુવિધે ચિત્તે સવિપાકં નામ ચિત્તં કુસલાકુસલં, અવિપાકં અબ્યાકતં, કુસલાકુસલભાવેન અકથિતન્તિ અત્થો. કુસલજાતિ અકુસલજાતિ અબ્યાકતજાતીતિ જાતિભેદતો તિવિધં.

તત્થ તસ્મિં વચને ‘‘કુસલ’’ન્તિ એતસ્સ સદ્દસ્સ પન કો વચનત્થો.

૧૦. કુચ્છિતાનં સલનતો પાપકાનં ધમ્માનં કમ્પનતો વિદ્ધંસનતો. કુચ્છિતેનાકારેન સયન્તીતિ કુસા, કુસાનં અકુસલસઙ્ખાતાનં લવનેન છિન્દનતો. કુચ્છિતે સાતિ તનું કરોતીતિ કુસં, કુસેન ઞાણેન લાતબ્બત્તા ગહેતબ્બત્તા. વા અયં અઞ્ઞો નયો.

૧૧. કુસલસદ્દોયં અયં કુસલસદ્દો છેકે અત્થે આરોગ્યત્થે અનવજ્જત્થે ઇટ્ઠવિપાકે અત્થેપિ દિટ્ઠો અમ્હેહિ. ઇધ ઇમસ્મિં અધિકારે અનવજ્જાદિકે અત્થે દિટ્ઠો. આદિ-સદ્દેન આરોગ્યત્થઇટ્ઠવિપાકત્થા ગહેતબ્બા. દિટ્ઠો યસ્મા, તસ્મા અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકલક્ખણં કુસલં. નત્થિ અવજ્જં કિલેસાવજ્જં કિલેસદોસો કિલેસદરથો એતસ્સાતિ અનવજ્જં, કમ્મેન વિપચ્ચીયતેતિ વિપાકો, ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદિઆરમ્મણાનુભવનવસેન, અત્તનો સભાવેન ચ ઇટ્ઠો વિપાકો એતસ્સાતિ ઇટ્ઠવિપાકં, અનવજ્જમેવ ઇટ્ઠવિપાકં, તં લક્ખીયતિ અનેન અવિઞ્ઞાતં લક્ખિતબ્બં કુસલન્તિ લક્ખણં, અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકં લક્ખણં એતસ્સાતિ અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકલક્ખણં. અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકમેવ કુસલં. નનુ કથં સયમેવ અત્તનો લક્ખણં ભવેય્યાતિ ચોદના ભવેય્ય વિઞ્ઞાતાવિઞ્ઞાતસદ્દત્થભાવેન લક્ખણલક્ખિતબ્બભાવયુત્તિતો. કુસલસદ્દત્થવસેન હિ અવિઞ્ઞાતં અપાકટં કુસલં લક્ખિતબ્બં હોતિ. અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકસદ્દત્થવસેન વિઞ્ઞાતં પાકટં કુસલં લક્ખણં હોતિ. અકુસલવિદ્ધંસનરસં અકુસલાનં વિદ્ધંસનં અકુસલવિદ્ધંસનં, તં રસો કિચ્ચમેતસ્સાતિ અકુસલવિદ્ધંસનરસં, અકુસલવિદ્ધંસનકિચ્ચં. વોદાનભાવેન પચ્ચુપટ્ઠાતીતિ વોદાનપચ્ચુપટ્ઠાનં, વોદાનઉપટ્ઠાનાકારં વોદાનગય્હાકારં. વા અયં અઞ્ઞો નયો. વજ્જપટિપક્ખત્તા અનવજ્જલક્ખણમેવ કુસલં, વજ્જપટિપક્ખલક્ખણં કુસલન્તિ અત્થો. વોદાનભાવરસં વોદાનભાવસમ્પત્તિકં. ઇટ્ઠવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનં ઇટ્ઠવિપાકફલં. યોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનં પદઞ્ચ તં ઠાનઞ્ચાતિ પદટ્ઠાનં, ઉભો કારણત્થાધિવચનં, તસ્મા આસન્નકારણન્તિ અત્થો, ઇતરથા પુનરુત્તિદોસો સિયા, યોનિસોમનસિકારો પદટ્ઠાનં આસન્નકારણં એતસ્સાતિ યોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનં.

સાવજ્જાનિટ્ઠવિપાકલક્ખણં અકુસલં. તદુભયવિપરીતં તેહિ ઉભયેહિ કુસલાકુસલેહિ વિપરીતં અવિપાકલક્ખણં એતસ્સાતિ તદુભયવિપરીતલક્ખણં અબ્યાકતં. વા અયં અઞ્ઞો નયો. અવિપાકારહં વિપાકસ્સ અનનુચ્છવિકં.

સવત્થુકાવત્થુકભેદતોતિ સવત્થુકં હદયવત્થુકં, અવત્થુકં હદયવત્થુવિરહિતં.

૧૨. ઉદ્દાનતો સઙ્ખેપવસેન કિલેસવત્થુવસેન દુવે કામા હોન્તિ. છન્દરાગોવ કિલેસો, તેભૂમકે પવત્તં વટ્ટસહિતં વત્થુ, વસતિ કિલેસો એત્થાતિ વત્થુ.

૧૩. કિલેસકામો વત્થું કામેતિ ઇચ્છતિ, વત્થુ કિલેસકામેન કામીયતિ ઇચ્છીયતીતિ કત્તુકારકકમ્મકારકદ્વયે સાધનદ્વયે એસ એસો દુવિધોપિ કામો સિજ્ઝતિ.

૧૪-૫. સો અયં દુવિધોપિ કામો યસ્મિં પદેસે સમ્પત્તીનં વસેન અવચરતિ, ઇતિ તસ્મા કારણા સો પન પદેસો ચતુપાયાનં છન્નં દેવાનં મનુસ્સાનં વસેન એવ એકાદસવિધો હોતિ.

૧૬. કામોવચરતીતિ એત્થ એતસ્મિં એકાદસવિધે પદેસે કામો અવચરતિ, ઇતિ તસ્મા કારણા સો પદેસો અસ્સ કામસ્સ અનેન કામેન અભિલક્ખિતત્તા કામાવચરસઞ્ઞિતો. અભિલક્ખિતસદ્દપ્પયોગે તતિયત્થે ‘‘અસ્સા’’તિ છટ્ઠી હોતીતિ સદ્દસત્થવિદૂ પઠન્તિ. સસત્થાવચરો પદેસો વિય સત્તે સસન્તિ હિંસન્તિ તેહીતિ સત્થા, સહ સત્થેહીતિ સસત્થા, સસત્થા પુરિસા અવચરન્તિ એત્થાતિ સસત્થાવચરો. યથા હિ યસ્મિં પદેસે સસત્થા પુરિસા અવચરન્તિ, સો પદેસો વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ દ્વિપદચતુપ્પદેસુ અવચરન્તેસુ તેસં ઉપલક્ખિતત્તા ‘‘સસત્થાવચરો’’ત્વેવ વુચ્ચતિ, એવં વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ રૂપાવચરાદીસુ તત્થ અવચરન્તેસુ તેસં અભિલક્ખિતત્તા અયં પદેસો ‘‘કામાવચરો’’ત્વેવ વુચ્ચતિ.

૧૭. યથા રૂપભવો ઉત્તરપદસ્સ લોપં કત્વા રૂપન્તિ વુત્તો, એવં તથા સ્વાયં સો અયં એસો કામાવચરો ઉત્તરપદસ્સ લોપં કત્વા કામો ઇતિ સઞ્ઞિતો કામો નામ ઉદીરિતો પણ્ડિતેન કથિતો.

૧૮. તસ્મિં કામે ઇદં ચિત્તં તસ્મિં કામાવચરે સદા અવચરતિ, ઇતિ તસ્મા કારણા કામાવચરં ઇતિ એવં કામઘાતિના કામાનં વિનાસકેન બુદ્ધેન કથિતં. કિઞ્ચાપિ એતં રૂપારૂપભવેસુપિ અવચરતિ, યથા પન સઙ્ગામે યેભુય્યેન અવચરણતો ‘‘સઙ્ગામાવચરો’’તિ લદ્ધનામો નાગો નગરે ચરન્તોપિ ‘‘સઙ્ગામાવચરો’’ત્વેવ વુચ્ચતિ, થલચરજલચરા પાણિનો અથલે અજલે ઠિતાપિ ‘‘થલચરજલચરા’’ત્વેવ વુચ્ચન્તિ, એવં ઇદં અઞ્ઞત્થ અવચરન્તમ્પિ કામાવચરમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. આરમ્મણકરણવસેન વા એત્થ કામો અવચરતીતિપિ કામાવચરં. કામઞ્ચેસ રૂપારૂપાવચરેસુપિ અવચરતિ, યથા પન વદતીતિ વચ્છો, મહિયં સેતીતિ મહિંસોતિ વુત્તે ન યત્તકા વદન્તિ, મહિયં વા સેન્તિ, સબ્બેસં તં નામં હોતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

૧૯. પટિસન્ધિં ભવે કામે કામભવસઙ્ખાતે કામે પટિસન્ધિં અવચારયતિ, ઇતિ તસ્મા કામાવચરં. ઇતિ એવં વા અયં અઞ્ઞો નયો. તત્ર તસ્મિં કામાવચરે પરિયાપન્નં અન્તોગધં, ઇતિ તસ્મા કામાવચરં.

૨૦. અટ્ઠવિધં ચિત્તં કામાવચરસઞ્ઞિતં ઇદં અટ્ઠવિધં ચિત્તં. દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેનેવ પુઞ્ઞકિરિયા એવ તેસં તેસં ફલાનિસંસાનં વત્થૂનિ કારણાનીતિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ, તેસં વસો, તેન પવત્તતિ.

૨૧. દાનં સીલં ભાવના પત્તિદાનં વેય્યાવચ્ચં ધમ્મદેસના અનુમોદના દિટ્ઠિજુભાવો સંસુતિ ધમ્મસ્સવનઞ્ચ અપચાયો અપચાયનં, એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન પુઞ્ઞાનિ એવ વત્થૂનિ પુઞ્ઞવત્થૂનિ, તેસં પભેદો પુઞ્ઞવત્થુપ્પભેદો ઞેય્યો પણ્ડિતેન જાનિતબ્બો.

૨૨-૩. ગચ્છન્તિ સઙ્ગહં દાને પત્તિદાનાનુમોદના દાને સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, વેય્યાવચ્ચાપચાયના સીલમયે પુઞ્ઞે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, ધમ્મદેસના ધમ્મસ્સવનં દિટ્ઠિઉજુકા ભાવનામયે પુઞ્ઞે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, દસ પુઞ્ઞકિરિયાપિ ચ તીણિ એવ સમ્ભોન્તિ.

૨૪. સબ્બાનુસ્સતિપુઞ્ઞઞ્ચ પસંસા સરણત્તયં રતનત્તયગુણપસંસા ચ એતે દિટ્ઠિજુકમ્મમ્હિ સઙ્ગય્હન્તિ, તસ્મિં સઙ્ગહપાપુણે સંસયો સન્દેહો નત્થિ.

૨૫. પુરિમા ચેતના તતો પુબ્બભાગે પવત્તા ચેતના, મુઞ્ચચેતના પચ્ચુપ્પન્ના ચેતના, પરચેતના પચ્છાકાલે પવત્તા ચેતના, તિસ્સોપિ ચેતના દાનમયે પુઞ્ઞે હોન્તિ. એવન્તિ યથા તિસ્સોપિ ચેતના દાનમયે પુઞ્ઞે હોન્તિ, એવં તથા દાનમયપુઞ્ઞતો સેસેસુપિ સીલમયભાવનામયેસુ તિસ્સો ચેતના પણ્ડિતો દીપયે કથેય્ય.

હિ સચ્ચં યદા પન યો પુગ્ગલો દેય્યધમ્મપટિગ્ગાહકાદિસમ્પત્તિં આગમ્મ પટિચ્ચ. પટિગ્ગાહકાદિસમ્પત્તિન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન દેસકાલકલ્યાણમિત્તાદયો ગહિતા. અઞ્ઞં વા સોમનસ્સહેતુન્તિ અઞ્ઞ-ગ્ગહણેન સદ્ધાબહુલતાવિસુદ્ધિદિટ્ઠિતાકુસલકિરિયાનિસંસદસ્સિતાસોમનસ્સપટિસન્ધિકતાદીનં સઙ્ગહો. અત્થિ દિન્નં દાનસ્સ ફલં અત્થિ. આદિ-સદ્દેન અત્થિહુતાદયો ગહિતા. પુરક્ખત્વાતિ પુરતો કત્વા. પરેહિ અનુસ્સાહિતો અચોદિતો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. દાનાદીનીતિ વચનેન દેય્યધમ્મં નિસ્સાય પવત્તદાનચેતના ગહેતબ્બા. તદા અસ્સ પુગ્ગલસ્સ. સઙ્ખરણં સઙ્ખારો, નત્થિ સઙ્ખારો એતસ્સાતિ અસઙ્ખારો, તં એવ અસઙ્ખારિકં, અપ્પયોગન્તિ અત્થો. વુત્તનયેનાતિ વુત્તનયો નામ ‘‘દેય્યધમ્મપટિગ્ગાહકાદિસમ્પત્તિ’’ન્તિ વચનં. ઇમસ્મિં પનત્થે સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો નામ અત્તનો વા પવત્તસ્સ પુબ્બપ્પયોગસ્સ અધિવચનં, પરસ્સ વા પવત્તપુબ્બપ્પયોગસ્સ અધિવચનં. અયમસ્સ અધિપ્પાયો – યદા યો ‘‘દાનાદીનિ કરિસ્સામી’’તિ ચિત્તં સમુપ્પાદેત્વા નાકાસિ, પચ્છા અત્તનો પુબ્બચેતનાય ઉસ્સાહિતો કરોતિ, તદા સસઙ્ખારિકં હોતિ, અત્તનો પુબ્બપ્પયોગેન સહ પવત્તતીતિ અત્થો. પટિપત્તિદસ્સનેન પટિપજ્જિતબ્બા સીલાદીહિ પટિપજ્જન્તિ જાનન્તિ ગચ્છન્તિ વા નિબ્બાનં એતાયાતિ પટિપત્તિ, તાય દસ્સનં પટિપત્તિદસ્સનં, તેન. જાતો પરિચયો એતેસન્તિ જાતપરિચયા. સહસાતિ વેગેન. ચતૂસુપિ વિકપ્પેસુ દસ્સેય્ય.

૨૬. દસપુઞ્ઞક્રિયાદીનં વસેન ચ બહૂનિપિ ભવન્તિ એતાનિ પન ચિત્તાનિ દસપુઞ્ઞકિરિયાદીનં વસેનપિ બહૂનિપિ ભવન્તિ ઇતિ એવં પકાસયે ભગવા પકાસેય્ય.

૨૭. સત્તરસ સહસ્સાનિ, દ્વે સતાનિ અસીતિ ચ;

કામાવચરપુઞ્ઞાનિ, ભવન્તીતિ વિનિદ્દિસેતિ. –

કામાવચરપુઞ્ઞાનિ સત્તરસ સહસ્સાનિ ચ દ્વે સતાનિ ચ અસીતિ ચ ભવન્તિ, ઇતિ વચનં વિનિદ્દિસે આચરિયો કથેય્ય.

દસપુઞ્ઞક્રિયાવત્થુ, છદ્વારાધિપતીહિ ચ;

કાયાદીહિ ચ તીહેવ, હીનાદીહિ ચ તીહિ તુ.

દ્વીસુ ભવેસુ કામભવરૂપભવેસુ. પટિપદાદિભેદતો દુક્ખાપટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞં, દુક્ખાપટિપદં ખિપ્પાભિઞ્ઞં, સુખાપટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞં, સુખાપટિપદં ખિપ્પાભિઞ્ઞં. રૂપાવચરભાવનાપુઞ્ઞવસપ્પવત્તં રૂપાવચરે પવત્તસ્સ ભાવનાપુઞ્ઞસ્સ વસેન પવત્તં રૂપાવચરૂપપત્તિનિપ્ફાદકં રૂપાવચરે ઉપપત્તિયા પટિસન્ધિયા નિપ્ફાદકં હોતિ.

સવત્થુકાવત્થુકભેદતોતિ અરૂપાવચરં યદા કામરૂપે જાયતિ, તદા હદયવત્થું નિસ્સાય જાયતિ, ઇતિ તસ્મા સવત્થુકં નામ જાતં. યદા અરૂપે જાયતિ, તદા હદયવત્થું અનિસ્સાય જાયતિ, ઇતિ તસ્મા અવત્થુકં નામ જાતં.

આકાસાનઞ્ચાયતનસ્સ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસં આરમ્મણં. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસ્સ તત્થ પવત્તવિઞ્ઞાણં, તસ્મિં કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તં વિઞ્ઞાણં ચિત્તં આરમ્મણં હોતિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસ્સ તસ્સ અપગમો તસ્સ આકાસાનઞ્ચાયતનસ્સ અપગમો અભાવો વોહારો આરમ્મણં હોતિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં આરમ્મણં હોતિ.

રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા. સઞ્ઞાસીસેન ચિત્તમ્પિ ગહિતં. સમતિક્કમા કસિણુગ્ઘાટિમાકાસસમતિક્કમનેન. પટિઘે દ્વારારમ્મણાનં સઙ્ઘટ્ટને પવત્તા સઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા. દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં અધિવચનં. તાસં પટિઘસઞ્ઞાનં દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં અત્થઙ્ગમા અત્થઙ્ગમેન. નાના અત્તા સભાવો એતસ્સાતિ નાનત્તં, આરમ્મણં, નાનત્તે નાનાસભાવે પવત્તા સઞ્ઞા નાનત્તસઞ્ઞા, નાના અત્તા સભાવો એતિસ્સાતિ વા નાનત્તા, સાયેવ સઞ્ઞા નાનત્તસઞ્ઞા, કામાવચરસઞ્ઞાતિ અત્થો. તાસં નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા અમનસિકારેન.

નિયતાનિયતવત્થુકભેદતોતિ સોતાપત્તિમગ્ગો નિયતવત્થુકો. કસ્મા? કામરૂપેસુયેવ હદયવત્થું નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનતો. ઇતરે પન તયો મગ્ગા અનિયતવત્થુકા. કસ્મા? કામરૂપેસુ હદયવત્થું નિસ્સાય જાયન્તિ, અરૂપે હદયવત્થું અનિસ્સાય જાયન્તિ, તસ્મા અનિયતવત્થુકા. તીહિ વિમોક્ખમુખેહીતિ સુઞ્ઞતઅનિમિત્તઅપ્પણિહિતસઙ્ખાતેહિ તીહિ વિમોક્ખમુખેહિ.

યસ્સ સંવિજ્જન્તિ, તં પુગ્ગલં વટ્ટસ્મિં સંયોજેન્તિ બન્ધન્તીતિ સંયોજના. સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસાયેવ સંયોજના સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસસંયોજના, તેસં પહાનં સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસસંયોજનપ્પહાનં, તં કરોતીતિ સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસસંયોજનપ્પહાનકરં, સોતાપત્તિમગ્ગચિત્તં. માનોપિ એકદેસતો અપાયગામિકોયેવ પહિય્યતે. સોતાપત્તિમગ્ગેન નિસ્સેસતો ન પહિય્યતે. સેસકિલેસેસુપિ એસેવ નયો. ઉદ્ધચ્ચં પન એકદેસતોપિ અપાયગામિકમ્પિ ન પહિય્યતિ. સકદાગામિમગ્ગચિત્તં રાગદોસમોહાનં તનુત્તકરં. સોતાપત્તિમગ્ગેન નાસિતસંયોજનાનં પહાનં કસ્મા ન વુત્તન્તિ ચે? પઠમમગ્ગતો દુતિયમગ્ગસ્સ મહન્તત્તા પઠમમગ્ગેન નાસિતા સંયોજના દુતિયમગ્ગેન નાસિતાતિ પઞ્ઞાયતિ, ઇતિ યસ્મા, તસ્મા ન વુત્તં. તતિયચતુત્થમગ્ગેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ એતસ્મિં લોકુત્તરચિત્તે. એકેકન્તિ વિચ્છાવસેન વુત્તં. મગ્ગાનુરૂપન્તિ વચનં પઠમમગ્ગસ્સ પઠમફલઞ્ચ અનુરૂપન્તિ વિઞ્ઞાપનત્થં.

૨૮. કામે અટ્ઠેવ કામાવચરે અટ્ઠ એવ ચિત્તાનિ, રૂપે રૂપભવે પઞ્ચ ચિત્તાનિ, અરૂપિસુ ચત્તારિ ચિત્તાનિ, અનુત્તરાનિ લોકુત્તરચિત્તાનિ ચત્તારિ, એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન કુસલાનિ ચિત્તાનિ એકવીસતિ હોન્તિ.

૨૯. કુસલાકુસલાપગતેન સતા મુનિના કુસલતો, અકુસલતો ચ અપગતેન સતા સતિસમ્પન્નેન કુસલે કુસલેન છેકેન વસિના પઞ્ચવસીહિ સમન્નાગતેન યં કુસલચિત્તં ચતુભૂમિગતં ચતૂસુ ભૂમીસુ પવત્તં સકલં સબ્બં લપિતં કથિતં, તં કુસલચિત્તં મયાપિ બુદ્ધદત્તાચરિયેન લપિતં કથિતં.

નિયતાનિયતવત્થુવસેનાતિ પટિઘસમ્પયુત્તદ્વયં કામેયેવ હદયવત્થું નિસ્સાય જાયતિ, અઞ્ઞભૂમીસુ ન જાયતિ, તસ્મા નિયતવત્થુકં હોતિ. ઇતરાનિ પન અકુસલાનિ કામરૂપેસુ ઉપ્પજ્જનકાલે હદયવત્થું નિસ્સાય જાયન્તિ, અરૂપે હદયવત્થું અનિસ્સાય જાયન્તિ, તસ્મા અનિયતવત્થુકાનિ, તેન. પટિસન્ધિજનકાજનકવસેન ચાતિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં પટિસન્ધિં ન જનેતિ. યદિ પટિસન્ધિં જનેય્ય, અપાયેસુયેવ જનેય્ય. કસ્મા? સોતાપત્તિમગ્ગેન એકદેસતો અપાયગામિકમ્પિ ન જહિતં, સબ્બં ન જહિતન્તિ અત્થો. સોપિ મગ્ગો અપાયગામી ન હોતિ. અઞ્ઞે પન કિલેસા એકદેસવસેન અપાયગામિકા જહિતા, તેન પઠમમગ્ગેનાતિ તસ્મા ન જનેતિ. એકાદસવિધં પન પટિસન્ધિં જનેતિ, તેન.

દિટ્ઠમઙ્ગલાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન સુતમઙ્ગલાદીનિ ગહિતાનિ. સારતો ઉત્તમતો પચ્ચેતિ સદ્દહતિ. સભાવતિક્ખેન સભાવો તિક્ખો એતસ્સાતિ સભાવતિક્ખં, તેન સભાવતિક્ખેન.

અસ્સ પન પટિઘસમ્પયુત્તસ્સ પાણાતિપાતાદીસુ અકુસલકમ્મેસુ તિક્ખપ્પવત્તિકાલે અસઙ્ખારિકસ્સ ઉપ્પત્તિ, મન્દપ્પવત્તિકાલે સસઙ્ખારિકસ્સ ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા.

તસ્સ મોમૂહસ્સ.

દુક્ખવિસેસસ્સ દુક્ખનાનત્તસ્સ.

૩૦. લોભમૂલવસેન અટ્ઠ ચિત્તાનિ, દોસમૂલવસા દુવે ચિત્તાનિ, મોહમૂલવસેન દ્વે ચિત્તાનિ. એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન અકુસલાનિ દ્વાદસપ્પકારાનિ સિયું ભવેય્યું.

૩૧. યં પાપમાનસં યં અકુસલચિત્તં પાપાપાપેસુ પાપઅપાપેસુ કુસલાકુસલેસુ અપાપેન અપ્પવત્તેન પાપાપાપપ્પહીનેન વુત્તં ઈરિતં કથિતં, તં પાપમાનસં તં અકુસલચિત્તં મયા સમુદાહટં કથિતં.

યથા પનસ્સ યથા પન અસ્સ વિપાકસ્સ કુસલં દાનાદિવસેન દાનાદીનં દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં વસેન છસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ, ઇદં વિપાકચિત્તં તથા ન પવત્તતિ. હિ સચ્ચં ઇદં વિપાકં પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિતદારમ્મણવસેન પરિત્તધમ્મપરિયાપન્નેસુ કામાવચરધમ્મન્તોગધેસુ છસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચ વિસેસે અસતિપિ કુસલસમ્પયુત્તધમ્મતો અસ્સ વિપાકસ્સ, સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચ નાનત્તે અસતિપિ ઇદં વિપાકં આદાસતલાદીસુ ધમ્મજાતેસુ મુખનિમિત્તં વિય નિરુસ્સાહં. અયમસ્સાધિપ્પાયો – યથા આદાસતલે મુખનિમિત્તં મુખે ચલિતે ચલતિ, અચલિતે ન ચલતિ, મુખસ્સ કારણં વિના મુખનિમિત્તસ્સ વિય કારણં નત્થિ, એવં કુસલકારણા વિપાકસ્સ અઞ્ઞં કારણં નત્થિ, નિરુસ્સાહં વિપાકં.

૩૨. કામાવચરદેવાનં મનુસ્સાનં ઇમે અટ્ઠ મહાવિપાકા દુહેતુકતિહેતુકાનં કામાવચરદેવાનં, મનુસ્સાનઞ્ચ પટિસન્ધિયો ભવન્તિ.

૩૩-૪. તતો પરં પવત્તિયં યાવતાયુકં ભવઙ્ગં હુત્વા બલવારમ્મણે અતિમહન્તવિભૂતારમ્મણે તદારમ્મણઞ્ચ હુત્વા તતો પરં મરણકાલસ્મિં ચુતિ હુત્વા પવત્તન્તિ, એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન ચતૂસુ ઠાનેસુ વિપચ્ચન્તિ વિપાકભાવેન જાયન્તિ.

૩૫. સભૂમિકુસલેહેવ મહાપાકા સમા વિના મહાપાકા કમ્મદ્વારં કમ્મકારણં વિના, કમ્મઞ્ચ મહાપુઞ્ઞાનં કિરિયવત્થુકં વિના વજ્જેત્વા સભૂમિકુસલેહેવ અત્તનો ભૂમિયં પવત્તેહિ કુસલેહિ એવ સમા સદિસા. કમ્મદ્વારં નામ કાયવિઞ્ઞત્તિકમ્મદ્વારં, વચીવિઞ્ઞત્તિકમ્મદ્વારં, ભવઙ્ગસઙ્ખાતં મનોદ્વારં, ઇતિ તિવિધં કમ્મદ્વારં કમ્મકારણં. કમ્મં નામ અટ્ઠકામાવચરકુસલચેતના ઇધ અધિપ્પેતા.

૩૬. પાકા કુસલવિપાકા અવિઞ્ઞત્તિજનત્તા ચ વિઞ્ઞત્તિ ચ વિઞ્ઞત્તિ ચ વિઞ્ઞત્તિવિઞ્ઞત્તિયોતિ વત્તબ્બે સરૂપેકસેસં કત્વા ‘‘વિઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તં, તા જનેન્તીતિ વિઞ્ઞત્તિજના, ન વિઞ્ઞત્તિજના અવિઞ્ઞત્તિજના, તેસં ભાવો અવિઞ્ઞત્તિજનત્તં. તસ્મા અવિઞ્ઞત્તિજનત્તા કાયવિઞ્ઞત્તિવચીવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતાનં કમ્મદ્વારાનં અજનકત્તા મનોદ્વારસઙ્ખાતસ્સ કમ્મદ્વારસ્સ વસેન ચ અપ્પવત્તનતો અવિપાકસભાવતો ચ અકમ્મભાવતો ચ અપ્પવત્તનતો ચેવ પુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન અપ્પવત્તનતો ચેવ પુઞ્ઞેહિ નો સમા અસદિસા.

૩૭-૯. પરિત્તારમ્મણત્તા હિ તેસમેકન્તતો તેસં વિપાકાનં એકન્તતો પરિત્તારમ્મણત્તા કામાવચરારમ્મણત્તા તેસુ વિપાકેસુ સત્તપઞ્ઞત્તિકારમ્મણા કરુણામુદિતા કદાચિ કિસ્મિઞ્ચિ કાલે ન જાયન્તિ, તથા એવં તિસ્સો પન વિરતિયો એતેસુ વિપાકેસુ ન જાયન્તિ, હિ કસ્મા કારણા ન જાયન્તિ, પઞ્ચ સિક્ખાપદા કુસલાતિ કુસલા નામાતિ સત્થુના વુત્તા યસ્મા કારણા, તસ્મા ન જાયન્તિ. તથાધિપતિનોપેત્થ તથા એવમેવ ચત્તારો અધિપતિનોપિ એતેસુ વિપાકેસુ ન સન્તિ. કસ્મા? છન્દાદીનિ ધમ્મજાતાનિ પુરેતરં કત્વા અનુપ્પજ્જનતો ન સન્તિ, ઇતિ વચનં વિનિદ્દિસે આચરિયો કથેય્ય.

૪૦. અસઙ્ખારસસઙ્ખારવિધાનં પન પુઞ્ઞતો વિપાકેસુ અસઙ્ખારસસઙ્ખારવિધાનં પુઞ્ઞતો કુસલતો આગમનવસેન ઞેય્યં. તત્થ એકચ્ચાનં આચરિયાનં મતેન મુખે ચલિતે આદાસતલે મુખનિમિત્તચલનં વિય અસઙ્ખારસ્સ કુસલસ્સ વિપાકો અસઙ્ખારો હોતિ, સસઙ્ખારસ્સ કુસલસ્સ વિપાકો સસઙ્ખારો હોતિ, એવં આગમનવસેન ઞેય્યં. પચ્ચયતો ચેવ ઞેય્યં તત્થ એકચ્ચાનં આચરિયાનં મતેન બલવન્તેહિ વિભૂતેહિ પચ્ચયેહિ કમ્માદીહિ ઉપ્પન્નો અસઙ્ખારો દુબ્બલેહિ સસઙ્ખારોતિ એવં પચ્ચયવસેન વિઞ્ઞેય્યં જાનિતબ્બં.

૪૧-૨. હીનાદીનં પુઞ્ઞાનં વિપાકત્તા હીનાદયો વિપાકા પુઞ્ઞવાદિના જિનેન પરિદીપિતા ભવન્તિ, ઇતિ એવં ઇમિના વુત્તપ્પકારેન પવત્તં ઇદં અટ્ઠવિધં ચિત્તં એકન્તેન સવત્થુકં કામલોકસ્મિં જાયતે, અઞ્ઞત્થ પન અઞ્ઞાસુ ભૂમીસુ ન જાયતે.

વિઞ્ઞાણપઞ્ચકં નિયતારમ્મણન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ રૂપમેવ આરમ્મણં, ન સદ્દાદયો. સેસત્તયં યદા ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન ગહિતં આરમ્મણં કરોતિ, તદાસ્સ રૂપં આરમ્મણં હોતિ. યદા સોતવિઞ્ઞાણેન ગહિતં, તદાસ્સ સદ્દો આરમ્મણો હોતિ. યદા ઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણેહિ ગહિતાનિ આરમ્મણાનિ કરોન્તિ, તદાસ્સ ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બારમ્મણાનિ હોન્તિ. મનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયં યદા તદારમ્મણં હોતિ, તદા છઆરમ્મણં હોતિ, એવં અનિયતારમ્મણં હોતિ.

રૂપારમ્મણાય કિરિયામનોધાતુયા અપગમો પદટ્ઠાનં આસન્નકારણં એતસ્સાતિ અપગમપદટ્ઠાનં, તાય આવજ્જનં કત્વા ઠિતાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દસ્સનકિચ્ચં કરીયતીતિ અત્થો. તથાભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં સમ્પટિચ્છનભાવેન ગય્હાકારં. સન્તીરણાદિરસા સોમનસ્સયુત્તા મનોવિઞ્ઞાણધાતુસન્તીરણતદારમ્મણરસા, ઉપેક્ખાયુત્તા પન સન્તીરણતદારમ્મણપટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિરસા, તથાભાવપચ્ચુપટ્ઠાના સન્તીરણાદિભાવેન ગય્હાકારં.

૪૩. કામાવચરપુઞ્ઞસ્સ કામાવચરકુસલસ્સ સોળસ વિપાકા હોન્તિ. ઇતિ યં વચનં વુત્તં, તં વચનં તિહેતુકપુઞ્ઞસ્સ ઉક્કટ્ઠસ્સ વસેન આચરિયો પરિદીપયે. અયમેત્થ અત્થો – છન્દાધિપતેય્યાદીનં વસેન ઉક્કટ્ઠતિહેતુકકુસલં કામસુગતિયં તિહેતુકપટિસન્ધિં દત્વા પવત્તે અટ્ઠ અહેતુકકુસલવિપાકાનિ, અટ્ઠ મહાકુસલવિપાકાનીતિ સોળસ પાકાનિ નિપ્ફાદેતિ.

૪૪. કુસલાનુગતં કત્વા ભાજિતં કિં મહગ્ગતં વિપાકચિત્તં કુસલાનુગતં કુસલં અનુગતં કત્વા મહગ્ગતકુસલચિત્તેન સમાનં કત્વા ભગવતા ભાજિતં દેસિતં. કિં કેન કારણેન? કામાવચરપુઞ્ઞંવ કામાવચરકુસલં ઇવ અસમાનફલં નત્થિ યતો યસ્મા કારણા, તસ્મા વિપાકં કુસલાનુગતં કત્વા ભગવતા ભાજિતં દેસિતં. કામાવચરપુઞ્ઞંવાતિ યથા અટ્ઠવિધેસુ કામાવચરકુસલેસુ ઉક્કટ્ઠતિહેતુકકુસલં કામસુગતિયં તિહેતુકપટિસન્ધિં દત્વા પવત્તે સોળસ કુસલવિપાકાનિ નિપ્ફાદેતિ, તિહેતુકઓમકઞ્ચ દુહેતુકઉક્કટ્ઠઞ્ચ કામસુગતિયં દુહેતુકપટિસન્ધિં દત્વા પવત્તે તિહેતુકવિરહિતાનિ અહેતુકદુહેતુકસઙ્ખાતાનિ વિપાકાનિ નિપ્ફાદેતિ, દુહેતુકઓમકં પન કામસુગતિયં અહેતુકપટિસન્ધિં દત્વા પવત્તે અટ્ઠ અહેતુકવિપાકાનિ નિપ્ફાદેતિ, એવં કામાવચરપુઞ્ઞં અસમાનફલંવ હોતિ.

૪૫. ગજાદીનં છાયા ગજાદિસદિસા હોતિ યથા, એવં મહગ્ગતવિપાકં સબ્બથા સબ્બપકારેન અત્તનો કુસલેહેવ સમાનં હોતિ.

૪૬-૭. કામાવચરપુઞ્ઞંવ નાપરાપરિયવેદનં ઇદં મહગ્ગતકુસલં કામાવચરપુઞ્ઞંવ અપરાપરિયવેદનં અપરસ્મિં ભવે ફલદાયકં ન હોતિ, ઝાના અપરિહીનસ્સ ભવગામિનો પટિસન્ધિગામિનો સત્તસ્સ કુસલાનન્તરંયેવ ફલં ઉપ્પજ્જતિ, ઇતિ ચ ઞાપનત્થં એતસ્સ મહગ્ગતવિપાકસ્સ કુસલાનુગતં કુસલાનુગમનં ભગવતા કતં.

૪૮. એત્થ એતસ્મિં મહગ્ગતવિપાકે પટિપદાક્કમો તેસઞ્ચ હીનાદીનં ભેદતો ઝાનાગમનતો મહગ્ગતકુસલઝાનસ્સ આગમનવસેન વિભાવિના પણ્ડિતેન વેદિતબ્બો.

૪૯. એત્થ વિપાકે છન્દાદિઅધિપતીનં અભાવો, અયમેવ વિસેસતો કુસલતો અયં એવ વિસેસો, સેસં સબ્બપકારં અવિસેસેન કુસલેન સમં મતં કથિતં ભગવતા.

૫૦. સુઞ્ઞતં અનિમિત્તન્તિ, તથાપણિહિતન્તિપિ સુઞ્ઞતં અનત્તા, અનિમિત્તં અનિચ્ચં, અપ્પણિહિતં દુક્ખં ઇતિ એતાનિ તીણિ નામાનિ મગ્ગસ્સ અનન્તરે ચતુબ્બિધસ્સ મગ્ગસ્સ અનન્તરે ચતુબ્બિધે ફલે હોન્તિ.

૫૧. લબ્ભન્તિ પરભાગસ્મિં મગ્ગાનન્તરે પવત્તફલતો અઞ્ઞસ્મિં કાલે વળઞ્જનફલેસુ ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનકાલેસુ એતાનિ તીણિ નામાનિ ન લબ્ભન્તે, ફલેહિ વિપસ્સનાવસેનેવ અનત્તઅનિચ્ચદુક્ખસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં વિપસ્સનાનં વસેન એવ તાનિ તીણિ નામાનિ લબ્ભરે ફલેહિ લબ્ભન્તે.

૫૨. હોન્તિ સાધિપતીનેવ લોકુત્તરફલાનિ તુ એકન્તતો સાધિપતીનિ એવ હોન્તિ, લોકુત્તરફલાનિ ઠપેત્વા અઞ્ઞસ્મિં વિપાકે અધિપતી નત્થિ.

૫૩. મગ્ગો અત્તનો મગ્ગભાવેન મગ્ગો નામ વુચ્ચતે ભગવતા. ફલં મગ્ગં ઉપાદાય અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગં નિસ્સયં કત્વા મગ્ગો નામ ઇતિ વચનં વુચ્ચતે ભગવતા.

૫૪. ઇમે સત્ત અકુસલવિપાકા. ગાવો ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરો, તસ્સદિસત્તા ગોચરો આરમ્મણન્તિ અત્થો, અનિટ્ઠો ચ અનિટ્ઠમજ્ઝત્તો ચ અનિટ્ઠાનિટ્ઠમજ્ઝત્તા, તેયેવ ગોચરો અનિટ્ઠાનિટ્ઠમજ્ઝત્તગોચરો, તસ્મિં અનિટ્ઠાનિટ્ઠમજ્ઝત્તગોચરે વત્તરે વત્તન્તિ. સુખાદિત્તયયુત્તા તે તે અટ્ઠ અહેતુકકુસલવિપાકા સુખાદિત્તયયુત્તા સુખસોમનસ્સઉપેક્ખાવેદનાહિ સહગતા. દુક્ખુપેક્ખાયુતા ઇમે ઇમે સત્ત અહેતુકઅકુસલવિપાકા દુક્ખુપેક્ખાવેદનાહિ સહગતા.

૫૫. એવં છત્તિંસધા પાકં પાકસાસનપૂજિતો સુગતો. કિં વિસિટ્ઠો? પાકં નામ અસુરં, તં સાસતિ, પાકેન અત્તનો પુઞ્ઞફલેન દેવે અનુસાસતીતિ વા પાકસાસનો, કો સો? સક્કો. તેન પાકસાસનેન પૂજિતો સવિપાકાવિપાકેસુ કુસલવિપાકકિરિયેસુ કુસલો છેકો એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન પાકં ચિત્તં છત્તિંસપ્પકારં અબ્ર્વિ અવોચ.

અનુળારેસૂતિ ખુદ્દકેસુ. તથાભાવપચ્ચુપટ્ઠાના છળારમ્મણવિજાનનગય્હાકારા. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ ગતિ વિય ગતિ એતિસ્સાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિકા.

૫૬. સોમનસ્સયુત્તાનટ્ઠ, કુસલાકુસલાનિ ચ સોમનસ્સયુત્તાનિ અટ્ઠ કુસલાકુસલાનિ ચ, ક્રિયતો પન પઞ્ચ એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન હાસચિત્તાનિ તેરસ.

૫૭. પુથુજ્જના હસન્તેત્થ એત્થ એતેસુ તેરસચિત્તેસુ પુથુજ્જના પન અટ્ઠહિ ચિત્તેહિ હસન્તિ. સેખા સત્ત અરિયા છહિ ચિત્તેહિ હસન્તિ. અસેખા ખીણાસવા પઞ્ચહિ ચિત્તેહિ હસન્તિ.

કુસલાનિ પન રૂપારૂપકુસલાનિ સેખપુથુજ્જનાનં ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇમાનિ રૂપારૂપકિરિયાનિ ખીણાસવાનં ભાવનાયેવ કારો ભાવનાકારો, તસ્સ વસો ભાવનાકારવસો, તેન પવત્તાનિ. તાનિ રૂપારૂપકુસલાનિ ભાવનાપુઞ્ઞવસપ્પવત્તાનિ ભાવનાકુસલવસેન પવત્તાનિ. ઇમેસં રૂપારૂપકિરિયાનં તેસઞ્ચ રૂપારૂપકુસલાનં અયમેવ વિસેસો.

૫૮-૯. યા પુથુજ્જનકાલસ્મિં, અભિનિબ્બત્તિતા પન પુથુજ્જનકાલસ્મિં પુથુજ્જનભાવટ્ઠિતેન યોગિના અભિનિબ્બત્તિતા યા રૂપારૂપસમાપત્તિ, સા રૂપારૂપસમાપત્તિ સો યોગી ખીણાસવો ભિક્ખુ હુત્વા નં રૂપારૂપસમાપત્તિં યાવ યત્તકં કાલં ન સમાપજ્જતે, તાવ તત્તકેન કાલેન તસ્સ ખીણાસવભિક્ખુનો કુસલા એવ રૂપારૂપકુસલા એવ હોતિ. ખીણાસવેન સા રૂપારૂપસમાપત્તિ સચે યદિ સમાપન્ના સમાપજ્જિતા, ક્રિયા રૂપારૂપકિરિયા હોતિ.

૬૦. એકાદસવિધં કામે કામાવચરે કિરિયચિત્તં એકાદસવિધં, રૂપે રૂપાવચરે પઞ્ચ, અરૂપિસુ ચત્તારિ ઇતિ સબ્બાનિ ક્રિયચિત્તાનિ વીસતિ.

૬૧. લોકુત્તરક્રિયચિત્તં, પન કસ્મા ન વિજ્જતિ? મગ્ગસ્સ એકચિત્તક્ખણિકત્તા ન વિજ્જતિ. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – ચતુમગ્ગટ્ઠો ખીણાસવો નામ ન હોતિ, મગ્ગાનન્તરમેવ ફલં ઉપ્પજ્જતિ, મગ્ગોપિ એકચિત્તક્ખણિકો યદિ ચિત્તં બહુચિત્તક્ખણિકં, ફલસમઙ્ગિનો ખીણાસવસ્સપિ મગ્ગચિત્તં ભવેય્ય, એવં સતિ લોકુત્તરકિરિયચિત્તં ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

૬૨. ક્રિયાક્રિયાપત્તિવિભાગદેસકો કરણં ક્રિયં, ક્રિયં નામ વિનયપરિયાયેન અકત્તબ્બસ્સ કરણં, ન કરણં અક્રિયં, અક્રિયં નામ વિનયપરિયાયેન કત્તબ્બસ્સ અકરણં, આપજ્જનં આપત્તિ, ક્રિયાય કરણેન આપત્તિ ક્રિયાપત્તિ, અક્રિયાય અકરણેન આપત્તિ અક્રિયાપત્તિ, ક્રિયાપત્તિ ચ અક્રિયાપત્તિ ચ ક્રિયાપત્યાક્રિયાપત્તિયો, એકસ્સ આપત્તિ-સદ્દસ્સ લોપં કત્વા ‘‘ક્રિયાક્રિયાપત્તિયો’’તિ વુત્તં, તાસં વિભાગો ક્રિયાક્રિયાપત્તિવિભાગો, દેસેતીતિ દેસકો, તસ્સ દેસકો ક્રિયાક્રિયાપત્તિવિભાગદેસકો. ણ્વુ-તુ-પચ્ચયેસુ પરેસુ કમ્મત્થે છટ્ઠી હોતીતિ વદન્તિ. જિનો કિં વિસિટ્ઠો? ક્રિયાક્રિયાપત્તિવિભાગદેસકો હિતાહિતાનં સક્રિયાક્રિયારતો હિતસ્સ સક્રિયાય રતો, અહિતસ્સ અક્રિયાય રતો, યં ક્રિયાક્રિયં, ક્રિયં નામ ક્રિયચિત્તં, અક્રિયં નામ કુસલાકુસલવિપાકચિત્તં ઇચ્છન્તિ એકે. તં ન. કસ્મા? કુસલાધિકારે ‘‘કુસલં મુનિના લપિતં’’ અકુસલાધિકારે ‘‘પાપમાનસં પાપાપાપેસ્વપાપેન વુત્તં’’ વિપાકાધિકારે ‘‘પાકં સુગતો અબ્રવી’’તિ વત્વા પુન ક્રિયાધિકારે ‘‘કુસલાકુસલવિપાકાનિ અવોચા’’તિ વચનસ્સ વત્તબ્બાભાવતો. તેન વાસ્સ ક્રિયાક્રિયં એતસ્સાતિ ક્રિયાક્રિયં, ક્રિયાક્રિયસભાવન્તિ અત્થો. અયમેવ સારતો પચ્ચેતબ્બો. યં ક્રિયાક્રિયં ચિત્તં ક્રિયાક્રિયાસભાવં અવોચ દેસેસિ, તં ક્રિયાક્રિયં ક્રિયાક્રિયસભાવં મયા સમીરિતં, સમ્મા પકારેન ઈરિતં કથિતં.

૬૪. એકૂનનવુતિ સબ્બે, ચિત્તુપ્પાદા મહેસિના લોકુત્તરે અટ્ઠ કત્વા એકૂનનવુતિ સબ્બે ચિત્તુપ્પાદા મહેસિના તથાગતેન સમાસતો સઙ્ખેપતો નિદ્દિટ્ઠા.

૬૫. પિટકે અભિધમ્મસ્મિં, યે ભિક્ખૂ પાટવત્થિનો અભિધમ્મપિટકે પટુનો ભાવો પાટવં, તેન અત્થો પાટવત્થો, સો એતેસં અત્થીતિ પાટવત્થિનો, છેકભાવત્થિકા યે ભિક્ખૂ, તેહિ ભિક્ખૂહિ અયં અભિધમ્માવતારો ઉગ્ગહેતબ્બો સિક્ખિતબ્બો પુનપ્પુનં ચિન્તિતબ્બો.

૬૬. યે જના તસ્સઙ્કાસેન તંસન્નિભેન અભિધમ્માવતારેન અભિધમ્મમહોદધિં મહાસાગરસન્નિભં અભિધમ્મં તરન્તિ, તે ઇમં લોકં પરલોકઞ્ચ તરન્તિ. ઇતીતિ પરિસમાપને.

ઇતિ અભિધમ્માવતારટીકાય

ચિત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમો પરિચ્છેદો.