૬. રૂપપરિચ્છેદો

૧. એત્તાવતા વિભત્તા હિ, સપ્પભેદપ્પવત્તિકા.

ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, રૂપં દાનિ પવુચ્ચતિ.

૨. સમુદ્દેસા વિભાગા ચ, સમુટ્ઠાના કલાપતો.

પવત્તિક્કમતો ચેતિ, પઞ્ચધા તત્થ સઙ્ગહો.

રૂપસમુદ્દેસો

૩. ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપન્તિ દુવિધમ્પેતં રૂપં એકાદસવિધેન સઙ્ગહં ગચ્છતિ.

૪. કથં? પથવીધાતુ આપોધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતુ ભૂતરૂપં નામ.

૫. ચક્ખુ સોતં ઘાનં જિવ્હા કાયો પસાદરૂપં નામ.

૬. રૂપં સદ્દો ગન્ધો રસો આપોધાતુવિવજ્જિતં ભૂતત્તયસઙ્ખાતં ફોટ્ઠબ્બં ગોચરરૂપં નામ.

૭. ઇત્થત્તં પુરિસત્તં ભાવરૂપં નામ.

૮. હદયવત્થુ હદયરૂપં નામ.

૯. જીવિતિન્દ્રિયં જીવિતરૂપં નામ.

૧૦. કબળીકારો આહારો આહારરૂપં નામ.

૧૧. ઇતિ ચ અટ્ઠારસવિધમ્પેતં રૂપં સભાવરૂપં સલક્ખણરૂપં નિપ્ફન્નરૂપં રૂપરૂપં સમ્મસનરૂપન્તિ ચ સઙ્ગહં ગચ્છતિ.

૧૨. આકાસધાતુ પરિચ્છેદરૂપં નામ.

૧૩. કાયવિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞત્તિરૂપં નામ.

૧૪. રૂપસ્સ લહુતા મુદુતા કમ્મઞ્ઞતા વિઞ્ઞત્તિદ્વયં વિકારરૂપં નામ.

૧૫. રૂપસ્સ ઉપચયો સન્તતિ જરતા અનિચ્ચતા લક્ખણરૂપં નામ.

૧૬. જાતિરૂપમેવ પનેત્થ ઉપચયસન્તતિનામેન પવુચ્ચતીતિ એકાદસવિધમ્પેતં રૂપં અટ્ઠવીસતિવિધં હોતિ સરૂપવસેન.

૧૭. કથં –

ભૂતપ્પસાદવિસયા, ભાવો હદયમિચ્ચપિ;

જીવિતાહારરૂપેહિ, અટ્ઠારસવિધં તથા.

પરિચ્છેદો ચ વિઞ્ઞત્તિ, વિકારો લક્ખણન્તિ ચ;

અનિપ્ફન્ના દસ ચેતિ, અટ્ઠવીસવિધં ભવે.

અયમેત્થ રૂપસમુદ્દેસો.

રૂપવિભાગો

૧૮. સબ્બઞ્ચ પનેતં રૂપં અહેતુકં સપ્પચ્ચયં સાસવં સઙ્ખતં લોકિયં કામાવચરં અનારમ્મણં અપ્પહાતબ્બમેવાતિ એકવિધમ્પિ અજ્ઝત્તિકબાહિરાદિવસેન બહુધા ભેદં ગચ્છતિ.

૧૯. કથં? પસાદસઙ્ખાતં પઞ્ચવિધમ્પિ અજ્ઝત્તિકરૂપં નામ, ઇતરં બાહિરરૂપં.

૨૦. પસાદહદયસઙ્ખાતં છબ્બિધમ્પિ વત્થુરૂપં નામ, ઇતરં અવત્થુરૂપં.

૨૧. પસાદવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતં સત્તવિધમ્પિ દ્વારરૂપં નામ, ઇતરં અદ્વારરૂપં.

૨૨. પસાદભાવજીવિતસઙ્ખાતં અટ્ઠવિધમ્પિ ઇન્દ્રિયરૂપં નામ, ઇતરં અનિન્દ્રિયરૂપં.

૨૩. પસાદવિસયસઙ્ખાતં દ્વાદસવિધમ્પિ ઓળારિકરૂપં સન્તિકેરૂપં, સપ્પટિઘરૂપઞ્ચ, ઇતરં સુખુમરૂપં દૂરેરૂપં અપ્પટિઘરૂપઞ્ચ.

૨૪. કમ્મજં ઉપાદિન્નરૂપં, ઇતરં અનુપાદિન્નરૂપં.

૨૫. રૂપાયતનં સનિદસ્સનરૂપં, ઇતરં અનિદસ્સનરૂપં.

૨૬. ચક્ખાદિદ્વયં અસમ્પત્તવસેન, ઘાનાદિત્તયં સમ્પત્તવસેનાતિ પઞ્ચવિધમ્પિ ગોચરગ્ગાહિકરૂપં, ઇતરં અગોચરગ્ગાહિકરૂપં.

૨૭. વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા ભૂતચતુક્કઞ્ચેતિ અટ્ઠવિધમ્પિ અવિનિબ્ભોગરૂપં, ઇતરં વિનિબ્ભોગરૂપં.

૨૮. ઇચ્ચેવમટ્ઠવીસતિ-વિધમ્પિ ચ વિચક્ખણા.

અજ્ઝત્તિકાદિભેદેન, વિભજન્તિ યથારહં.

અયમેત્થ રૂપવિભાગો.

રૂપસમુટ્ઠાનનયો

૨૯. કમ્મં ચિત્તં ઉતુ આહારો ચેતિ ચત્તારિ રૂપસમુટ્ઠાનાનિ નામ.

૩૦. તત્થ કામાવચરં રૂપાવચરઞ્ચેતિ પઞ્ચવીસતિવિધમ્પિ કુસલાકુસલકમ્મમભિસઙ્ખતં અજ્ઝત્તિકસન્તાને કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપં પટિસન્ધિમુપાદાય ખણે ખણે સમુટ્ઠાપેતિ.

૩૧. અરૂપવિપાકદ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જિતં પઞ્ચસત્તતિવિધમ્પિ ચિત્તં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં પઠમભવઙ્ગમુપાદાય જાયન્તમેવ સમુટ્ઠાપેતિ.

૩૨. તત્થ અપ્પનાજવનં ઇરિયાપથમ્પિ સન્નામેતિ.

૩૩. વોટ્ઠબ્બનકામાવચરજવનાભિઞ્ઞા પન વિઞ્ઞત્તિમ્પિ સમુટ્ઠાપેન્તિ.

૩૪. સોમનસ્સજવનાનિ પનેત્થ તેરસ હસનમ્પિ જનેન્તિ.

૩૫. સીતુણ્હોતુસમઞ્ઞાતા તેજોધાતુ ઠિતિપ્પત્તાવ ઉતુસમુટ્ઠાનરૂપં અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ યથારહં સમુટ્ઠાપેતિ.

૩૬. ઓજાસઙ્ખાતો આહારો આહારસમુટ્ઠાનરૂપં અજ્ઝોહરણકાલે ઠાનપ્પત્તોવ સમુટ્ઠાપેતિ.

૩૭. તત્થ હદયઇન્દ્રિયરૂપાનિ કમ્મજાનેવ.

૩૮. વિઞ્ઞત્તિદ્વયં ચિત્તજમેવ.

૩૯. સદ્દો ચિત્તોતુજો.

૪૦. લહુતાદિત્તયં ઉતુચિત્તાહારેહિ સમ્ભોતિ.

૪૧. અવિનિબ્ભોગરૂપાનિ ચેવ આકાસધાતુ ચ. ચતૂહિ સમ્ભૂતાનિ.

૪૨. લક્ખણરૂપાનિ ન કુતોચિ જાયન્તિ.

૪૩. અટ્ઠારસ પન્નરસ, તેરસ દ્વાદસાતિ ચ.

કમ્મચિત્તોતુકાહાર-જાનિ હોન્તિ યથાક્કમં.

૪૪. જાયમાનાદિરૂપાનં, સભાવત્તા હિ કેવલં.

લક્ખણાનિ ન જાયન્તિ, કેહિચીતિ પકાસિતં.

અયમેત્થ રૂપસમુટ્ઠાનનયો.

કલાપયોજના

૪૫. એકુપ્પાદા એકનિરોધા એકનિસ્સયા સહવુત્તિનો એકવીસતિ રૂપકલાપા નામ.

૪૬. તત્થ જીવિતં અવિનિબ્ભોગરૂપઞ્ચ ચક્ખુના સહ ચક્ખુદસકન્તિ પવુચ્ચતિ. તથા સોતાદીહિ સદ્ધિં સોતદસકં ઘાનદસકં જિવ્હાદસકં કાયદસકં ઇત્થિભાવદસકં પુમ્ભાવદસકં વત્થુદસકઞ્ચેતિ યથાક્કમં યોજેતબ્બં. અવિનિબ્ભોગરૂપમેવ જીવિતેન સહ જીવિતનવકન્તિ પવુચ્ચતિ. ઇમે નવ કમ્મસમુટ્ઠાનકલાપા.

૪૭. અવિનિબ્ભોગરૂપં પન સુદ્ધટ્ઠકં, તદેવ કાયવિઞ્ઞત્તિયા સહ કાયવિઞ્ઞત્તિનવકં, વચીવિઞ્ઞત્તિસદ્દેહિ સહ વચીવિઞ્ઞત્તિદસકં, લહુતાદીહિ સદ્ધિં લહુતાદેકાદસકં, કાયવિઞ્ઞત્તિલહુતાદિદ્વાદસકં, વચીવિઞ્ઞત્તિસદ્દલહુતાદિતેરસકઞ્ચેતિ છ ચિત્તસમુટ્ઠાનકલાપા.

૪૮. સુદ્ધટ્ઠકં સદ્દનવકં લહુતાદેકાદસકં સદ્દલહુતાદિદ્વાદસકઞ્ચેતિ ચત્તારો ઉતુસમુટ્ઠાનકલાપા.

૪૯. સુદ્ધટ્ઠકં લહુતાદેકાદસકઞ્ચેતિ દ્વેઆહારસમુટ્ઠાનકલાપા.

૫૦. તત્થ સુદ્ધટ્ઠકં સદ્દનવકઞ્ચેતિ દ્વે ઉતુસમુટ્ઠાનકલાપા બહિદ્ધાપિ લબ્ભન્તિ, અવસેસા પન સબ્બેપિ અજ્ઝત્તિકમેવાતિ.

૫૧. કમ્મચિત્તોતુકાહાર-સમુટ્ઠાના યથાક્કમં.

નવ છ ચતુરો દ્વેતિ, કલાપા એકવીસતિ.

કલાપાનં પરિચ્છેદ-લક્ખણત્તા વિચક્ખણા;

ન કલાપઙ્ગમિચ્ચાહુ, આકાસં લક્ખણાનિ ચ.

અયમેત્થ કલાપયોજના.

રૂપપવત્તિક્કમો

૫૨. સબ્બાનિપિ પનેતાનિ રૂપાનિ કામલોકે યથારહં અનૂનાનિ પવત્તિયં ઉપલબ્ભન્તિ.

૫૩. પટિસન્ધિયં પન સંસેદજાનઞ્ચેવ ઓપપાતિકાનઞ્ચ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયભાવવત્થુદસકસઙ્ખાતાનિ સત્ત દસકાનિ પાતુભવન્તિ ઉક્કટ્ઠવસેન, ઓમકવસેન પન ચક્ખુસોતઘાનભાવદસકાનિ કદાચિપિ ન લબ્ભન્તિ, તસ્મા તેસં વસેન કલાપહાનિ વેદિતબ્બા.

૫૪. ગબ્ભસેય્યકસત્તાનં પન કાયભાવવત્થુદસકસઙ્ખાતાનિ તીણિ દસકાનિ પાતુભવન્તિ, તત્થાપિ ભાવદસકં કદાચિ ન લબ્ભતિ, તતો પરં પવત્તિકાલે કમેન ચક્ખુદસકાદીનિ ચ પાતુભવન્તિ.

૫૫. ઇચ્ચેવં પટિસન્ધિમુપાદાય કમ્મસમુટ્ઠાના, દુતિયચિત્તમુપાદાય ચિત્તસમુટ્ઠાના, ઠિતિકાલમુપાદાય ઉતુસમુટ્ઠાના, ઓજાફરણમુપાદાય આહારસમુટ્ઠાના ચેતિ ચતુસમુટ્ઠાનરૂપકલાપસન્તતિ કામલોકે દીપજાલા વિય, નદીસોતો વિય ચ યાવતાયુકમબ્બોચ્છિન્ના પવત્તતિ.

૫૬. મરણકાલે પન ચુતિચિત્તોપરિસત્તરસમચિત્તસ્સ ઠિતિકાલમુપાદાય કમ્મજરૂપાનિ ન ઉપ્પજ્જન્તિ, પુરેતરમુપ્પન્નાનિ ચ કમ્મજરૂપાનિ ચુતિચિત્તસમકાલમેવ પવત્તિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તતો પરં ચિત્તજાહારજરૂપઞ્ચ વોચ્છિજ્જતિ, તતો પરં ઉતુસમુટ્ઠાનરૂપપરમ્પરા યાવ મતકળેવરસઙ્ખાતા પવત્તન્તિ.

૫૭. ઇચ્ચેવં મતસત્તાનં, પુનદેવ ભવન્તરે.

પટિસન્ધિમુપાદાય, તથા રૂપં પવત્તતિ.

૫૮. રૂપલોકે પન ઘાનજિવ્હાકાયભાવદસકાનિ ચ આહારજકલાપાનિ ચ ન લબ્ભન્તિ, તસ્મા તેસં પટિસન્ધિકાલે ચક્ખુસોતવત્થુવસેન તીણિ દસકાનિ જીવિતનવકઞ્ચેતિ ચત્તારો કમ્મસમુટ્ઠાનકલાપા, પવત્તિયં ચિત્તોતુસમુટ્ઠાના ચ લબ્ભન્તિ.

૫૯. અસઞ્ઞસત્તાનં પન ચક્ખુસોતવત્થુસદ્દાપિ ન લબ્ભન્તિ, તથા સબ્બાનિપિ ચિત્તજરૂપાનિ, તસ્મા તેસં પટિસન્ધિકાલે જીવિતનવકમેવ, પવત્તિયઞ્ચ સદ્દવજ્જિતં ઉતુસમુટ્ઠાનરૂપં અતિરિચ્છતિ.

૬૦. ઇચ્ચેવં કામરૂપાસઞ્ઞીસઙ્ખાતેસુ તીસુ ઠાનેસુ પટિસન્ધિપવત્તિવસેન દુવિધા રૂપપ્પવત્તિ વેદિતબ્બા.

૬૧. અટ્ઠવીસતિ કામેસુ, હોન્તિ તેવીસ રૂપિસુ.

સત્તરસેવ સઞ્ઞીનં, અરૂપે નત્થિ કિઞ્ચિપિ.

સદ્દો વિકારો જરતા, મરણઞ્ચોપપત્તિયં;

ન લબ્ભન્તિ પવત્તે તુ, ન કિઞ્ચિપિ ન લબ્ભતિ.

અયમેત્થ રૂપપવત્તિક્કમો.

નિબ્બાનભેદો

૬૨. નિબ્બાનં પન લોકુત્તરસઙ્ખાતં ચતુમગ્ગઞાણેન સચ્છિકાતબ્બં મગ્ગફલાનમારમ્મણભૂતં વાનસઙ્ખાતાય તણ્હાય નિક્ખન્તત્તા નિબ્બાનન્તિ પવુચ્ચતિ.

૬૩. તદેતં સભાવતો એકવિધમ્પિ સઉપાદિસેસનિબ્બાનધાતુ અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુ ચેતિ દુવિધં હોતિ કારણપરિયાયેન.

૬૪. તથા સુઞ્ઞતં અનિમિત્તં અપ્પણિહિતઞ્ચેતિ તિવિધં હોતિ આકારભેદેન.

૬૫. પદમચ્ચુતમચ્ચન્તં, અસઙ્ખતમનુત્તરં.

નિબ્બાનમિતિ ભાસન્તિ, વાનમુત્તા મહેસયો.

ઇતિ ચિત્તં ચેતસિકં, રૂપં નિબ્બાનમિચ્ચપિ;

પરમત્થં પકાસેન્તિ, ચતુધાવ તથાગતા.

ઇતિ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહે રૂપસઙ્ગહવિભાગો નામ

છટ્ઠો પરિચ્છેદો.