૬. યમકમાતિકા

મૂલયમકમાતિકત્થવણ્ણના

ઇદાનિ યમકમાતિકાય સંવણ્ણનાનયો હોતિ. સા પનેસા મૂલયમકમાતિકા ખન્ધઆયતનધાતુસચ્ચસઙ્ખારઅનુસયચિત્તધમ્મઇન્દ્રિયયમકમાતિકાતિ દસવિધા હોતિ. કેનટ્ઠેન ચેત્થ યમકન્તિ? યુગળટ્ઠેન. યુગળં હિ ‘‘યમકપાટિહારિયં’’, ‘‘યમકસાલા’’તિઆદીસુ ‘‘યમક’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ઇતિ યુગળસઙ્ખાતાનં યમકાનં વસેન દેસિતત્તા ઇમેસુ દસસુ એકેકમ્પિ, એતેસં વિભજનત્તા નિદ્દેસોપિ, સબ્બેસં સમૂહત્તા પકરણમ્પિ યમકં નામ. ઇધ પનેતા નિદ્દેસયમકં ઉપાદાય ‘‘યમકમાતિકા’’ત્વેવ વુત્તા, તાસં પન દસન્નં યમકમાતિકાનં મૂલયમકમાતિકા આદિ. તત્થાપિ ‘‘યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે કુસલમૂલા. યે વા પન કુસલમૂલા, સબ્બે તે ધમ્મા કુસલા’’તિ ઇદં યમકં આદિ. તસ્સ કુસલમૂલસઙ્ખાતાનં દ્વિન્નં અત્થાનં વસેન અત્થયમકન્તિ વા, તેસઞ્ઞેવ અત્થાનં અનુલોમતો પટિલોમતો પવત્તપાળિધમ્મવસેન ધમ્મયમકન્તિ વા, અનુલોમપટિલોમતો પવત્તપુચ્છાવસેન પુચ્છાયમકન્તિ વા તિધા યમકભાવો વેદિતબ્બો. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

ઇદાનિ ઇમેસં યમકાનં વસેન દેસિતાય ઇમિસ્સા મૂલયમકમાતિકાય તાવ નયયમકપુચ્છાઅત્થવારપ્પભેદવસેન પાળિવવત્થાનં એવં વેદિતબ્બં – કુસલત્તિકમાતિકાય હિ ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિ ઇદં આદિપદં નિસ્સાય મૂલનયો મૂલમૂલનયો મૂલકનયો મૂલમૂલકનયોતિ ઇમે ચત્તારો નયા હોન્તિ. તેસુ એકેકસ્મિં નયે મૂલયમકં એકમૂલયમકં અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલયમકન્તિ તીણિ તીણિ યમકાનીતિ દ્વાદસ યમકાનિ. એકેકસ્મિં યમકે અનુલોમપટિલોમવસેન દ્વે દ્વે પુચ્છાતિ ચતુવીસતિ પુચ્છા, એકેકપુચ્છાય સન્નિટ્ઠાનસંસયવસેન દ્વે દ્વે અત્થાતિ અટ્ઠચત્તાલીસ અત્થા.

તત્થ યે કેચિ કુસલાતિ કુસલેસુ ‘‘કુસલા નુ ખો, ન કુસલા નુ ખો’’તિ સન્દેહાભાવતો ઇમસ્મિં પદે સન્નિટ્ઠાનત્થો વેદિતબ્બો. સબ્બે તે કુસલમૂલાતિ ‘‘સબ્બે તે કુસલા ધમ્મા કુસલમૂલા નુ ખો, ન નુ ખો’’તિ એવં વિમતિવસેન પુચ્છિતત્તા ઇમસ્મિં પદે સંસયત્થો વેદિતબ્બો. સો ચ ખો વેનેય્યાનં સંસયટ્ઠાને સંસયં દીપેત્વા તંવિનોદનત્થં ભગવતા વુત્તો, તથાગતસ્સ પન સંસયટ્ઠાનં નામ નત્થિ. ઇતો પરેસુપિ પુચ્છાપદેસુ એસેવ નયો. યથા ચ કુસલપદં નિસ્સાય ઇમે ચતુનયાદયો હોન્તિ, અકુસલપદં નિસ્સાયપિ તથેવ, અબ્યાકતપદં નિસ્સાયપિ તથેવ, કુસલાદીનિ તીણિપિ પદાનિ એકતો કત્વા નિદ્દિટ્ઠં નામપદં નિસ્સાય તથેવાતિ કુસલત્તિકમાતિકાય ચતૂસુ પદેસુ સબ્બેપિ સોળસ નયા, અટ્ઠચત્તાલીસ યમકાનિ, છન્નવુતિ પુચ્છા, દ્વાનવુતિસતં અત્થા ચ ઉદ્દેસવસેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. એત્તાવતા મૂલવારો હેતુવારો નિદાનવારો સમ્ભવવારો પભવવારો સમુટ્ઠાનવારો આહારવારો આરમ્મણવારો પચ્ચયવારો સમુદયવારોતિ સબ્બેપિ દસ વારા હોન્તિ. તત્થ મૂલવારે આગતપરિચ્છેદેનેવ અવસેસેસુપિ નયાદયો વેદિતબ્બા. પાળિ પનેત્થ અતિસંખિત્તા. ઇતિ સબ્બેસુપિ દસસુ વારેસુ સટ્ઠિસતં નયા, અસીતિઅધિકાનિ ચત્તારિ યમકસતાનિ, સટ્ઠિઅધિકાનિ નવ પુચ્છાસતાનિ, વીસાધિકાનિ એકૂનવીસતિ અત્થસતાનિ ચ ઉદ્દિટ્ઠાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

એવમેત્થ નયયમકપુચ્છા અત્થવારપ્પભેદવસેન પાળિવવત્થાનં વિદિત્વા ઇદાનિ તસ્સા અનુત્તાનપદત્થાનુસારેનેવ વિભઙ્ગનયસહિતો સઙ્ખેપત્થવણ્ણનાનયો એવં વેદિતબ્બો – તત્થ યે કેચીતિ અનવસેસવચનં. કુસલા ધમ્માતિ અનવજ્જસુખવિપાકા નિસ્સત્તસભાવા. સબ્બે તે કુસલમૂલાતિ કિં તે સબ્બેયેવ કુસલમૂલા હોન્તીતિ પુચ્છા. ઇમાનિ પન વિસ્સજ્જનમાતિકાય નત્થિ. યમકમાતિકાય હિ સબ્બત્થ પુચ્છાપદાનેવ ઉદ્ધટાનિ, ન વિસ્સજ્જનાનીતિ. વિસ્સજ્જનાનિ પન નિદ્દેસેયેવ વુત્તાનિ, તસ્મા સબ્બત્થ નિદ્દેસનયેનેવ વિસ્સજ્જનમુખં દસ્સયિસ્સામ. ઇમિસ્સાવ ‘‘યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે કુસલમૂલા’’તિ પુચ્છાય વિભઙ્ગનયેન ઇદં વિસ્સજ્જનમુખં. ‘‘તીણેવ કુસલમૂલાનિ, અવસેસા કુસલા ધમ્મા ન કુસલમૂલા’’તિ તસ્સા ચાયમત્થો – ન તે સબ્બે કુસલા ધમ્મા કુસલમૂલાનિ હોન્તિ, અલોભાદીનિ પન તીણેવ કુસલમૂલાનીતિ. યે વા પન કુસલમૂલા તયો અલોભાદયો કુસલાનં મૂલાતિ વુત્તા, સબ્બે તે કુસલા ધમ્માતિ કિં તે સબ્બે તયોપિ ધમ્મા કુસલાતિ પુચ્છા. તસ્સા નિદ્દેસે ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં. તસ્સ તેસં તિણ્ણં મૂલાનં કુસલભાવમ્પિ સમ્પટિચ્છામીતિ અત્થો. અયં તાવ મૂલનયે મૂલયમકનયો.

એકમૂલયમકે પન સબ્બે તે કુસલમૂલેન એકમૂલાતિ ગણનટ્ઠેન એકમૂલકં અગ્ગહેત્વા સમાનત્થેન ગહેતબ્બા, અયં હેત્થ અત્થો – ‘‘સબ્બે તે કુસલમૂલેન એકં સમાનં મૂલં એતેસન્તિ એકમૂલા’’તિ. યં ફસ્સસ્સ મૂલં, કિં તદેવ વેદનાદીનન્તિ અયં પુચ્છા. અથ નેસં તથાભાવં સમ્પટિચ્છનવસેન ‘‘આમન્તા’’તિ વિભઙ્ગે વિસ્સજ્જનં. યે વા પન કુસલમૂલેન એકમૂલા, સબ્બે તે ધમ્મા કુસલાતિ પુચ્છા. તસ્સા પન કુસલચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કુસલમૂલેન એકમૂલમેવ, ન કુસલં, ફસ્સાદિધમ્મજાતં પન કુસલમૂલેન એકમૂલઞ્ચેવ કુસલઞ્ચાતિ ઇદં વિસ્સજ્જનં. યથેવ હિ ફસ્સાદીનં અલોભાદયો સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનેન હેતુપચ્ચયત્તા મૂલં, તથા તંસમુટ્ઠાનરૂપસ્સાપીતિ તંરૂપમ્પિ અરૂપધમ્મેહિ સદ્ધિં સમાનમૂલન્તિ વુચ્ચતિ, ન પન કુસલં અનવજ્જસુખવિપાકત્તાભાવા. એકમૂલયમકનયો.

અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલયમકે પન ‘‘યે કેચિ કુસલા’’તિ અપુચ્છિત્વા ‘‘યે કેચિ કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ પુચ્છા કતા. કસ્મા? ઇમિનાપિ બ્યઞ્જનેન તસ્સેવત્થસ્સ સમ્ભવદસ્સનત્થં, કુસલસમુટ્ઠાનરૂપસ્સાપિ સમ્પિણ્ડનત્થઞ્ચ. અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાતિ સબ્બેવ તે કિં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હેતુપચ્ચયટ્ઠેન મૂલાનિ હોન્તીતિ પુચ્છા. તસ્સા યાનિ દ્વે તીણિ મૂલાનિ એકતો ઉપ્પજ્જન્તિ, તાનેવ એકમૂલાનિ ચેવ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાનિ ચ, અવસેસા કુસલમૂલસહજાતા રૂપારૂપધમ્મા કુસલમૂલેન એકમૂલાવ, ન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાતિ વિસ્સજ્જનં. તસ્સેવ પટિલોમનયે સબ્બે તે અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલા અલોભાદયો કુસલાતિ પુચ્છા. આમન્તાતિ વિસ્સજ્જનં. મૂલનયો.

યથા ચ મૂલનયે મૂલયમકએકમૂલયમકઅઞ્ઞમઞ્ઞમૂલયમકવસેન છબ્બિધા પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયા વુત્તા, એવં મૂલમૂલનયાદીસુપિ વેદિતબ્બા. અયં પનેત્થ વિસેસો – સબ્બે તે કુસલમૂલમૂલાતિ સબ્બે તે કુસલમૂલસઙ્ખાતા મૂલા, કુસલમૂલમૂલાત્વેવ અત્થો. એકમૂલમૂલાતિ સમાનટ્ઠેન એકમેવ મૂલમૂલં એતેસન્તિ એકમૂલમૂલા, સમાનમૂલમૂલાત્વેવ અત્થો. અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલમૂલાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ મૂલં અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલં, તં હેતુપચ્ચયટ્ઠેન મૂલં એતેસન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલમૂલા, અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલમૂલાત્વેવ અત્થો. સેસં તાદિસમેવાતિ. મૂલમૂલનયો.

મૂલકનયે પન સબ્બે તે કુસલમૂલકાતિ સબ્બે તે કુસલા હેતુપચ્ચયટ્ઠેન કુસલભૂતં મૂલં એતેસન્તિ કુસલમૂલકાતિ પુચ્છા. આમન્તાતિ વિસ્સજ્જનં. ‘‘યે વા પન કુસલમૂલકા, સબ્બે તે ધમ્મા કુસલા’’તિ પુચ્છા. યં રૂપં, તં ઠપેત્વા સેસં કુસલન્તિ વિસ્સજ્જનં, સેસં તાદિસમેવાતિ. મૂલકનયો.

મૂલમૂલકનયે પન કુસલમૂલમૂલકાતિ કુસલમૂલસઙ્ખાતં મૂલં એતેસન્તિ કુસલમૂલમૂલકા. સેસં તાદિસમેવાતિ.

અયં તાવ કુસલપદેસુ પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયો. અકુસલપદાદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – અકુસલપદમૂલેસુ એકમૂલયમકે ‘‘યે કેચિ અકુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે અકુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ પઠમપુચ્છાય ‘‘અહેતુકં અકુસલં અકુસલમૂલેન એકમૂલ’’ન્તિ નિદ્દેસે વિસ્સજ્જનં કતં. તત્થ અહેતુકં અકુસલન્તિ દ્વીસુ મોહમૂલચિત્તેસુ મોહં સન્ધાય વુત્તં, અબ્યાકતપદમૂલેસુ એકમૂલયમકે ‘‘યે કેચિ અબ્યાકતા ધમ્મા, સબ્બે તે અબ્યાકતમૂલેન એકમૂલા’’તિ પુચ્છાય ‘‘અહેતુકં અબ્યાકતં ઠપેત્વા સેસા અબ્યાકતમૂલેન એકમૂલકા’’તિ વિસ્સજ્જનં. તત્થ અહેતુકં અબ્યાકતન્તિ અટ્ઠારસાહેતુકચિત્તુપ્પાદા, રૂપં, નિબ્બાનઞ્ચ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ સહેતુકઅબ્યાકતચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમ્પિ અબ્યાકતમૂલેન એકમૂલમેવ, તં પન અબ્બોહારિકં કત્વા નિદ્દેસે એકતો લબ્ભમાનકવસેનપેતં વિસ્સજ્જનં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

નામપદમૂલેસુ ચ ‘‘યે કેચિ નામા ધમ્મા, સબ્બે તે નામમૂલા’’તિ પુચ્છાય ‘‘નવેવ નામમૂલાનિ, અવસેસા નામા ધમ્મા, ન નામમૂલા’’તિ વિસ્સજ્જનં. એકમૂલનયે પનેત્થ ‘‘યે કેચિ નામા ધમ્મા, સબ્બે તે નામમૂલેન એકમૂલા’’તિ પુચ્છા. ‘‘અહેતુકં નામં ઠપેત્વા સેસં નામમૂલેન એકમૂલ’’ન્તિ વિસ્સજ્જનં. તત્થ અહેતુકચિત્તુપ્પાદવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તમોહનિબ્બાનવસેન અહેતુકં નામં વેદિતબ્બં. સેસં સબ્બત્થ કુસલપદે વુત્તાનુસારેન સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ. અયં મૂલવારે નયો.

ઇતો પરેસુ હેતુવારાદીસુ નવસુ વારેસુ મૂલવારસદિસોવ સબ્બત્થ સંવણ્ણનાનયો. હેતુઆદિપદમત્તમેવ હેત્થ વિસેસો, તાનિ ચ મૂલ-સદ્દપરિયાયતો અલોભાદિહેતુકાનેવ. અલોભાદયો હિ સહજાતધમ્મસઙ્ખાતસ્સ અત્તનો ફલસ્સ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન મૂલં. તસ્સ નિપ્ફાદનત્થં હિનોતિ પવત્તતીતિ હેતુ, ‘‘હન્દ નં ગણ્હથા’’તિ દસ્સેન્તં વિય અત્તનો ફલં નિદેતીતિ નિદાનં. એતસ્મા ફલં સમ્ભવતીતિ સમ્ભવો. પભવતીતિ પભવો. સમુટ્ઠાતિ તં એત્થ, એતેનાતિ વા સમુટ્ઠાનં. તં આહરતીતિ આહારો. અપટિક્ખિપિતબ્બટ્ઠેન તેન આલમ્બીયતીતિ આલમ્બણં. એતં પટિચ્ચ તં એતીતિ પચ્ચયો. એતસ્મા તં સમુદેતીતિ સમુદયો. સબ્બં કારણપરિયાયેન વુત્તા ‘‘મૂલં હેતુ નિદાનઞ્ચા’’તિ ગાથા દસન્નમ્પિ વારાનં ઉદ્દાનગાથા નામ. અયં મૂલયમકમાતિકત્થવણ્ણનાનયો.

ખન્ધયમકમાતિકત્થવણ્ણના

ખન્ધયમકપાળિયા પન પાળિવવત્થાનં તાવ એવં વેદિતબ્બં – ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ પદં આદિં કત્વા યાવ ‘‘ન ખન્ધા ન સઙ્ખારા’’તિ પદં, તાવ પવત્તા અયં ખન્ધયમકમાતિકા નામ. સા પણ્ણત્તિવારસ્સ ‘‘ઉદ્દેસવારો’’તિપિ ‘‘પુચ્છાવારો’’તિપિ વુચ્ચતિ. સો ચ પદસોધનવારો પદસોધનમૂલચક્કવારો સુદ્ધખન્ધવારો સુદ્ધખન્ધમૂલચક્કવારોતિ ચતૂહિ નયવારેહિ પટિમણ્ડિતો. તત્થ ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, રૂપક્ખન્ધો રૂપ’’ન્તિઆદિના નયેન પદમેવ સોધેત્વા ગતો પદસોધનવારો નામ. સો અનુલોમપટિલોમવસેન દુવિધો હોતિ. તસ્સ અનુલોમવારે ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, રૂપક્ખન્ધો રૂપ’’ન્તિઆદીનિ પઞ્ચ યમકાનિ. પટિલોમવારેપિ ‘‘ન રૂપં ન રૂપક્ખન્ધો, ન રૂપક્ખન્ધો ન રૂપ’’ન્તિઆદિના પઞ્ચ વારા.

તતો પરં તેસઞ્ઞેવ પદસોધનવારે સોધિતાનં ખન્ધાનં ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિના નયેન એકેકખન્ધમૂલકાનિ ચત્તારિ ચત્તારિ ચક્કાનિ બન્ધિત્વા ગતો પદસોધનમૂલકાનં ચક્કાનં અત્થિતાય પદસોધનમૂલચક્કવારો નામ. સોપિ અનુલોમપટિલોમવસેન દુવિધો હોતિ. તસ્સ અનુલોમવારે ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદીનિ એકેકખન્ધમૂલકાનિ ચત્તારિ ચત્તારિ કત્વા વીસતિ યમકાનિ. પટિલોમવારેપિ ‘‘ન રૂપં ન રૂપક્ખન્ધો, ન ખન્ધા ન વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદીનિ વીસતિમેવ.

તતો પરં ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા રૂપ’’ન્તિઆદિના નયેન સુદ્ધખન્ધવસેનેવ ગતો સુદ્ધખન્ધવારો નામ. સોપિ અનુલોમપટિલોમવસેન દુવિધો હોતિ. તસ્સ અનુલોમવારે ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા રૂપ’’ન્તિઆદીનિ પઞ્ચ યમકાનિ. પટિલોમવારેપિ ‘‘ન રૂપં ન ખન્ધો, ન ખન્ધા ન રૂપ’’ન્તિઆદીનિ પઞ્ચેવ.

તતો પરં તેસઞ્ઞેવ સુદ્ધખન્ધાનં ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા વેદના’’તિઆદિના નયેન એકેકખન્ધમૂલકાનિ ચત્તારિ ચત્તારિ ચક્કાનિ બન્ધિત્વા ગતો સુદ્ધખન્ધમૂલકાનં ચક્કાનં અત્થિતાય સુદ્ધખન્ધમૂલચક્કવારો નામ. સોપિ અનુલોમપટિલોમવસેન દુવિધો હોતિ. તસ્સ અનુલોમવારે ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા વેદના’’તિઆદીનિ એકેકખન્ધમૂલકાનિ ચત્તારિ ચત્તારિ કત્વા વીસતિ યમકાનિ. પટિલોમવારેપિ ‘‘ન રૂપં ન ખન્ધો, ન ખન્ધા ન વેદના’’તિઆદીનિ વીસતિમેવ. એવમેત્થ ચતૂસુ નયવારેસુ એકં યમકસતં, દ્વે પુચ્છાસતાનિ, એકેકપુચ્છાય સન્નિટ્ઠાનસંસયવસેન દ્વે દ્વે અત્થે કત્વા ચત્તારિ ચ અત્થસતાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

એવમેતિસ્સા પાળિવવત્થાનં વિદિત્વા ઇદાનિ અનુત્તાનપદત્થાનુસારેન વિભઙ્ગનયસહિતસઙ્ખેપત્થવણ્ણનાનયો એવં વેદિતબ્બો. પઞ્ચક્ખન્ધાતિ અયં યમકવસેન પુચ્છિતબ્બાનં ખન્ધાનં ઉદ્દેસો. રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ તેસઞ્ઞેવ પભેદતો નામવવત્થાનં. તતો પરં પદસોધનવારાદયો ચત્તારો નયવારા. તત્થ રૂપં રૂપક્ખન્ધોતિ યં કિઞ્ચિ ‘‘રૂપ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, સબ્બં તં ‘‘રૂપક્ખન્ધો’’તિ પુચ્છતીતિ વચનસોધનત્થં પુચ્છા. તસ્સા ચ ‘‘પિયરૂપં સાતરૂપં રૂપં ન રૂપક્ખન્ધો, રૂપક્ખન્ધો રૂપઞ્ચેવ રૂપક્ખન્ધો ચા’’તિ ઇદં નિદ્દેસનયેન વિસ્સજ્જનં. તત્થ પિયરૂપં સાતરૂપન્તિઆદીસુ યં ‘‘રૂપ’’ન્તિ વુત્તં, તં રૂપમેવ ન રૂપક્ખન્ધો. યો પન ‘‘રૂપક્ખન્ધો’’તિ વુત્તો, સો ‘‘રૂપ’’ન્તિપિ ‘‘રૂપક્ખન્ધો’’તિપિ વત્તું વટ્ટતીતિ અત્થો. રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિ એત્થ પન ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં રૂપક્ખન્ધસ્સ નિયમેન રૂપન્તિ વત્તબ્બત્તા. વેદના વેદનાક્ખન્ધોતિ પુચ્છાય, વેદનાક્ખન્ધો વેદનાતિ પુચ્છાય ચ ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં. સઞ્ઞાસઞ્ઞાક્ખન્ધોતિ પુચ્છાય ‘‘પપઞ્ચસઞ્ઞા’’તિઆદીસુ આગતા દિટ્ઠિસઞ્ઞા સઞ્ઞા ન સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઞ્ઞા ચેવ સઞ્ઞાક્ખન્ધો ચાતિ વિસ્સજ્જનં. સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઞ્ઞાતિ પુચ્છાય ચ ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં. સઙ્ખારા સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ પુચ્છાય ‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિઆદીસુ આગતો સઙ્ખારક્ખન્ધો, તતો અવસેસા સઙ્ખતધમ્મા સઙ્ખારા ન સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ વિસ્સજ્જનં. સઙ્ખારક્ખન્ધો સઙ્ખારાતિ પુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં. વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ પુચ્છાય, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો વિઞ્ઞાણન્તિ પુચ્છાય ચ ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં.

પટિલોમવારે ન રૂપં ન રૂપક્ખન્ધોતિ પુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં. તસ્સ રૂપ-સદ્દવચનીયા ધમ્મા રૂપક્ખન્ધો ન હોન્તીતિ અત્થો. ન રૂપક્ખન્ધો ન રૂપન્તિ પુચ્છાય રૂપક્ખન્ધવિરહિતા ‘‘પિયરૂપં સાતરૂપ’’ન્તિ વુત્તા ધમ્મા ન રૂપક્ખન્ધો, રૂપં, પિયરૂપસાતરૂપરૂપક્ખન્ધવિરહિતા પન ધમ્મા ન રૂપક્ખન્ધો ચેવ ન રૂપઞ્ચાતિ વિસ્સજ્જનં. ન વેદના ન વેદનાક્ખન્ધોતિ પુચ્છાય, ન વેદનાક્ખન્ધો ન વેદનાતિ પુચ્છાય, ન સઞ્ઞા ન સઞ્ઞાક્ખન્ધોતિ પુચ્છાય ચ ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં. ન સઙ્ખારા ન સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ પુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં. ન સઞ્ઞાક્ખન્ધો ન સઞ્ઞાતિ પુચ્છાય પન દિટ્ઠિસઞ્ઞા ન સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા, તં દિટ્ઠિસઞ્ઞં, સઞ્ઞાક્ખન્ધઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસા ન ચેવ સઞ્ઞા ન ચ સઞ્ઞાક્ખન્ધોતિ વિસ્સજ્જનં. ન સઙ્ખારા ન સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ પુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં. ન સઙ્ખારક્ખન્ધો ન સઙ્ખારાતિ પુચ્છાય સઙ્ખારક્ખન્ધં ઠપેત્વા અવસેસસઙ્ખતધમ્મા ન સઙ્ખારક્ખન્ધો, સઙ્ખારા, અસઙ્ખતા પન ધાતુ ન ચેવ સઙ્ખારા ન ચ સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ વિસ્સજ્જનં. ન વિઞ્ઞાણં ન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ પુચ્છાય, ન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો ન વિઞ્ઞાણન્તિ પુચ્છાય ચ ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં. ઇમિનાવ નયેન ઇતો પરેસુપિ સબ્બત્થ વિસ્સજ્જનનયો વેદિતબ્બો, વિસેસમત્તમેવ પન વક્ખામ.

પદસોધનમૂલચક્કવારે પન અયં વિસેસો – ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધોતિ યે કેચિ ખન્ધા, સબ્બે તે વેદનાક્ખન્ધોતિ પુચ્છા. તસ્સા ‘‘વેદનાક્ખન્ધો ખન્ધો ચેવ વેદનાક્ખન્ધો ચ, અવસેસા પન ખન્ધા, ન વેદનાક્ખન્ધો’’તિ વિસ્સજ્જનં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. પટિલોમે પન ન ખન્ધા ન વેદનાક્ખન્ધોતિ પુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં. એત્થ ચ યે પઞ્ઞત્તિનિબ્બાનસઙ્ખાતા ધમ્મા ખન્ધાપિ ન હોન્તિ, તે યસ્મા વેદનાક્ખન્ધોપિ ન હોતિ, તસ્મા ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં, સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. પદસોધનમૂલચક્કવારો.

સુદ્ધખન્ધવારે પન ‘‘રૂપં ખન્ધો’’તિ પુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં પિયરૂપાદીનઞ્ચ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ સઙ્ગહિતત્તા. ‘‘ખન્ધા રૂપ’’ન્તિઆદીસુ યે કેચિ ખન્ધા, સબ્બે તે રૂપક્ખન્ધોતિઆદિના અત્થો ગહેતબ્બો. તેનેવ હિસ્સ નિદ્દેસે ‘‘ખન્ધા રૂપ’’ન્તિઆદિના પદં અનુદ્ધરિત્વા ‘‘ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના અત્થવસેનેવ પદં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘રૂપક્ખન્ધો ખન્ધો ચેવ રૂપક્ખન્ધો ચ, અવસેસા ખન્ધા, ન રૂપક્ખન્ધો’’તિ વિસ્સજ્જનં કતં. તેનેવ ચ કારણેન સુદ્ધખન્ધવારોતિ વુત્તો. વચનસોધને વિય હિ એત્થ ન વચનં પમાણં, યથા પન સુદ્ધખન્ધા લબ્ભન્તિ, તથા તથા અત્થોવ પમાણં. પરતો આયતનયમકમાતિકાદીસુપિ એસેવ નયો. પટિલોમે ‘‘ન રૂપં ન ખન્ધો’’તિ યં ધમ્મજાતં રૂપં ન હોતિ, તં ખન્ધોપિ ન હોતીતિ પુચ્છા, તસ્સા ‘‘રૂપક્ખન્ધવિરહિતા ખન્ધા, ન રૂપં, તથા નિબ્બાનં ન પન રૂપઞ્ચેવ ન ખન્ધો ચા’’તિ વિસ્સજ્જનં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. સુદ્ધખન્ધવારો.

સુદ્ધખન્ધમૂલચક્કવારેપિ ‘‘ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિના હેટ્ઠા વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બોતિ અયં પણ્ણત્તિવારે નયો.

યસ્મા પન નિદ્દેસે ઇમિસ્સા પન માતિકાય પણ્ણત્તિવારસઙ્ખાતં નિદ્દેસં વત્વા તતો ઇમં માતિકાક્કમં મુઞ્ચિત્વા અપરેન પરિયાયેન અઞ્ઞેપિ ઉદ્દેસવારવિરહિતા ‘‘પવત્તિવારો પરિઞ્ઞાવારો’’તિ દ્વે મહાવારા પુચ્છાવિસ્સજ્જનવસેન વુત્તા, તસ્મા તેસં દ્વિન્નમ્પિ વારાનં નયો દસ્સેતબ્બો. તતો પવત્તિવારે તાવ પાળિવવત્થાનપુબ્બિકા મુખમત્તપ્પકાસના – ઇમસ્મિં હિ ઉપ્પાદવારો નિરોધવારો ઉપ્પાદનિરોધવારોતિ તયો અન્તરવારા હોન્તિ. તત્થ ઉપ્પાદવારે તાવ તિણ્ણં અદ્ધાનં વસેન છ કાલભેદા હોન્તિ પચ્ચુપ્પન્નો, અતીતો, અનાગતો, પચ્ચુપ્પન્નેનાતીતો, પચ્ચુપ્પન્નેનાનાગતો, અતીતેનાનાગતોતિ. એવમેતેસુ છસુ કાલભેદેસુ ય્વાયં પઠમો પચ્ચુપ્પન્નો, તત્થ પુગ્ગલતો ઓકાસતો પુગ્ગલોકાસતોતિ તયો વારા હોન્તિ.

તત્થ ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતીતિ? અસઞ્ઞસત્તં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ. પઞ્ચવોકારં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં રૂપક્ખન્ધો ચ ઉપ્પજ્જતિ, વેદનાક્ખન્ધો ચ ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ વા પન વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતીતિ? અરૂપં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ. પઞ્ચવોકારં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં વેદનાક્ખન્ધો ચ ઉપ્પજ્જતિ, રૂપક્ખન્ધો ચ ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ…પે… તસ્સ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ…પે… યસ્સ વા પન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતીતિ…પે… પઞ્ચવોકારં …પે… ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવં રૂપક્ખન્ધમૂલકાનિ ચત્તારિ, ‘‘યસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સઞ્ઞાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના ચ વેદનાક્ખન્ધમૂલકાનિ તીણિ, સઞ્ઞાક્ખન્ધમૂલકાનિ દ્વે, સઙ્ખારક્ખન્ધમૂલકં એકન્તિ એવમેતાનિ પચ્ચુપ્પન્નકાલે પુગ્ગલવારે અનુલોમનયે દસ યમકાનિ હોન્તિ. તત્થ રૂપક્ખન્ધમૂલકેસુ ચતૂસુ આદિતો એકમેવ પાળિયં વિસ્સજ્જિતં, સેસાનિ તેન સદિસવિસ્સજ્જનાનીતિ તન્તિયા લહુભાવત્થં સંખિત્તાનિ.

વેદનાક્ખન્ધમૂલકે પન સબ્બત્થ ‘‘આમન્તા’’તિ એકસદિસમેવ વિસ્સજ્જનં. વેદનાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ નિયમેન સઞ્ઞાદીનં ઉપ્પજ્જનતો તત્થ સબ્બાનિ સંખિત્તાનિ. યથા ચ પુગ્ગલવારે દસ યમકાનિ, એવં ઓકાસવારેપિ ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતીતિ? અસઞ્ઞસત્તે તત્થ…પે… પઞ્ચવોકારે તત્થ…પે… ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના, પુગ્ગલોકાસવારેપિ ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતીતિ? અસઞ્ઞસત્તં…પે… પઞ્ચવોકારં…પે… ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના. પચ્ચુપ્પન્નકાલે તીસુ વારેસુ અનુલોમનયે તિંસ યમકા હોન્તિ. યથા અનુલોમનયે તિંસ, એવં પટિલોમનયેપિ ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતીતિ? અરૂપં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ. સબ્બેસં ચવન્તાનં તેસં રૂપક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જતિ વેદનાક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જતિ. યસ્સ વા પન વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતીતિ? અસઞ્ઞસત્તં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ. સબ્બેસં ચવન્તાનં તેસં વેદનાક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જતિ રૂપક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જતી’’તિઆદિના, ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતીતિ? ઉપ્પજ્જતિ. યત્થ વા પન…પે… નુપ્પજ્જતીતિ? ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના ચ, ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતીતિ…પે… સબ્બેસં ચવન્તાનં તદુભયં નુપ્પજ્જતી’’તિઆદિના ચાતિ તિંસ યમકા. એવં પચ્ચુપ્પન્નકાલે સટ્ઠિ યમકાનિ, તદ્દિગુણા પુચ્છા, તદ્દિગુણા ચ અત્થા વેદિતબ્બા.

તત્થ યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતીતિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ પટિસન્ધિક્ખણે રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ વેદનાક્ખન્ધોતિ વેદનાક્ખન્ધોપિ તસ્સ તસ્મિંયેવ ખણે ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો ઇમિનાવ નયેન. તત્થ અસઞ્ઞસત્તન્તિ અસઞ્ઞત્તભવં પટિસન્ધિવસેન ઉપપજ્જન્તાનં તેસં ઉપ્પજ્જનક્ખણે રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં અચિત્તકત્તા વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. ઇમિનાવ નયેન ‘‘યસ્સ વા પન વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિકેસુ પુચ્છાવિસ્સજ્જનેસુ, તતો પરેસુપિ સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

ઇદં પનેત્થ ઉપ્પાદનિરોધેસુ નિયમલક્ખણં – સકલેપિ હિ ઇમસ્મિં ખન્ધયમકે તત્થ તત્થ ઉપ્પન્નાનં સત્તાનં પવત્તે યાવ મરણા વા ખન્ધાનં અપરિયન્તેસુ ઉપ્પાદનિરોધેસુ વિજ્જમાનેસુપિ લહુપરિવત્તાનં ધમ્માનં વિનિબ્ભોગં કત્વા ઉપ્પાદનિરોધે દસ્સેતું ન સુકરન્તિ પવત્તિયં ઉપ્પાદનિરોધે અનામસિત્વા પટિસન્ધિઉપ્પાદવસેનેવ ઉપ્પાદવારો, નિરોધમરણકાલે નિરોધવસેનેવ ચ નિરોધવારો કથિતો. એવમેત્થ ઉપ્પાદનિરોધેસુ નિયમલક્ખણં વિદિત્વા પટિસન્ધિઉપ્પાદમેવ ચ ચુતિનિરોધમેવ ચ ગહેત્વા તેસુ તેસુ ઠાનેસુ આગતાનં પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનં અત્થવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

પટિલોમનયે પન સબ્બેસં ચવન્તાનન્તિ મરણચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણસમન્નાગતાનં. તેસં હિ તત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, વેદનાક્ખન્ધો ચ ચુતિચિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિક્ખણે એવ ઉપ્પન્નત્તા. ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતી’’તિ પુચ્છાય અરૂપભવં સન્ધાય ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઇદં વિસ્સજ્જનં કતં, અનન્તરપુચ્છાય અસઞ્ઞિભવં સન્ધાય ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઇદં વિસ્સજ્જનન્તિ વેદિતબ્બં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ અયં પચ્ચુપ્પન્નકાલે નયો.

યથા ચ પચ્ચુપ્પન્નકાલે સટ્ઠિ યમકાદીનિ, એવં સેસેસુપિ પઞ્ચસુ કાલભેદેસુ પચ્ચેકન્તિ ગહેતબ્બં. પુચ્છાવિસ્સજ્જનેસુ પનેત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? આમન્તા’’તિઆદિના, ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? પઞ્ચવોકારે ઉપ્પજ્જિત્થ, નાઞ્ઞત્થા’’તિઆદિના ચ, ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? પઞ્ચવોકારાનં તેસં તત્થ ઉપ્પજ્જિત્થ, નાઞ્ઞત્થા’’તિઆદિના ચ અતીતકાલે અનુલોમનયે, ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થાતિ? નત્થી’’તિઆદિના, ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થાતિ? ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિઆદિના, ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થાતિ? અરૂપાનં તેસં તત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, નો ચ તેસં…પે… સુદ્ધાવાસાનં તેસં તત્થ તદુભયં નુપ્પજ્જિત્થા’’તિઆદિના તીસુ વારેસુ પટિલોમનયે ચ,

‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના, ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ…પે… પઞ્ચવોકારે ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના, ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ…પે… પઞ્ચવોકારાનં તેસં તત્થ ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના ચ અનાગતકાલે અનુલોમનયે, ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? યે અરૂપં ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, તેસં રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતિ, નેતરો, પચ્છિમભવિકાનં તદુભયં નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના, ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના, ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? અરૂપાનં તેસં તત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતિ, નેતરો, પચ્છિમભવિકાનં તદુભયં નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના પટિલોમનયે ચ,

‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિઆદિના, ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થાતિ…પે… પઞ્ચવોકારે ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના, ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? સુદ્ધાવાસં અસઞ્ઞસત્તં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં તત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થ, પઞ્ચવોકારે પન ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિઆદિના પચ્ચુપ્પન્નેન અતીતકાલે અનુલોમનયે, ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થા’’તિઆદિના, ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થાતિ? ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિઆદિના, ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થાતિ? પઞ્ચવોકારા ચવન્તાનં અરૂપાનઞ્ચ તેસં તત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, સુદ્ધાવાસે પરિનિબ્બન્તાનં અસઞ્ઞસત્તા ચવન્તાનં તેસં તત્થ રૂપક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જતિ વેદનાક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિત્થા’’તિઆદિના પટિલોમનયે ચ,

‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? પચ્છિમભવિકાનં પઞ્ચવોકારં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના, ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? પઞ્ચવોકારે…પે… ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના ચ, ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? પચ્છિમભવિકાનં પઞ્ચવોકારે…પે… ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના ચ પચ્ચુપ્પન્નેન અનાગતકાલે અનુલોમનયે, ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ પઞ્ચવોકારે પરિનિબ્બન્તાનં અરૂપે પચ્છિમભવિકાનં…પે… નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના, ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના, ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ…પે… પઞ્ચવોકારે પરિનિબ્બન્તાનં અરૂપે પચ્છિમભવિકાનં અસઞ્ઞસત્તા ચવન્તાનં તેસં તત્થ…પે… નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના પટિલોમનયે ચ,

‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? પચ્છિમભવિકાનં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના, ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ…પે… પઞ્ચવોકારે ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના, ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? પઞ્ચવોકારે પચ્છિમભવિકાનં અસઞ્ઞસત્તાનં…પે… ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના અતીતેન અનાગતકાલે અનુલોમનયે, ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? નત્થી’’તિઆદિના, ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના, ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ…પે… સુદ્ધાવાસાનં અરૂપે પચ્છિમભવિકાનં તેસં તત્થ રૂપક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિત્થ વેદનાક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના પટિલોમનયે ચ સુદ્ધા અત્થવિસેસા ઉપલબ્ભન્તિ. તથાપિ ગન્થવિત્થારભયેન અનવસેસતો ન દસ્સયિસ્સામ, દસ્સિતનયેનેવ સબ્બત્થ પુચ્છાવિસ્સજ્જનં સક્કા પણ્ડિતેન ઞાતુન્તિ અયં ઉપ્પાદવારે નયો.

યથા ચ ઉપ્પાદવારે છસુ કાલભેદેસુ પચ્ચેકં પુગ્ગલાદિભેદતો અનુલોમપટિલોમનયુભયેન છ છ વારા, એકેકસ્મિં વારે દસ દસ કત્વા સટ્ઠિ સટ્ઠિ યમકાનિ, સબ્બાનિપિ સટ્ઠિઅધિકાનિ તીણિ યમકસતાનિ, તતો દ્વિગુણા પુચ્છા, દ્વિગુણા અત્થા ચ હોન્તિ, એવં નિરોધવારે ઉપ્પાદનિરોધવારેપિ વેદિતબ્બા. તત્થ ચ ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નિરુજ્ઝતીતિ…પે… પઞ્ચવોકારા ચવન્તાનં…પે… નિરુજ્ઝતી’’તિઆદિના, ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ન નિરુજ્ઝતીતિ…પે… સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાનં…પે… ન નિરુજ્ઝતી’’તિઆદિના નિરોધવારે, ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નિરુજ્ઝતીતિ? નો. યસ્સ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ન નિરુજ્ઝતીતિ…પે… અરૂપં ઉપપજ્જન્તાનં અસઞ્ઞસત્તા ચવન્તાનં તેસં રૂપક્ખન્ધો ચ નુપ્પજ્જતિ, વેદનાક્ખન્ધો ચ ન નિરુજ્ઝતી’’તિઆદિના ઉપ્પાદનિરોધવારે ચ હેટ્ઠા વુત્તાનુસારેન સબ્બત્થ પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયો ઞાતબ્બોતિ અયં પવત્તિવારે નયો.

પરિઞ્ઞાવારે પન પુગ્ગલવારાદીસુ તીસુ પુગ્ગલવારો એકોવ લબ્ભતિ, ન ઓકાસપુગ્ગલોકાસવારા સદિસવિસ્સજ્જનત્તા. યો હિ કોચિ પુગ્ગલો રૂપાદિં પરિજાનન્તોવ, યત્થ કત્થચિ નિરુદ્ધોપિ તાદિસોવ હોતિ, તસ્મા છસુ કાલભેદેસુ અનુલોમતો પુગ્ગલવસેન દ્વે દ્વે વારા, એકેકસ્મિં વારે દસ દસ કત્વા વીસતિ વીસતિ યમકાનીતિ વીસં યમકસતં, તદ્દિગુણા પુચ્છા, તદ્દિગુણા ચ અત્થા વેદિતબ્બા. તત્થ ચ ‘‘યો રૂપક્ખન્ધં પરિજાનાતિ, સો વેદનાક્ખન્ધં પરિજાનાતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના ચ, ‘‘યો રૂપક્ખન્ધં ન પરિજાનાતિ, સો વેદનાક્ખન્ધં ન પરિજાનાતીતિ? આમન્તા’’તિ આદિના ચ અનુલોમપટિલોમતો આદિતો તીસુ કાલેસુ સબ્બપુચ્છાનં ‘‘આમન્તા આમન્તા’’ત્વેવ વિસ્સજ્જનં. ઇતરેસુ પન તીસુ મિસ્સકકાલેસુ ‘‘યો રૂપક્ખન્ધં પરિજાનાતિ, સો વેદનાક્ખન્ધં પરિજાનિત્થાતિ? નો. યો વા પન…પે… નો’’તિ એવં ઇતરકાલદ્વયેપિ અનુલોમનયે ‘‘નો નો’’ત્વેવ વિસ્સજ્જનં.

પટિલોમનયે પન ‘‘યો રૂપક્ખન્ધં ન પરિજાનાતિ, સો વેદનાક્ખન્ધં ન પરિજાનિત્થાતિ? અરહા રૂપક્ખન્ધં ન પરિજાનાતિ, નો ચ સો વેદનાક્ખન્ધં ન પરિજાનિત્થ. અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગિઞ્ચ અરહન્તઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસા પુગ્ગલા રૂપક્ખન્ધઞ્ચ ન પરિજાનન્તિ, વેદનાક્ખન્ધઞ્ચ ન પરિજાનિંસૂ’’તિઆદિના, ‘‘યો રૂપક્ખન્ધં ન પરિજાનાતિ, સો વેદનાક્ખન્ધં ન પરિજાનિસ્સતીતિ? યે મગ્ગં પટિલભિસ્સન્તિ, તે રૂપક્ખન્ધં ન પરિજાનન્તિ, નો ચ વેદનાક્ખન્ધં ન પરિજાનિસ્સન્તિ. અરહા યે ચ પુથુજ્જના મગ્ગં ન પટિલભિસ્સન્તિ, તે રૂપક્ખન્ધઞ્ચ ન પરિજાનન્તિ, વેદનાક્ખન્ધઞ્ચ ન પરિજાનિસ્સન્તી’’તિઆદિના ચ, ‘‘યો રૂપક્ખન્ધં ન પરિજાનિત્થ, સો વેદનાક્ખન્ધં ન પરિજાનિસ્સન્તીતિ? યે મગ્ગં પટિલભિસ્સન્તિ, તે રૂપક્ખન્ધં ન પરિજાનિંસુ, નો ચ વેદનાક્ખન્ધં ન પરિજાનિસ્સન્તિ. અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગી યે ચ પુથુજ્જના મગ્ગં ન પટિલભિસ્સન્તિ, તે રૂપક્ખન્ધઞ્ચ ન પરિજાનિંસુ, વેદનાક્ખન્ધઞ્ચ ન પરિજાનિસ્સન્તી’’તિઆદિના ચ પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નસઙ્ખાતા તયો અદ્ધા પવત્તિવારે ચુતિપટિસન્ધિવસેન ન લબ્ભન્તિ, પવત્તે ચિત્તક્ખણવસેનેવ લબ્ભન્તિ. લોકુત્તરમગ્ગક્ખણસ્મિં હિ નિબ્બાનારમ્મણેન ચિત્તેન પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ પરિઞ્ઞાકિચ્ચનિપ્ફત્તિયા યં કઞ્ચિ એકં ખન્ધં પરિજાનન્તો ઇતરમ્પિ ‘‘પરિજાનાતી’’તિ અનુલોમપઞ્હેસુ પરિઞ્ઞાકિચ્ચસ્સ મત્થકપ્પત્તં અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગિં સન્ધાય ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં વુત્તં. ‘‘ન પરિજાનાતી’’તિ પટિલોમપઞ્હેસુ પુથુજ્જનાદયો સન્ધાય ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પરિજાનિત્થા’’તિ ઇમસ્મિં પન અતીતકાલવારે મગ્ગાનન્તરે અગ્ગફલે ઠિતોપિ પરિઞ્ઞાકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠિતત્તા પરિજાનિત્થયેવ નામ. ‘‘પરિજાનાતી’’તિ ચ અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગી વુચ્ચતિ, ‘‘પરિજાનિસ્સન્તી’’તિ પુથુજ્જનાદયો, તસ્મા યો ન પરિજાનાતિ, સો પરિજાનિત્થાતિ વા, પરિજાનિસ્સતીતિઆદિના વા વત્તું અસક્કુણેય્યતાય ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં કતં.

પટિલોમનયે પન ‘‘અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગિઞ્ચ અરહન્તઞ્ચ ઠપેત્વા’’તિ ઇદં અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગિનો ‘‘ન પરિજાનાતી’’તિ વચનં, અરહતો ચ ‘‘ન પરિજાનિત્થા’’તિ વત્તું અસક્કુણેય્યતાય વુત્તં, ‘‘યે ચ પુથુજ્જના મગ્ગં ન પટિલભિસ્સન્તી’’તિ ઇમિના અતીતે વિય અનાગતેપિ અનન્તકાલં અમુચ્ચનકા સત્તા નામ અત્થીતિ દસ્સેતિ, તે ચ અરહતા નિટ્ઠિતપરિઞ્ઞાકિચ્ચેન, ‘‘ન પરિજાનિસ્સન્તી’’તિ વત્તબ્બતં વા આપન્નેન સમકા જાતા, સબ્બત્થ ચ એકં ખન્ધં પરિજાનન્તો સબ્બં પરિજાનાતિ, અપરિજાનન્તોપિ ચ સબ્બં ન પરિજાનાતીતિ વેદિતબ્બન્તિ અયં ખન્ધયમકમાતિકત્થસંવણ્ણનાનયો.

આયતનયમકમાતિકત્થવણ્ણના

આયતનયમકમાતિકાય પન પાળિવવત્થાનાદિકં સબ્બં ખન્ધયમકમાતિકાય વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં અઞ્ઞત્ર વિસેસા, તત્રાયં વિસેસો – ‘‘દ્વાદસાયતનાની’’તિ પદં આદિં કત્વા યાવ ‘‘નાયતના ન મનો’’તિ, તાવ પવત્તા અયં આયતનમાતિકા નામ. તત્થ દ્વાદસાયતનાનિ ઉદ્દિસિત્વા યમકવસેન પુચ્છાસુ ખન્ધપદં ઠપેત્વા ચક્ખાદીનિ પઞ્ચ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ પઠમં વુત્તાનિ, પચ્છા રૂપાદિપઞ્ચબાહિરાયતનાનિ, પરિયોસાને મનાયતનધમ્માયતનાનીતિ એવં પાળિવવત્થાને પઞ્હે. વિસ્સજ્જને પન ‘‘ચક્ખુ ચક્ખાયતનન્તિ? દિબ્બચક્ખુ પઞ્ઞાચક્ખુ ચક્ખુમેવ, ન ચક્ખાયતનં, ચક્ખાયતનં ચક્ખુ ચેવ ચક્ખાયતનઞ્ચ. સોતં સોતાયતનન્તિ? દિબ્બસોતં તણ્હાસોતં સોતમેવ, ન સોતાયતનં. ઘાનં ઘાનાયતનન્તિ? આમન્તા…પે… કાયો કાયાયતનન્તિ? નામકાયો ચિત્તકાયોતિઆદિ કાયો, ન કાયાયતનં. રૂપં રૂપાયતનન્તિ? ભૂતાદિ, પિયરૂપાદિ ચ રૂપંવ, ન રૂપાયતનં. સદ્દો સદ્દાયતનન્તિ? આમન્તા. ગન્ધો ગન્ધાયતનન્તિ? સીલગન્ધાદયો ગન્ધોવ, ન ગન્ધાયતનં. રસો રસાયતનન્તિ? અત્થરસાદયો રસોવ, ન રસાયતનં. ધમ્મો ધમ્માયતનન્તિ? પરિયત્તિધમ્માદયો ધમ્મોવ, ન ધમ્માયતનં. ધમ્માયતનં ધમ્મોતિ? આમન્તા’’તિ અયં પણ્ણત્તિવારે વિસેસો.

પવત્તિવારે પન ‘‘યસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સોતાયતનં ઉપ્પજ્જતીતિ? સચક્ખુકાનં અસોતકાનં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં સોતાયતનં ઉપ્પજ્જતિ. સચક્ખુકાનં સસોતકાનં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં ચક્ખાયતનઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, સોતાયતનઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ…પે… યસ્સ રૂપાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ મનાયતનં ઉપ્પજ્જતીતિ? અચિત્તકાનં રૂપાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં મનાયતનં ઉપ્પજ્જતિ. પઞ્ચવોકારે ઉપ્પાદક્ખણે તદુભયં ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ વા પન મનાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ રૂપાયતનં ઉપ્પજ્જતીતિ? અરૂપભવવજ્જિતે સઞ્ઞાભવે ઉપપજ્જન્તાનં…પે… ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ રૂપાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ધમ્માયતનં ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? અરૂપભવવજ્જિતે સબ્બત્થ ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ મનાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ધમ્માયતનં ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા, યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? અસઞ્ઞભવવજ્જિતે સબ્બત્થ ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવં સદ્દાયતનવજ્જિતા સેસાયતનમાતિકાયમકયોજના યથાનુરૂપં વેદિતબ્બા. સદ્દાયતનં હિ પટિસન્ધિક્ખણે ન લબ્ભતિ, અયં ઉપ્પાદવારે વિસેસો, ઇમિના નયેન નિરોધવારાદીસુ, પરિઞ્ઞાવારે ચ યોજનાવિસેસો વેદિતબ્બો, સબ્બત્થ ચ ખન્ધતો આયતનાનં બહુતા ચ યમકવારબહુતા ચ વેદિતબ્બા. સેસં તાદિસમેવાતિ અયં આયતનયમકમાતિકત્થસંવણ્ણનાનયો.

ધાતુયમકમાતિકત્થવણ્ણના

ધાતુયમકમાતિકાય પન પાળિવવત્થાનં સબ્બં આયતનયમકમાતિકાય વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ અયં ધાતુયમકમાતિકત્થસંવણ્ણનાનયો.

સચ્ચયમકમાતિકત્થવણ્ણના

સચ્ચયમકમાતિકાય પન ખન્ધયમકે વુત્તનયેન વારભેદા, કાલાદિભેદા ચ વેદિતબ્બા, પાળિવવત્થાને પનેત્થ ચતુન્નં સચ્ચાનં વસેન પદસોધનવારો પદસોધનમૂલચક્કવારો સુદ્ધસચ્ચવારો સુદ્ધસચ્ચમૂલચક્કવારોતિ ઇમેસુ ચતૂસુ વારેસુ યમકગણના વેદિતબ્બા. પુચ્છાવિસ્સજ્જનેસુ પન ‘‘દુક્ખં દુક્ખસચ્ચન્તિ? આમન્તા. દુક્ખસચ્ચં દુક્ખન્તિ? કાયિકચેતસિકં દુક્ખં ઠપેત્વા અવસેસં દુક્ખસચ્ચં, ન દુક્ખં. કાયિકચેતસિકં દુક્ખં પન દુક્ખઞ્ચેવ દુક્ખસચ્ચઞ્ચ. સમુદયો સમુદયસચ્ચન્તિ? તણ્હં ઠપેત્વા અવસેસા સચ્ચવિભઙ્ગે નિદ્દિટ્ઠા કુસલાદિધમ્મા સમુદયો, ન સમુદયસચ્ચં. તણ્હા પન સમુદયો ચેવ સમુદયસચ્ચઞ્ચ. સમુદયસચ્ચં સમુદયોતિ? આમન્તા. નિરોધો નિરોધસચ્ચન્તિ? તદઙ્ગનિરોધાદયો, ખણિકનિરોધો ચ નિરોધોવ, ન નિરોધસચ્ચં. નિબ્બાનં પન નિરોધો ચેવ નિરોધસચ્ચઞ્ચ. નિરોધસચ્ચં નિરોધોતિ? આમન્તા. મગ્ગો મગ્ગસચ્ચન્તિ? મિચ્છામગ્ગઙ્ગાદયો મગ્ગો, ન મગ્ગસચ્ચં. અરિયમગ્ગો પન મગ્ગો ચેવ મગ્ગસચ્ચઞ્ચ. મગ્ગસચ્ચં મગ્ગોતિ? આમન્તા’’તિઆદિના પણ્ણત્તિવારે નયો વેદિતબ્બો.

પવત્તિવારે પન ‘‘યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ? સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાનં પવત્તે તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ. તણ્હાય ઉપ્પાદક્ખણે તદુભયં ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ મગ્ગસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ…પે… પઞ્ચવોકારે મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તદુભયં ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? અરૂપે મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં મગ્ગસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ. પઞ્ચવોકારે તદુભયં ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ મગ્ગસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ? નો, યસ્સ વા પન…પે… નો’’તિઆદિના પુગ્ગલવારે, ‘‘યત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ? અસઞ્ઞસત્તે તત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તત્થ તદઞ્ઞં, અઞ્ઞત્થ તદુભયમ્પિ. યત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મગ્ગસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ? અપાયે, અસઞ્ઞસત્તે ચ દુક્ખમેવ, નો ચ તત્થ તદઞ્ઞં, અઞ્ઞત્થ તદુભયમ્પી’’તિઆદિના ઓકાસવારે, પુગ્ગલોકાસવારેપીતિ એવં અનુલોમનયે,

‘‘યસ્સ દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… નુપ્પજ્જતીતિ? સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાનં પવત્તે તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતિ. સબ્બેસં ચવન્તાનં પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે અરૂપે મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં સમુદયસચ્ચઞ્ચ નુપ્પજ્જતિ, દુક્ખસચ્ચઞ્ચ નુપ્પજ્જતી’’તિઆદિના, ‘‘યત્થ દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતિ, તત્થ સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જતીતિ? નત્થિ. યત્થ વા પન સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જતિ, તત્થ દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતીતિ? ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના ચ, ‘‘યસ્સ યત્થ દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ તત્થ સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન યત્થ સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ તત્થ દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતીતિ? સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાનં પવત્તે તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં તત્થ સમુદયસચ્ચં એવ નુપ્પજ્જતિ, નેતરં, સબ્બેસં પન ચવન્તાનં પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે અરૂપે મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં તત્થ તદુભયમ્પિ નુપ્પજ્જતી’’તિઆદિના ચ સબ્બત્થ પટિલોમનયે ચ,

‘‘યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? આમન્તા. યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ મગ્ગસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? અભિસમેતાવીનં ઉપ્પજ્જિત્થ, ન ઇતરેસ’’ન્તિઆદિના, ‘‘યસ્સ યત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ તત્થ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? સુદ્ધાવાસાનં દુતિયે ચિત્તે વત્તમાને અસઞ્ઞસત્તાનં તત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થ, નેતરં, ઇતરેસં તદુભયં ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિઆદિના, ‘‘યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગીનં અરહન્તાનં યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અગ્ગમગ્ગં પટિલભિસ્સન્તિ, તેસં દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, નેતરં, ઇતરેસં તદુભયં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના ચ, ‘‘યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? આમન્તા, યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? સબ્બેસં ચવન્તાનં પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે અરૂપે મગ્ગફલુપ્પત્તિક્ખણે તેસં સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થ, નો ચ તેસં દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ. સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાનં પવત્તે ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે સમુદયસચ્ચઞ્ચ ઉપ્પજ્જિત્થ, દુક્ખસચ્ચઞ્ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના ચ સેસકાલભેદેસુ ચ અનુલોમપટિલોમાદીસુ ચ વુત્તાનુસારેન ઉપ્પાદવારે સબ્બત્થ વિસ્સજ્જનનયો યથાનુરૂપં ઞાતબ્બો. ‘‘યસ્સ દુક્ખસચ્ચં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝતીતિ…પે… તણ્હાય ભઙ્ગક્ખણે તેસં તદુભયં નિરુજ્ઝતી’’તિઆદિના નિરોધવારે, ઉપ્પાદનિરોધવારેપીતિ એવં પવત્તિવારે સબ્બત્થ યથાનુરૂપતો યોજના વેદિતબ્બા.

તથા ‘‘યો દુક્ખસચ્ચં પરિજાનાતિ, સો સમુદયસચ્ચં પજહતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના પરિઞ્ઞાવારેપીતિ એવમેત્થ પાળિનયો ઞાતબ્બો.

અત્થવિનિચ્છયે પનેત્થ ઇદં લક્ખણં – પવત્તિ વારે તાવેત્થ નિરોધસચ્ચં ન લબ્ભતેવ, સેસેસુ પન તીસુ સચ્ચેસુ સમુદયમગ્ગસચ્ચાનિ એકન્તેન પવત્તિયં એવ લબ્ભન્તિ. દુક્ખસચ્ચં ચુતિપટિસન્ધીસુપિ પવત્તેપીતિ એવમેત્થ યં યં સબ્બત્થ લબ્ભતિ, તસ્સ તસ્સ વસેન અત્થવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તત્રિદં નયમુખં – સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાનન્તિ અન્તમસો સુદ્ધાવાસાનમ્પિ. તેપિ હિ દુક્ખસચ્ચેનેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સાતિ ઇદં દુક્ખસચ્ચસમુદયસચ્ચેસુ એકકોટ્ઠાસસ્સ ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં, તસ્મા પઞ્ચવોકારવસેનેવ ગહેતબ્બં. ચતુવોકારે પન તણ્હાવિપ્પયુત્તફલસમાપત્તિયા ઉપ્પાદક્ખણે એકમ્પિ સચ્ચં નુપ્પજ્જતિ. તદુભયન્તિ દુક્ખસમુદયસચ્ચદ્વયં. તસ્મિં હિ ખણે તણ્હં ઠપેત્વા સેસં દુક્ખસચ્ચં નામ હોતીતિ તં સન્ધાયેતં વુત્તં. મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે પન રૂપમેવ દુક્ખસચ્ચં નામ, સેસા મગ્ગસહજાતા ધમ્મા સચ્ચવિનિમુત્તાવ. તેનેવ કારણેન ‘‘અરૂપે મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં મગ્ગસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાનં પવત્તે તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે. તેસં તત્થાતિ તેસં તસ્મિં ઉપપત્તિક્ખણે તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તુપ્પત્તિક્ખણે ચાતિ એવમેત્થ ખણવસેન ઓકાસો વેદિતબ્બો. અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ એસેવ નયો. અનભિસમેતાવીનન્તિ અનભિસમિતસચ્ચાનન્તિ ઇમિના નયમુખેન સબ્બત્થ અત્થવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

પરિઞ્ઞાવારે પન ઞાતતીરણપહાનવસેન તિસ્સોપિ પરિઞ્ઞાયો લબ્ભન્તિ. યસ્મા પન લોકુત્તરધમ્મેસુ પરિઞ્ઞાનામ નત્થિ, તસ્મા ઇધ દ્વે એવ સચ્ચાનિ ગહિતાનિ. તત્થ ‘‘દુક્ખસચ્ચં પરિજાનાતી’’તિ ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાવસેન વુત્તં, ‘‘સમુદયસચ્ચં પજહતી’’તિ ઞાતપહાનપરિઞ્ઞાવસેન, ઇતિ ઇમાસં પરિઞ્ઞાનં વસેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. અયં સચ્ચયમકમાતિકત્થસંવણ્ણનાનયો.

સઙ્ખારયમકમાતિકત્થવણ્ણના

સઙ્ખારયમકમાતિકાય પન હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ મહાવારન્તરાદિભેદા વેદિતબ્બા. અયં પનેત્થ વિસેસો – માતિકાય તાવ યથા હેટ્ઠા ખન્ધાદયો ધમ્મે ઉદ્દિસિત્વા ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના પદસોધનવારો આરદ્ધો, તથા અનારભિત્વા ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા કાયસઙ્ખારો’’તિઆદિના પઠમં તયોપિ સઙ્ખારા વિભજિત્વા દસ્સિતા. તત્થ કાયસ્સ સઙ્ખારો કાયસઙ્ખારો, અસ્સાસપસ્સાસા. ‘‘કાયિકા એતે ધમ્મા કાયપટિબદ્ધા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૩; સં. નિ. ૪.૩૪૮) વચનતો કારણભૂતસ્સ કરજકાયસ્સ ફલભૂતો એસ સઙ્ખારોતિ કાયસઙ્ખારો. અપરો નયો – સઙ્ખરીયતીતિ સઙ્ખારો. કેન સઙ્ખરીયતિ? કાયેન. અયં હિ વાતો વિય ભસ્તાય કરજકાયેન સઙ્ખરીયતિ, એવમ્પિ કાયસ્સ સઙ્ખારોતિ કાયસઙ્ખારો, કાયેન કતો અસ્સાસપસ્સાસવાતોતિ અત્થો. ચેતસા વિતક્કેત્વા વિચારેત્વા પચ્છા વાચં ભિન્દતિ, તસ્મા ‘‘વિતક્કવિચારા વચીસઙ્ખારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૩) વચનતો પન સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો, કિં સઙ્ખરોતિ? વચિં. વચિયા સઙ્ખારોતિ વચીસઙ્ખારો, વચીભેદસમુટ્ઠાપકસ્સ વિતક્કવિચારદ્વયસ્સેતં નામં. ‘‘સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૩; સં. નિ. ૪.૩૪૮) વચનતોયેવ પન તતિયપદે સઙ્ખરીયતીતિ સઙ્ખારો, કેન સઙ્ખરીયતિ? ચિત્તેન, ઇતિ ચિત્તસ્સ સઙ્ખારોતિ ચિત્તસઙ્ખારો, સબ્બેસમ્પિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ચેતસિકાનં ધમ્માનં એતં અધિવચનં. વિતક્કવિચારાનં પન વચીસઙ્ખારભાવેન વિસું ગહિતત્તા ‘‘ઠપેત્વા વિતક્કવિચારે’’તિ વુત્તં.

ઇદાનિ ‘‘કાયો કાયસઙ્ખારો’’તિ પદસોધનવારો આરદ્ધો, તસ્સ અનુલોમનયે તીણિ, પટિલોમનયે તીણીતિ છ યમકાનિ. પદસોધનમૂલચક્કવારે એકેકસઙ્ખારમૂલકાનિ દ્વે દ્વે કત્વા અનુલોમનયે છ, પટિલોમનયે છાતિ દ્વાદસ યમકાનિ. સુદ્ધસઙ્ખારવારે પન યથા સુદ્ધખન્ધવારાદીસુ ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા રૂપ’’ન્તિઆદિના નયેન યમકાનિવુત્તાનિ, એવં ‘‘કાયો સઙ્ખારો, સઙ્ખારા કાયો’’તિ અવત્વા ‘‘કાયસઙ્ખારો વચીસઙ્ખારો’’તિઆદિના નયેન કાયસઙ્ખારમૂલકાનિ દ્વે, વચીસઙ્ખારમૂલકં એકન્તિ અનુલોમે તીણિ, પટિલોમે તીણીતિ છ યમકાનિ વુત્તાનિ. કિં કારણા? સુદ્ધિકએકેકપદવસેન અત્થભેદાભાવતો, કાયસઙ્ખારોતિ પન દ્વીહિપિ પદેહિ એકોવ અત્થો લબ્ભતીતિ અયં વિસેસોવ, તસ્મા એકેકપદવસેન ન વુત્તં, ‘‘કાયો કાયસઙ્ખારો’’તિઆદિ પન વત્તબ્બં સિયા, સોપિ નયો પદસોધનવારે વિનાપિ અત્થેન વચનં યુજ્જતીતિ તત્થેવ વુત્તો, ઇધ પન કાયસઙ્ખારાદીનં વચીસઙ્ખારાદીહિ અઞ્ઞત્તા ‘‘કાયસઙ્ખારો વચીસઙ્ખારો’’તિઆદિનાપિ યમકાનિ વુત્તાનિ. સુદ્ધસઙ્ખારમૂલચક્કવારો પનેત્થ ન ગહિતોતિ અયં તાવેત્થ પાળિવવત્થાને વિસેસો.

પઞ્હવિસ્સજ્જનેસુ પન ‘‘કાયો કાયસઙ્ખારોતિ? નો, કાયસઙ્ખારો કાયોતિ? નો’’તિ વા એવં સબ્બત્થ પટિસેધો. વિસ્સજ્જનાનં કાયાદીનં એવ કાયસઙ્ખારાદિનામત્તા. ન હિ કાયાદયો વિય કાયસઙ્ખારાદીનં નામં હોતિ, પટિલોમે પન ન કાયો ન કાયસઙ્ખારોતિ યો કાયો ન હોતિ, સો કાયસઙ્ખારોપિ ન હોતીતિ પુચ્છાય અત્થો, તસ્સા કાયસઙ્ખારો ન કાયો કાયસઙ્ખારોતિ કાયસઙ્ખારો કાયો ન હોતિ, કાયસઙ્ખારોયેવ પનેસો હોતિ, કાયઞ્ચ કાયસઙ્ખારઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસં સઙ્ખતાસઙ્ખતાદિભેદં સબ્બં ન ચ કાયો, ન ચ કાયસઙ્ખારોતિ વિસ્સજ્જનં. સેસેસુપિ એસેવ નયો, ઇતરેસુ ચ અનુલોમપટિલોમેસુ ‘‘કાયો કાયસઙ્ખારોતિ? નો, સઙ્ખારા વચીસઙ્ખારોતિ? વચીસઙ્ખારો સઙ્ખારો ચેવ વચીસઙ્ખારો ચ, અવસેસા સઙ્ખારા, ન વચીસઙ્ખારો, ન સઙ્ખારા ન વચીસઙ્ખારોતિ? આમન્તા’’તિઆદિના સબ્બત્થ પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયો વેદિતબ્બો.

પવત્તિવારે પન ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વચીસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતીતિ? વિના વિતક્કવિચારેહિ અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપ્પાદક્ખણે તેસં કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ, નેતરો, સવિતક્કસવિચારચિત્તસમઙ્ગીનં પન કામાવચરસત્તાનં તદુભયમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? રૂપારૂપભવિકાનં વિતક્કવિચારુપ્પાદક્ખણે વચીસઙ્ખારોવ ઉપ્પજ્જતિ, નેતરો…પે… યથાવુત્તકામાવચરાનં પન તદુભયં ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા…પે… યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ…પે… અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપ્પાદક્ખણે તદુભયં ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ વચીસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા…પે… યત્થ કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ વચીસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતીતિ? કામાવચરસત્તાનં દુતિયજ્ઝાને તતિયજ્ઝાને તત્થ કાયસઙ્ખારોવ ઉપ્પજ્જતિ, નેતરો, પઠમજ્ઝાનાદીસુ પન તદુભયં ઉપ્પજ્જતિ. યત્થ વા પન …પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? કામાવચરે ઉપ્પજ્જતિ, ન રૂપારૂપભવેસુ. યત્થ કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ ચિત્તસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા. યત્થ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? કામાવચરસત્તાનં ચતુત્થજ્ઝાને રૂપારૂપભવે ચ તત્થ ચિત્તસઙ્ખારોવ ઉપ્પજ્જતિ, નેતરો, ઇતરજ્ઝાનાદીસુ પન તદુભયં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના,

‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ વચીસઙ્ખારો નુપ્પજ્જતીતિ? વિના અસ્સાસપસ્સાસેહિ વિતક્કવિચારાનં ઉપ્પાદક્ખણે તેસં કાયસઙ્ખારોવ નુપ્પજ્જતિ, નેતરો, સબ્બેસં ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે વિના અસ્સાસપસ્સાસેહિ અવિતક્કઅવિચારચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરોધસમાપન્નાનં અસઞ્ઞસત્તાનઞ્ચ તદુભયમ્પિ નુપ્પજ્જતિ…પે… યસ્સ કાયસઙ્ખારો નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તસઙ્ખારો નુપ્પજ્જતીતિ…પે… સબ્બચિત્તાનં ભઙ્ગક્ખણે નિરોધસમાપન્નાનં અસઞ્ઞસત્તાનઞ્ચ નુપ્પજ્જતી’’તિઆદિના ચ, ‘‘યત્થ કાયસઙ્ખારો નુપ્પજ્જતિ, તત્થ વચીસઙ્ખારો નુપ્પજ્જતીતિ…પે… ચતુત્થજ્ઝાનક્ખણે રૂપભવાદીસુ નુપ્પજ્જતી’’તિઆદિના ચ, ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ વચીસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? આમન્તા’’તિઆદિના, ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ ચિત્તસઙ્ખારો નુપ્પજ્જિત્થાતિ? નત્થી’’તિઆદિના, ‘‘યસ્સ યત્થ કાયસઙ્ખારો નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ તત્થ વચીસઙ્ખારો નુપ્પજ્જિત્થાતિ…પે… ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપન્નાનં સુદ્ધાવાસાનં દુતિયે ચિત્તે વત્તમાને અસઞ્ઞસત્તાનં તેસં તત્થ કાયસઙ્ખારો ચ નુપ્પજ્જિત્થ વચીસઙ્ખારો ચા’’તિઆદિના ચ,

‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ વચીસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા કામાવચરાનં પચ્છિમચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, રૂપારૂપભવે પચ્છિમભવિકાનં વચીસઙ્ખારોવ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, ન કાયસઙ્ખારો, અઞ્ઞેસં પન તદુભયં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના ચ, ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ વચીસઙ્ખારો નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ…પે… પચ્છિમચિત્તસમઙ્ગીનં યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અવિતક્કઅવિચારં પચ્છિમચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તેસં તદુભયં નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિના સબ્બકાલભેદેસુ યથાનુરૂપતો ઉપ્પાદવારે યોજનાનયો વેદિતબ્બો. ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ વચીસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતીતિ…પે… પઠમજ્ઝાનં સમાપન્નાનં કામાવચરાનં અસ્સાસપસ્સાસાનં ભઙ્ગક્ખણે તદુભયં નિરુજ્ઝતિ. યસ્સ કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના નિરોધવારે, ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વચીસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતીતિ? નો’’તિઆદિના ઉપ્પાદનિરોધવારે ચ,

‘‘યો કાયસઙ્ખારં પરિજાનાતિ, સો વચીસઙ્ખારં પરિજાનાતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના પરિઞ્ઞાવારે ચ હેટ્ઠા વુત્તાનુસારેન સબ્બત્થ પાળિનયો વેદિતબ્બો.

પવત્તિવારે પનેત્થ પચ્ચુપ્પન્નકાલે પુગ્ગલવારસ્સ અનુલોમનયે કાયસઙ્ખારમૂલકાનિ દ્વે, વચીસઙ્ખારમૂલકં એકન્તિ તીણેવ યમકાનિ લબ્ભન્તિ. તસ્સ પટિલોમનયેપિ ઓકાસવારાદીસુપિ એસેવ નયો. એવમેત્થ સબ્બવારેસુ તિણ્ણં તિણ્ણં યમકાનં વસેન યમકગણના વેદિતબ્બા. અત્થવિનિચ્છયે પનેત્થ ઇદં લક્ખણં – ઇમસ્મિં હિ સઙ્ખારયમકે ‘‘અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપ્પાદક્ખણે, વિતક્કવિચારાનં ઉપ્પાદક્ખણે’’તિઆદિવચનતો (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૧૯) પચ્ચુપ્પન્નાદિકાલભેદો પવત્તિવસેનાપિ ગહેતબ્બો, ન ચુતિપટિસન્ધિવસેનેવ. ‘‘દુતિયજ્ઝાને તતિયજ્ઝાને તત્થ કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિવચનતો (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૨૧) ચ ઝાનમ્પિ ઓકાસવસેન ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. એવમેત્થ યં યં લબ્ભતિ, તસ્સ તસ્સ વસેન અત્થવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તત્રિદં નયમુખં – ‘‘વિના વિતક્કવિચારેહી’’તિ દુતિયતતિયજ્ઝાનવસેન વુત્તં, ન ચતુત્થજ્ઝાનવસેન તત્થ અસ્સાસપસ્સાસાનં અભાવતો. ‘‘ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે’’તિ ઇદં કાયસઙ્ખારસ્સ એકન્તચિત્તસમુટ્ઠાનત્તા વુત્તં, ઉપ્પજ્જમાનમેવ હિ ચિત્તં રૂપં, અરૂપં વા સમુટ્ઠાપેતિ, ન ભિજ્જમાનં, ઠિતં વા. ‘‘પચ્છિમચિત્તસમઙ્ગીન’’ન્તિ સબ્બપચ્છિમેન અપ્પટિસન્ધિકચિત્તેન સમઙ્ગીનં ખીણાસવાનં. ‘‘અવિતક્કઅવિચારં પચ્છિમચિત્ત’’ન્તિ એત્થ રૂપાવચરાનં દુતિયજ્ઝાનિકાદિચુતિચિત્તવસેન, અરૂપાવચરાનઞ્ચ ચતુત્થજ્ઝાનિકચુતિચિત્તવસેન અત્થો ગહેતબ્બો.

‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતી’’તિ એત્થ નિયમતો કાયસઙ્ખારસ્સ ચિત્તસઙ્ખારેન સદ્ધિં એકક્ખણે નિરુજ્ઝનતો ‘‘આમન્તા’’તિ પટિવચનં દિન્નં ન એકચિત્તક્ખણિકત્તા. ચિત્તસઙ્ખારો હિ કાયસઙ્ખારેન વિનાપિ ઉપ્પજ્જતિ ચ નિરુજ્ઝતિ ચ. કાયસઙ્ખારો પન ચિત્તસમુટ્ઠાનત્તા યેન ચિત્તેન સદ્ધિં ઉપ્પજ્જતિ, તતો પટ્ઠાય સત્તરસમેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ, એસા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ધમ્મતા. યં પન વિભઙ્ગપ્પકરણસ્સ સીહળટ્ઠકથાય ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં સત્તરસમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં, તં ઇમાય પાળિયા વિરુજ્ઝતિ. ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વચીસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતી’’તિ એત્થ યસ્મા કાયસઙ્ખારો ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પજ્જતિ, ન ચ તસ્મિં ખણે વિતક્કવિચારા નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્મા ‘‘નો’’તિ પટિસેધો કતો. ઇમિના નયમુખેન સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અયં સઙ્ખારયમકમાતિકત્થસંવણ્ણનાનયો.

અનુસયયમકમાતિકત્થવણ્ણના

અનુસયયમકમાતિકાય પન પાળિવવત્થાનં તાવ એવં વેદિતબ્બં. અનુસયયમકેપિ ખન્ધયમકમાતિકાદીસુ વિય દેસનં અકત્વા અઞ્ઞેન નયેન પાળિદેસના કતા. કથં? પઠમં તાવ પરિચ્છેદવારો પરિચ્છિન્નુદ્દેસવારોતિ દ્વે વારા ઉદ્દેસવસેન દેસિતા, તતો ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારોતિ એકો ખુદ્દકવારો. તતો અનુસયવારો સાનુસયવારો પજહનવારો પરિઞ્ઞાવારો પહીનવારો ઉપ્પજ્જનવારો ધાતુવારોતિ અનુસયે યોજેત્વા યમકવસેન પપઞ્ચતો નિદ્દિટ્ઠા સત્ત મહાવારાતિ અટ્ઠકનિદ્દેસવસેન દેસિતા, એવં દસહિ વારેહિ અનુસયયમકદેસના કતા. તેસુ યે ઇમે હિ પરિચ્છેદવારોતિઆદિના દ્વે વારા ઉદ્દેસવસેન વુત્તા, તે ઇધ અનુસયયમકમાતિકાતિ ગહેતબ્બા.

તત્થ હિ સત્ત અનુસયાતિ અયં ગણનાય પરિચ્છિન્દિત્વા અનુસયાનં દેસિતત્તા પરિચ્છેદવારો નામ. કામરાગાનુસયો…પે… અવિજ્જાનુસયોતિ અયં પરિચ્છેદવસેન પરિચ્છિન્નાનં નામમત્તં ઉદ્દિસિત્વા ‘‘ઇમે નામ તે’’તિ દેસિતત્તા પરિચ્છિન્નુદ્દેસવારો નામ. તત્થ અનુત્તાનત્થતો તાવ અનુસયાતિ કેનટ્ઠેન અનુસયા? અનુસયનટ્ઠેન. કો એસ અનુસયનટ્ઠો નામાતિ? અપ્પહીનટ્ઠો. કામરાગાનુસયાદયો હિ અપ્પહીનટ્ઠેન તસ્સ તસ્સ સન્તાને અનુસેન્તિ નામ, તસ્મા ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તિ, અનુસેન્તીતિ ચ તં તં અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. અથાપિ સિયા – અનુસયનટ્ઠો નામ અપ્પહીનાકારો, અપ્પહીનાકારો ચ ન ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા અનુસયા ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ. તત્રિદં પટિવચનં – અપ્પહીનાકારો અનુસયો, અનુસયોતિ પન અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતકિલેસો વુચ્ચતિ, સો ચિત્તસમ્પયુત્તો સારમ્મણો સપ્પચ્ચયટ્ઠેન સહેતુકો એકન્તાકુસલોવ હોતિ કથાવત્થુસ્મિં (કથા. ૫૫૪ આદયો) અનુસયાનં ચિત્તવિપ્પયુત્તભાવસ્સ પટિસેધિતત્તા, સો ચ અતીતોપિ હોતિ, અનાગતોપિ પચ્ચુપ્પન્નોપિ, તસ્મા ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તું યુત્તં. તથા હિ ધમ્મસઙ્ગહે મોહસ્સ પદભાજને ૩૧૭ ‘‘અવિજ્જાનુસયો અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનં…પે… અયં તસ્મિં સમયે મોહો હોતી’’તિ (ધ. સ. ૩૯૦). ઇમસ્મિઞ્ચ યમકે ઉપ્પજ્જનવારે ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ વુત્તં, તસ્મા ‘‘અનુસેન્તીતિ તં તં અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ યં વુત્તં, તં સુવુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. કામરાગાનુસયોતિ કામરાગો ચ સો અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયો ચાતિ કામરાગાનુસયો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અયં તાવેત્થ અનુત્તાનત્થો. અત્થવિનિચ્છયો પનેત્થાપિ નિદ્દેસનયમુખદસ્સનવસેનેવ હોતિ, નિદ્દેસો ચેત્થ હેટ્ઠા વુત્તો.

ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારાદયો અટ્ઠ વારા ચ, તત્રાયં પાળિવવત્થાનાનુપુબ્બિકામુખમત્તપ્પકાસના. તેસં હિ પઠમો અનુસયાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારો નામ. તત્થ વારભેદો યમકયોજનવારે નત્થિ, ઇતરેસુ પન સત્તસુ મહાવારેસુ અત્થિ. તેસુ હિ પઠમો અનુસયવારો અનુલોમપટિલોમનયવસેન દુવિધો હોતિ. તત્થ અનુલોમનયે ‘‘યસ્સ યત્થ…પે… અનુસેતી’’તિ પુગ્ગલોકાસતદુભયનામવસેન તયો અન્તરવારા હોન્તિ, તેસુ એકેકસ્મિં એકમૂલકદ્વિમૂલકતિમૂલકચતુમૂલકપઞ્ચમૂલકછમૂલકાનં વસેન યમકભેદા હોન્તિ. યથા ચ અનુલોમનયે, એવં પટિલોમનયેપિ વેદિતબ્બા. યથા ચેત્થ અનુસયવારે, એવં સાનુસયવારપજહનવારપરિઞ્ઞાવારપહીનવારઉપ્પજ્જનવારેસુ પઞ્ચસુપિ. અયં પનેત્થ પુરિમેસુ તીસુ વારેસુ વિસેસો. ઓકાસવારે ‘‘યત્થ તત્થા’’તિ અવત્વા ‘‘યતો તતો’’તિ નિસ્સક્કવચનેન દેસના કતા. સેસં તાદિસમેવ. યો પનાયં સબ્બપચ્છિમો ધાતુવારો નામ, સો પુચ્છાવારો વિસ્સજ્જનવારોતિ દ્વિધા ઠિતો. તત્થ પુચ્છાવારો અનુલોમપટિલોમવસેન દુવિધો. તસ્સાવસાને પુચ્છાનુક્કમેન વિસ્સજ્જનં કતન્તિ. એવં તાવેત્થ પાળિવવત્થાનં વેદિતબ્બં.

તત્રિદં અટ્ઠન્નં વારાનં આદિતો પટ્ઠાય મુખમત્તદસ્સનં. ‘‘કત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ? કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ એત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ. કત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતિ? દુક્ખાય વેદનાય…પે… માનાનુસયો કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા ચ અનુસેતિ. દિટ્ઠાનુસયો, વિચિકિચ્છાનુસયો ચ સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસુ, ભવરાગાનુસયો રૂપારૂપધાતૂસુ, અવિજ્જાનુસયો સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસુ અનુસેતી’’તિ અયં તાવ પઠમવારે પાળિનયો.

તત્થ કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસૂતિ કામાવચરભૂમિયં સુખાય ચેવ ઉપેક્ખાય ચાતિ દ્વીસુ વેદનાસુ, કામરાગાનુસયો પન સહજાતવસેન, આરમ્મણવસેન ચાતિ દ્વીહાકારેહિ અનુસેતિ ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ અકુસલાહિ સુખઉપેક્ખાહિ સહજાતોપિ હુત્વા તા આરમ્મણં કત્વાપિ ઉપ્પજ્જતિ. અવસેસા પન કામાવચરકુસલવિપાકકિરિયવેદના આરમ્મણમેવ કત્વા ઉપ્પજ્જતિ, ઇમાસુ વેદનાસુ અનુસયમાનો ચેસ તાહિ વેદનાહિ સમ્પયુત્તેસુ સઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણેસુપિ અનુસેતિયેવ. ઇમાસં પન વેદનાનં અસ્સાદટ્ઠેન કામરાગાનુસયુપ્પત્તિયા સેસસમ્પયુત્તેહિ પધાનત્તા, ઓળારિકત્તેન વેનેય્યાનં સુબોધત્તા ચ દ્વીસુ વેદનાસુયેવ અનુસેતીતિ વુત્તં, એવં ઉપરિપિ. ન કેવલઞ્ચેસ અનુસયમાનો ઇમાસુ દ્વીસુ વેદનાસુયેવ, વેદનાસમ્પયુત્તેસુ ધમ્મેસુ ચ અનુસેતિ, ઇટ્ઠેસુ પન રૂપાદીસુપિ અનુસેતિ એવ. વુત્તમ્પિ ચેતં વિભઙ્ગપ્પકરણે ‘‘યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થ સત્તાનં કામરાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ (વિભ. ૮૧૬), એત્થાનુસયયમકેપિ વુત્તં ‘‘દુક્ખાય વેદનાય રૂપધાતુયા એત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતી’’તિઆદિ. એતેન વુત્તાવસેસરૂપાદીસુ છસુપિ આરમ્મણેસુ અનુસેતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇધ પન તં સબ્બં અવત્વા કિઞ્ચિદેવ પધાનત્તાદિના કારણેન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં.

દુક્ખાયાતિ એત્થ પટિઘચિત્તસમ્પયુત્તા દ્વે દોમનસ્સવેદના, કાયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા દુક્ખવેદના ચાતિ તિસ્સો વેદના, તં સમ્પયુત્તા ચ ધમ્મા, અનિટ્ઠા છ રૂપાદયો ધમ્મા પટિઘાનુસયસહજાતવસેન, આરમ્મણવસેન ચ યથારહં અનુસયનટ્ઠાનં. કિં પન ઇતરા દ્વે વેદના ઇટ્ઠારમ્મણં વા પટિઘસ્સ આરમ્મણં ન હોન્તીતિ? નો ન હોન્તિ. પરિહીનજ્ઝાનસ્સ હિ નટ્ઠં ઇટ્ઠં સસમ્પયુત્તધમ્મં ઝાનમારબ્ભ દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, તં પન આરમ્મણમત્તમેવ, નાનુસયનટ્ઠાનં ઇટ્ઠત્તા. અનિટ્ઠમેવ હિ ઇટ્ઠતો પટિહનનનિમિત્તં, યં પન તત્થુપ્પન્નં, તસ્સ પટિઘમત્તમેવ હોતિ, ન પટિઘાનુસયોતિ. પટિઘાનુસયો હિ અનિટ્ઠારમ્મણે પટિહનનવસેન ઉપ્પન્નો થામગતો કિલેસો, ઇતરો દોમનસ્સેન સદ્ધિં ઉપ્પન્નોપિ અત્તનો પટિહનનકિચ્ચસ્સ અકરણતો પટિઘાનુસયો ન હોતિ, અબ્બોહારિકત્તં ગચ્છતિ. યથા હિ પાણાતિપાતચેતનાય સદ્ધિં ઉપ્પન્નોપિ બ્યાપાદો મનોકમ્મં નામ ન હોતિ, અબ્બોહારિકત્તં ગચ્છતિ, એવન્તિ ગહેતબ્બં. તેનેવ નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સં સેવિતબ્બં વુત્તં. માનાનુસયસ્સ પન દુક્ખદોમનસ્સવજ્જિતા સબ્બે લોકિયા ધમ્મા અનુસયનટ્ઠાનં. ‘‘દુક્ખાય વેદનાય અપરિયાપન્ને એત્થ…પે… માનાનુસયો ચ નાનુસેતી’’તિ હિ વુત્તં. દિટ્ઠાનુસયવિચિકિચ્છાનુસયાનં પન લોકુત્તરવજ્જિતા સબ્બેપિ ધમ્મા અનુસયનટ્ઠાનં. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ. તત્થ સંસારવટ્ટનિસ્સિતટ્ઠેન સક્કાયપરિયાપન્નેસુ સબ્બધમ્મેસૂતિ અત્થો. એવં અવિજ્જાનુસયોપિ વેદિતબ્બો. સબ્બત્થ ચ સહજાતારમ્મણભેદો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ભવરાગાનુસયો પન કિઞ્ચાપિ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તેસુ ચતૂસુ ચિત્તેસુ ઉપ્પજ્જનતો સહજાતવસેન કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતીતિ વત્તબ્બો ભવેય્ય, સો પન યસ્મા રૂપારૂપાવચરમેવારમ્મણં લભતિ, ન કામાવચરારમ્મણમેવ, અનુસયાનં પન તં ન અનુસયનટ્ઠાનં, તસ્મા આરમ્મણવસેન નિયમં અકત્વા ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ ભવરાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ વુત્તં. તં રાગવસેન સો ચ સબ્બોપિ રાગો કામરાગાનુસયો ગહેતબ્બોતિ અયં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારે નયો.

ઇતરેસુ પન સત્તસુ મહાવારેસુ તાવ ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન પટિઘાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા. યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ માનાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન માનાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતીતિ? અનાગામિસ્સ માનાનુસયો અનુસેતિ, નો ચ તસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તિણ્ણં પુગ્ગલાનં માનાનુસયો ચ અનુસેતિ, કામરાગાનુસયો ચ અનુસેતિ. યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ દિટ્ઠાનુસયો અનુસેતીતિ? દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, નો ચ…પે… દિટ્ઠાનુસયો ચ અનુસેતિ, યસ્સ વા પન…પે… આમન્તા. યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ વિચિકિચ્છાનુસયો અનુસેતી’’તિ પુચ્છાયપિ દિટ્ઠાનુસયસદિસમેવ વિસ્સજ્જનં. યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ ભવરાગાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… અનુસેતીતિ…પે… તિણ્ણં પુગ્ગલાનં ભવરાગાનુસયો ચ અનુસેતિ, કામરાગાનુસયો ચ અનુસેતિ. અવિજ્જાનુસયેપિ એસેવ નયો. ઇમિના નયેન પટિઘાનુસયાદિમૂલિકાસુ પુચ્છાસુ વિસ્સજ્જનનયો વેદિતબ્બો. અયં એકમૂલકે નયો.

યસ્સ કામરાગાનુસયો ચ પટિઘાનુસયો ચ અનુસેતિ, તસ્સ માનાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા. દ્વિન્નં દ્વિમૂલિકા…પે… પઞ્ચમૂલિકાનં પન એકમૂલે વુત્તાનુસારેન વિસ્સજ્જનનયો ઞાતબ્બો. તત્રાયં પચ્છિમાનુસયે યોજના – ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ચ પટિઘાનુસયો ચ માનાનુસયો ચ દિટ્ઠાનુસયો ચ વિચિકિચ્છાનુસયો ચ ભવરાગાનુસયો ચ અનુસેતિ, તસ્સ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન અવિજ્જાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ કામરાગાનુસયો ચ…પે… ભવરાગાનુસયો ચ અનુસેતીતિ? અનાગામિસ્સ અવિજ્જાનુસયો ચ માનાનુસયો ચ ભવરાગાનુસયો ચ અનુસેતિ, ન ઇતરે, દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં અવિજ્જાનુસયો ચ કામરાગપટિઘમાનભવરાગાનુસયા ચ અનુસેન્તિ, ન દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનુસયા, પુથુજ્જનસ્સ પન સબ્બેપિ અનુસેન્તી’’તિ અયં પુગ્ગલવારે નયો.

ઓકાસવારે પન ‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ? નો. યત્થ વા પન…પે… અનુસેતીતિ? નો. યત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ માનાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા. યત્થ વા પન માનાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતીતિ? રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ માનાનુસયો અનુસેતિ, ન કામરાગાનુસયો, કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ તદુભયં અનુસેતિ. યત્થ કામરાગાનુસયો…પે… અનુસેતીતિ? આમન્તા. યત્થ વા પન…પે… અનુસેતીતિ? દુક્ખાય વેદનાય રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ વિચિકિચ્છાનુસયો અનુસેતિ, ન કામરાગાનુસયો, કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ તદુભયં અનુસેતિ. યત્થ કામરાગાનુસયો…પે… અનુસેતિ, તત્થ ભવરાગાનુસયો અનુસેતીતિ? નો. યત્થ વા પન…પે… નો. યત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા. યત્થ વા પન…પે… અનુસેતીતિ? દુક્ખાય વેદનાય રૂપારૂપધાતુયા એત્થ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતિ, ન કામરાગાનુસયો, કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ તદુભયં અનુસેતિ.

યત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ માનાનુસયો અનુસેતીતિ? નો. યત્થ વા પન…પે… નો. યત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ દિટ્ઠાનુસયો વિચિકિચ્છાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા. યત્થ વા પન…પે… અનુસેતીતિ? કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ રૂપારૂપધાતુયા એત્થ વિચિકિચ્છાનુસયો અનુસેતિ, ન પટિઘાનુસયો, દુક્ખાય પન વેદનાય તદુભયં અનુસેતિ. યત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ ભવરાગાનુસયો અનુસેતીતિ? નો. યત્થ વા પન…પે… નો. યત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા. યત્થ વા પન…પે… અનુસેતીતિ…પે… દુક્ખાય વેદનાય તદુભયં અનુસેતિ, અઞ્ઞત્થ અવિજ્જાનુસયો ચ.

યત્થ માનાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ દિટ્ઠાનુસયો વિચિકિચ્છાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા. યત્થ વા પન…પે… અનુસેતીતિ? દુક્ખાય વેદનાય દિટ્ઠાનુસયોવ, નેતરો, તદઞ્ઞેસુ સબ્બત્થ અનુસેતિ. યત્થ માનાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ ભવરાગાનુસયો અનુસેતીતિ? કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ માનાનુસયો, નેતરો, રૂપારૂપધાતુયા પન તદુભયં અનુસેતિ. યત્થ વા પન…પે… આમન્તા. યત્થ માનાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ અવિજ્જાનુસયો…પે… આમન્તા. યત્થ વા પન…પે… અનુસેતીતિ? દુક્ખવેદનં ઠપેત્વા તદઞ્ઞાસુ સબ્બત્થ તદુભયં અનુસેતિ. યત્થ દિટ્ઠાનુસયો, તત્થ વિચિકિચ્છાનુસયો…પે… આમન્તા. યત્થ દિટ્ઠાનુસયો, તત્થ ભવરાગાનુસયો અનુસેતીતિ? કામધાતુયા તીસુ વેદનાસુ દિટ્ઠાનુસયોવ, રૂપારૂપભવેસુ તદુભયં અનુસેતિ. યત્થ વા પન…પે… આમન્તા. યત્થ દિટ્ઠાનુસયો અનુસેતિ, તત્થ અવિજ્જાનુસયો…પે… આમન્તા. યત્થ વા પન…પે… આમન્તા. એસ નયો વિચિકિચ્છામૂલકેસુપિ. યત્થ ભવરાગાનુસયો, તત્થ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા. યત્થ વા પન…પે… અનુસેતિ, તત્થ કામધાતુયા તીસુ વેદનાસુ અવિજ્જાનુસયોવ, રૂપારૂપભવેસુ પન તદુભયં અનુસેતી’’તિ અયમેત્થ એકમૂલનયો.

‘‘યસ્સ…પે… નાનુસેતિ. યસ્સ…પે… નાનુસેતિ માનાનુસયો, અરહતો પન તદુભયમ્પિ નાનુસેતિ. યસ્સ વા પન…પે… આમન્તા. યસ્સ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, તસ્સ દિટ્ઠાનુસયો વિચિકિચ્છાનુસયો નાનુસેતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… નાનુસેતીતિ? દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં વિચિકિચ્છાનુસયોવ નાનુસેતિ, નેતરો, અનાગામિઅરહન્તાનં તદુભયમ્પિ નાનુસેતી’’તિઆદિના નયેન પુગ્ગલવારે,

‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, તત્થ પટિઘાનુસયો નાનુસેતીતિ? દુક્ખાય વેદનાય કામરાગાનુસયોવ નાનુસેતિ, નેતરો, રૂપારૂપધાતુપરિયાપન્નેસુ તદુભયં નાનુસેતિ. યત્થ વા પન…પે… નાનુસેતીતિ? કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ પટિઘાનુસયોવ, રૂપારૂપપરિયાપન્નેસુ પન તદુભયં નાનુસેતિ. યત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, તત્થ માનાનુસયો નાનુસેતીતિ? રૂપારૂપધાતૂસુ કામરાગાનુસયોવ, દુક્ખાય પન વેદનાય, અપરિયાપન્નેસુ ચ તદુભયં નાનુસેતિ. યત્થ વા પન…પે… આમન્તા. યત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, તત્થ દિટ્ઠાનુસયો, વિચિકિચ્છાનુસયો નાનુસેતીતિ? દુક્ખાય વેદનાય રૂપારૂપધાતૂસુ કામરાગાનુસયોવ, અપરિયાપન્ને પન તદુભયં નાનુસેતી’’તિઆદિના નયેન ઓકાસવારે ચ,

‘‘યસ્સ યત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, તસ્સ તત્થ પટિઘાનુસયો નાનુસેતીતિ? તિણ્ણં પુગ્ગલાનં દુક્ખાય વેદનાય કામરાગાનુસયોવ, રૂપારૂપપરિયાપન્નેસુ તદુભયં નાનુસેતિ, દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં સબ્બત્થ તદુભયં નાનુસેતિ. યસ્સ વા પન યત્થ…પે… નાનુસેતીતિ? તિણ્ણં પુગ્ગલાનં કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ પટિઘાનુસયોવ, રૂપારૂપપરિયાપન્નેસુ તદુભયં નાનુસેતિ, દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં સબ્બત્થ તદુભયં નાનુસેતિ. યસ્સ યત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, તસ્સ તત્થ માનાનુસયો નાનુસેતીતિ? તિણ્ણં પુગ્ગલાનં રૂપારૂપધાતુયા કામરાગાનુસયોવ, નેતરો, દુક્ખાય વેદનાય, અપરિયાપન્ને ચ તદુભયં નાનુસેતિ, અનાગામિસ્સ કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ રૂપારૂપધાતુયા કામરાગાનુસયોવ, અરહતો પન સબ્બત્થ તદુભયં નાનુસેતી’’તિઆદિના પુગ્ગલોકાસવારે ચ વુત્તાનુસારેન નયો ઞાતબ્બોતિ અયં પાળિનયો.

તત્થ ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ એત્થ યદેતં ‘‘આમન્તા’’તિ પટિવચનં દિન્નં, તં દુદ્દિન્નં વિય ખાયતિ. કસ્મા? કામરાગપટિઘાનં એકક્ખણે અનુપ્પત્તિતો. યથા હિ ‘‘યસ્સ મનાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ધમ્માયતનં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીસુ મનાયતનધમ્માયતનાદીનિ એકક્ખણે ઉપ્પજ્જન્તિ, ન તથા કામરાગપટિઘા, વિસુઞ્ઞેવ ઉપ્પજ્જનતો, તસ્મા એત્થ ‘‘નો’’તિ પટિસેધો કત્તબ્બો સિયા, તં પન અકત્વા ‘‘આમન્તા’’તિ પટિવચનસ્સ દિન્નત્તા હેટ્ઠા યમકેસુ વિય એત્થ ખણપચ્ચુપ્પન્નવસેન વત્તમાનવોહારં અગ્ગહેત્વા અઞ્ઞથા ગહેતબ્બો. કથં ગહેતબ્બો? અપ્પહીનવસેન. અપ્પહીનતં હિ સન્ધાય અયં અનુસેતીતિ વત્તમાનવોહારો વુત્તો, ન ખણપચ્ચુપ્પન્નતં, તસ્મા ઇમિસ્સા પુચ્છાય યસ્સ કામરાગાનુસયો અપ્પહીનો, ન અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતો, તસ્સ પટિઘાનુસયો અપ્પહીનો, ન અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતો, તસ્સ પટિઘાનુસયો અપ્પહીનોતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. યસ્મા ચ તેસુ કામરાગપટિઘેસુ યસ્સેકો અપ્પહીનો, તસ્સ ઇતરોપિ અપ્પહીનોવ હોતિ, તસ્મા ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તં. ઇતો પરેસુપિ એવરૂપેસુ ઉપ્પજ્જતિવારાદિવિસ્સજ્જનેસુ એસેવ નયો. તિણ્ણં પુગ્ગલાનન્તિ પુથુજ્જનસોતાપન્નસકદાગામીનં. દ્વિન્નન્તિ સોતાપન્નસકદાગામીનં. એવં ઉપ્પજ્જનં દીપિતં. ઓકાસવારસ્સ પઠમદુતિયપુચ્છાસુ યસ્મા કામરાગપટિઘા એકચિત્તે ન ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા ‘‘નો’’તિ પટિસેધો કતો. દુકમૂલાદીસુ ચ યસ્મા કામરાગપટિઘાદયો એકસ્મિં ઠાનસઙ્ખાતે ચિત્તે, આરમ્મણે વા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા ‘‘નત્થી’’તિ તત્થ પટિક્ખેપો કતો, અયં પુચ્છા અપુબ્બા એવાતિ અધિપ્પાયો. પુગ્ગલોકાસવારે ચતુન્નન્તિ પુથુજ્જનસોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામીનં. પટિલોમે દ્વિન્નન્તિ અનાગામિઅરહન્તે સન્ધાય વુત્તન્તિ અયં અનુસયવારે નયો.

સાનુસયવારે પન ‘‘યો કામરાગાનુસયેન સાનુસયો, સો પટિઘાનુસયેન સાનુસયોતિ? આમન્તા…પે… માનાનુસયેન સાનુસયોતિ? આમન્તા. યો વા પન માનાનુસયેન સાનુસયો, સો કામરાગાનુસયેન સાનુસયોતિ? અનાગામી માનાનુસયેનેવ, ન કામરાગાનુસયેન, તયો પન પુગ્ગલા તદુભયેનાપિ અનુસયેના’’તિ ઇમિના નયેન સેસેસુ દુકમૂલાદીસુ પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયો ઞાતબ્બો, અયં પુગ્ગલવારે નયો.

‘‘યતો કામરાગાનુસયેન સાનુસયો, તતો પટિઘાનુસયેન સાનુસયોતિ? નો…પે… માનાનુસયેન સાનુસયોતિ? આમન્તા. યતો વા પન માનાનુસયેન સાનુસયો, તતો કામરાગાનુસયેન સાનુસયોતિ? રૂપારૂપધાતુયા માનાનુસયેનેવ, નેતરેન, કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ તદુભયેનાપી’’તિઆદિના ઓકાસવારે ચ,

‘‘યો યતો કામરાગાનુસયેન સાનુસયો, સો તતો પટિઘાનુસયેન સાનુસયોતિ? નો’’તિઆદિના પુગ્ગલોકાસવારે ચાતિ એવં અનુલોમનયે ચ, ‘‘યો કામરાગાનુસયેન નિરનુસયો, સો પટિઘાનુસયેન નિરનુસયોતિ? આમન્તા’’તિઆદિના પટિલોમનયેપિ સબ્બત્થ અનુસયવારે વુત્તાનુસારતો પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયો ઞાતબ્બો.

તત્થ યતો કામરાગાનુસયેન સાનુસયોતિ યતો કારણતો ઉપ્પન્નેન કામરાગાનુસયેન સાનુસયો, કિં સો તતો કારણતો ઉપ્પન્નપટિઘાનુસયેનપિ સાનુસયોતિ વુચ્ચતિ. યસ્મા પનેતે દ્વે એકસ્મા ઠાના ન ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા ‘‘નો’’તિ પટિસેધો કતો સેસં તાદિસમેવાતિ અયં સાનુસયવારે નયો.

પજહનવારે પન ‘‘યો કામરાગાનુસયં પજહતિ, સો પટિઘાનુસયં પજહતીતિ? આમન્તા…પે… માનાનુસયં પજહતીતિ? તદેકટ્ઠં પજહતિ. યો વા પન માનાનુસયં પજહતિ, સો કામરાગાનુસયં પજહતીતિ? નો…પે… સો દિટ્ઠાનુસયં વિચિકિચ્છાનુસયં પજહતીતિ? નો. યો વા પન વિચિકિચ્છાનુસયં પજહતિ, સો કામરાગાનુસયં પજહતીતિ? તદેકટ્ઠં પજહતિ. યો…પે… ભવરાગાનુસયં અવિજ્જાનુસયં પજહતીતિ? તદેકટ્ઠં પજહતિ…પે… યો કામરાગાનુસયઞ્ચ પટિઘાનુસયઞ્ચ માનાનુસયઞ્ચ…પે… પજહતીતિ? નત્થી’’તિઆદિના પુગ્ગલવારે,

‘‘યતો કામરાગાનુસયં પજહતિ, તતો પટિઘાનુસયં પજહતીતિ? નો…પે… યતો કામરાગાનુસયં પજહતિ, તતો માનાનુસયં પજહતીતિ? આમન્તા. યતો વા પન માનાનુસયં પજહતિ, તતો કામરાગાનુસયં પજહતીતિ? રૂપારૂપધાતુયા તતો માનાનુસયમેવ, કામધાતુયા પન દ્વીસુ વેદનાસુ તતો માનાનુસયં પજહતી’’તિઆદિના ઓકાસવારે ચ,

‘‘યો યતો કામરાગાનુસયં પજહતિ, સો તતો પટિઘાનુસયં પજહતીતિ? નો…પે… માનાનુસયં પજહતીતિ? તદેકટ્ઠં પજહતિ…પે… વિચિકિચ્છાનુસયં પજહતીતિ? નો. યો વા પન યતો વિચિકિચ્છાનુસયં પજહતિ, સો તતો કામરાગાનુસયં પજહતીતિ? અટ્ઠમકો દુક્ખાય વેદનાય રૂપારૂપધાતુયા સો તતો વિચિકિચ્છાનુસયં પજહતિ, નો ચ સો તતો કામરાગાનુસયં પજહતિ, સ્વેવ પુગ્ગલો કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ સો તતો વિચિકિચ્છાનુસયં પજહતિ, કામરાગાનુસયં તદેકટ્ઠં પજહતી’’તિઆદિના પુગ્ગલોકાસવારે ચાતિ એવં અનુલોમનયે ચ, ‘‘યો કામરાગાનુસયં ન પજહતિ, સો પટિઘાનુસયં ન પજહતીતિ? આમન્તા…પે… વિચિકિચ્છાનુસયં ન પજહતીતિ? અટ્ઠમકો કામરાગાનુસયં ન પજહતિ, નેતરં, અનાગામિમગ્ગસમઙ્ગિં, અટ્ઠમકઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસા પુગ્ગલા તદુભયં ન પજહન્તી’’તિઆદિના પટિલોમનયે ચ સબ્બત્થ પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયો ઞાતબ્બો.

તત્થ પજહતીતિ તેન તેન મગ્ગેન પહાનપરિઞ્ઞાવસેન પજહતિ. તદેકટ્ઠન્તિ પહાનેકટ્ઠતં સન્ધાય વુત્તં. પઠમમગ્ગાદિના હિ ન કેવલં દિટ્ઠાદિકા એવ ધમ્મા પહીયન્તિ, અથ ખો અપાયગમનિયા તેન કામરાગપટિઘમાનાદયોપિ પહીયન્તિ એવ. પઠમમગ્ગવજ્ઝા હિ કામરાગા, અપાયગમનિયા ચ માનાવિજ્જાદયોપિ, તતિયમગ્ગવજ્ઝાતિ પહાનેકટ્ઠા હુત્વા પહીયન્તિ એવાતિ ‘‘નો’’તિ અરહત્તમગ્ગટ્ઠં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ કામરાગાનુસયંયેવ પહીનત્તા ન પજહતીતિ. યતો કામરાગાનુસયં પજહતીતિ યતો ઉપ્પજ્જનકં કામરાગાનુસયં પજહતીતિ અત્થો, અટ્ઠમકોતિ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠો. સો હિ દક્ખિણેય્યક્કમેન અરહત્તફલટ્ઠતો પટ્ઠાય ગણિયમાનો અટ્ઠમકો નામ. પટિલોમનયે અનાગામિમગ્ગસમઙ્ગિઞ્ચ અટ્ઠમકઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસાતિ પુથુજ્જનસેસસેખાસેખા. તેસુ હિ પુથુજ્જના પહાનપરિઞ્ઞાય અભાવેન ન પજહન્તિ, સેસા તેસં પહીનત્તાતિ ઇમિના નયેન સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ અયં પજહનવારે નયો.

પરિઞ્ઞાવારો પન ‘‘યો કામરાગાનુસયં પરિજાનાતિ, સો પટિઘાનુસયં પરિજાનાતી’’તિઆદિના પજહનવારસદિસોવ. અયમ્પિ હિ પજહનવારો વિય મગ્ગટ્ઠાનઞ્ઞેવ વસેન વિસ્સજ્જિતો. તત્થ પરિજાનાતીતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનાતીતિ અત્થો. અયં પરિઞ્ઞાવારે નયો.

પહીનવારે પન ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો પહીનો, તસ્સ પટિઘાનુસયો પહીનોતિ? આમન્તા…પે… માનાનુસયો પહીનોતિ? અનાગામિસ્સ કામરાગાનુસયોવ, અરહતો પન માનાનુસયોપિ પહીનો’’તિઆદિના પુગ્ગલવારે, ‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો પહીનો, તત્થ પટિઘાનુસયો પહીનોતિ? ન વત્તબ્બો પહીનોતિ વા અપ્પહીનોતિ વા. યત્થ વા પન…પે… ન વત્તબ્બો…પે… તત્થ માનાનુસયો પહીનોતિ? આમન્તા. યત્થ વા પન…પે… પહીનોતિ? રૂપારૂપધાતુયા એત્થ માનાનુસયો પહીનો, કામરાગાનુસયો ન વત્તબ્બો, કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ એત્થ તદુભયં પહીન’’ન્તિઆદિના ઓકાસવારે, પુગ્ગલોકાસવારેતિ એવં અનુલોમનયે, ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો અપ્પહીનો, તસ્સ પટિઘાનુસયો અપ્પહીનોતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… આમન્તા…પે… યસ્સ વા પન માનાનુસયો અપ્પહીનો, તસ્સ કામરાગાનુસયો અપ્પહીનોતિ? અનાગામિસ્સ માનાનુસયોવ, તિણ્ણં પુગ્ગલાનં તદુભયં અપ્પહીન’’ન્તિઆદિના પટિલોમનયે ચ વુત્તનયેનેવ પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયો ઞાતબ્બો.

એત્થ ચ ફલટ્ઠવસેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો મગ્ગટ્ઠાનં પહીનકિલેસત્તાભાવા. તેસં હિ અનુસયા પહીયન્તિ એવ, ન પન પહીનાતિ અનાગામિઆદયો ફલટ્ઠાવ ગહેતબ્બા, ઓકાસવારે પન ‘‘ન વત્તબ્બો’’તિ ઇદં ઉભિન્નં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનસ્સ અસાધારણત્તા વુત્તં. અઞ્ઞં હિ કામરાગાનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં, અઞ્ઞં પટિઘાનુસયસ્સ. અભાવિતમગ્ગસ્સ ચ યત્થ અનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, મગ્ગે ભાવિતે તત્થેવ સો પહીનો નામ હોતિ, તસ્મા સો તત્થ પહીનોતિ વા, અપ્પહીનોતિ વા ન વત્તબ્બો, સબ્બત્થાપિ પન સયં અભાવેન તત્થ અપ્પહીનોતિ ન વત્તબ્બો. ઉભિન્નં પન સાધારણટ્ઠાનં સન્ધાય ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તં. માનાનુસયો હિ કામધાતુયા વેદનાદ્વયસઙ્ખાતે સાધારણટ્ઠાને કામરાગેન સદ્ધિં પહીનો નામ હોતિ. યસ્સ કામરાગાનુસયો અપ્પહીનોતિ પુથુજ્જનસ્સ, સોતાપત્તિસકદાગામિફલટ્ઠાનઞ્ચ વસેન અત્થો ગહેતબ્બો. ‘‘તિણ્ણં પુગ્ગલાન’’ન્તિ હિ વુત્તં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ અયં પહીનવારે નયો.

ઉપ્પજ્જનવારે પન ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના સબ્બત્થ અનુસયવારસદિસોવાતિ અયં ઉપ્પજ્જનવારે નયો.

ધાતુવારે પન ‘‘કામધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ કતિ અનુસયા અનુસેન્તિ, કતિ અનુસયા નાનુસેન્તિ, કતિ અનુસયા ભઙ્ગા? કામધાતુયા ચુતસ્સ રૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ…પે… કતિ ભઙ્ગા? કામધાતુયા ચુતસ્સ અરૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ…પે… રૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ ન અરૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ…પે… કતિ ભઙ્ગં? કામધાતુયા ચુતસ્સ ન કામધાતું, ન અરૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ…પે… ન રૂપધાતું ન અરૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ. ન કામધાતું ન રૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ કતિ ભઙ્ગા’’તિ એવં કામધાતુમૂલકા નવ પુચ્છા, તથા ‘‘રૂપધાતુયા ચુતસ્સા’’તિઆદિના રૂપધાતુમૂલકા નવ, અરૂપધાતુયા નવ ચાતિ સત્તવીસતિ અનુલોમપુચ્છા, તથા ‘‘ન કામધાતુયા ચુતસ્સા’’તિઆદિના સત્તવીસતિ પટિલોમપુચ્છા ચ, તથા ‘‘ન કામધાતુયા ન અરૂપધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિઆદિના સત્તવીસતિ દુકમૂલકા પુચ્છા ચાતિ એવં પુચ્છાવારે એકાસીતિ પુચ્છા વેદિતબ્બા.

તત્થ અનુસેન્તીતિ ચિત્તસન્તાને અનુગતા હુત્વા કતિ અનુસેન્તિ, ભઙ્ગાતિ અનુસેન્તિ ચ નાનુસેન્તિ ચાતિ એવં કતિ વિભજિતબ્બાતિ અત્થો. ન કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સાતિ કામધાતુવિરહિતા દ્વે રૂપારૂપધાતુયો ઉપપજ્જન્તસ્સ. ન કામધાતું ન રૂપધાતુન્તિ અરૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ. ન કામધાતુયાતિ રૂપારૂપધાતૂહિ ચુતસ્સ, એવં સેસેસુપિ સબ્બત્થ પટિસન્ધિવસેન, ધાતુવસેન ચ અત્થો વેદિતબ્બોતિ અયં ઉદ્દેસવારે નયો.

નિદ્દેસવારે પનસ્સ ‘‘કામધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ કસ્સચિ સત્ત અનુસયા અનુસેન્તિ, કસ્સચિ પઞ્ચ અનુસયા અનુસેન્તિ, અનુસયા ભઙ્ગા નત્થિ, કામધાતુયા ચુતસ્સ રૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ કસ્સચિ સત્ત અનુસયા અનુસેન્તિ, કસ્સચિ પઞ્ચ, કસ્સચિ તયો …પે… ભઙ્ગા નત્થી’’તિ ઇમિના નયેન સબ્બત્થ વિસ્સજ્જનં વેદિતબ્બં, અયં પનેત્થ વિસેસો – રૂપધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ સત્તેવ અનુસયા અનુસેન્તિ, તથા ‘‘અરૂપધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિઆદીસુપિ, અરૂપધાતુયા પન ચુતસ્સ રૂપધાતુયા ઉપપત્તિ નત્થિ, હેટ્ઠા ઉપપજ્જમાનો કામધાતું એવ ઉપપજ્જતિ, સત્તેવ અનુસયા અનુસેન્તીતિ એવં અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ વિસ્સજ્જનનયો વેદિતબ્બોતિ અયં વિસેસો, સેસં વુત્તનયમેવાતિ અયમેત્થ પાળિનયો.

તત્થ કસ્સચિ સત્તાતિ પુથુજ્જનવસેન વુત્તં, પઞ્ચાતિ સોતાપન્નસકદાગામીનં વસેન. તેસં હિ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનુસયા પહીનાતિ, કામધાતુયા પન અનાગામીનં ઉપપત્તિઅભાવતો પઠમવારે ‘‘કસ્સચિ તયો’’તિ ન વુત્તં, રૂપારૂપધાતૂસુ ઉપ્પજ્જનવારેસુ એવ વુત્તં…પે… અનાગામીનં હિ કામરાગપટિઘાનમ્પિ પહીનત્તા તયોવ અનુસયા અનુસેન્તિ, ઇધ ચ અનુસયાનં ઉપ્પત્તિવસેન નયો, અનુસયાનં અનુસયનં અગ્ગહેત્વા અપ્પહીનભાવેન પટિસન્ધિક્ખણે અપિ અનુસયનં ગહેતબ્બં. સત્તેવાતિ અરિયસાવકસ્સ રૂપારૂપધાતુયા ચુતસ્સ હેટ્ઠા કામભવાદીસુ ઉપપત્તિ નામ નત્થિ, પુથુજ્જનસ્સેવ હોતિ, તસ્મા ‘‘સત્તેવા’’તિ નિયમેત્વા વુત્તં, અરૂપધાતુયા ચુતસ્સ રૂપધાતુયા ઉપપત્તિ નત્થીતિ. કસ્મા નત્થિ? અરૂપીનં રૂપજ્ઝાનસ્સ અભાવા. તે હિ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમનરૂપધાતું ઉપપન્નાતિ. સેસં નયતો સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ અયં ધાતુવારે નયો. અયં અનુસયયમકમાતિકત્થસંવણ્ણનાનયો.

ચિત્તયમકમાતિકત્થવણ્ણના

ચિત્તયમકમાતિકાયં પન પાળિવવત્થાનં તાવ એવં વેદિતબ્બં. ઇમિસ્સં હિ માતિકાયં પુગ્ગલવારો ધમ્મવારો પુગ્ગલધમ્મવારોતિ આદિતોવ તયો સુદ્ધિકમહાવારા હોન્તિ, તત્થ ‘‘યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતી’’તિ એવં પુગ્ગલવસેન ચિત્તસ્સ ઉપ્પજ્જનનિરુજ્ઝનાદિભેદં દીપેન્તો ગતો પુગ્ગલવારો નામ. ‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતી’’તિ એવં ધમ્મવસેનેવ ચિત્તસ્સ ઉપ્પજ્જનનિરુજ્ઝનાદિભેદં દીપેન્તો ગતો ધમ્મવારો નામ. ‘‘યસ્સ યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતી’’તિ એવં ઉભયવસેનેવ ચિત્તસ્સ ઉપ્પજ્જનનિરુજ્ઝનાદિભેદં દીપેન્તો ગતો પુગ્ગલધમ્મવારો નામ.

તતો ‘‘યસ્સ સરાગં ચિત્ત’’ન્તિઆદીનં સોળસન્નં પદાનં વસેન અપરે સરાગાદિપદવિસેસિતા સોળસ પુગ્ગલવારા, સોળસ ધમ્મવારા, સોળસ પુગ્ગલધમ્મવારાતિ અટ્ઠચત્તાલીસ મિસ્સકવારા હોન્તિ, તે સરાગાદિપદમત્તં દસ્સેત્વા સંખિત્તા. તતો ‘‘યસ્સ કુસલં ચિત્ત’’ન્તિઆદિના નયેન છસટ્ઠિદ્વિસતસઙ્ખાતાનં અભિધમ્મમાતિકાપદાનં વસેન અપરે કુસલાદિપદવિસેસિતા છસટ્ઠિદ્વિસતપુગ્ગલવારા, છસટ્ઠિદ્વિસતધમ્મવારા, છસટ્ઠિદ્વિસતપુગ્ગલધમ્મવારાતિ અટ્ઠનવુતિસત્તસતા મિસ્સકવારા હોન્તિ, તેપિ કુસલાદિપદમત્તં દસ્સેત્વા સંખિત્તાયેવ, યાનિપેત્થ સનિદસ્સનાદીનિ પદાનિ ચિત્તેન સદ્ધિં ન યુજ્જન્તિ, તાનિ મોઘપુચ્છાવસેન ગહિતાનીતિ.

તેસુ પન તીસુ વારેસુ સબ્બપઠમે સુદ્ધિકપુગ્ગલમહાવારે તાવ ઉપ્પાદનિરોધકાલસમ્ભેદવારો ઉપ્પાદુપ્પન્નવારો નિરોધુપ્પન્નવારો ઉપ્પાદવારો નિરોધવારો ઉપ્પાદનિરોધવારો ઉપ્પજ્જમાનનનિરોધવારો ઉપ્પજ્જમાનુપ્પન્નવારો નિરુજ્ઝમાનુપ્પન્નવારો ઉપ્પન્નુપ્પાદવારો અતીતાનાગતવારો ઉપ્પન્નુપ્પજ્જમાનવારો નિરુદ્ધનિરુજ્ઝમાનવારો અતિક્કન્તકાલવારો ચાતિ ચુદ્દસ અન્તરવારા, તેસુ ઉપ્પાદવારો નિરોધવારો ઉપ્પાદનિરોધવારોતિ ઇમેસુ તીસુ વારેસુ પચ્ચેકં વત્તમાનાતીતસ્સ, વત્તમાનાનાગતસ્સ, અતીતાનાગતસ્સ ચાતિ તિણ્ણં કાલભેદાનં વસેન અનુલોમપટિલોમતો છ છ કત્વા અટ્ઠારસ યમકાનિ, ઉપ્પન્નુપ્પાદવારે અતીતાનાગતકાલવસેન અનુલોમતો દ્વે, પટિલોમતો દ્વેતિ ચત્તારિ યમકાનિ, સેસેસુ આદિતો નિદ્દિટ્ઠેસુ તીસુ, અન્તરે નિદ્દિટ્ઠેસુ તીસુ, અવસાને નિદ્દિટ્ઠેસુ ચતૂસૂતિ દસસુ વારેસુ અનુલોમતો એકં, પટિલોમતો એકન્તિ દ્વે દ્વે કત્વા વીસતિ યમકાનિ, એવં સબ્બેસુપિ ચુદ્દસસુ અન્તરવારેસુ દ્વાચત્તાલીસ યમકાનિ, ચતુરાસીતિ પુચ્છા, અટ્ઠસટ્ઠિઅત્થસતં હોતિ. યથા ચ એકસ્મિં સુદ્ધિકપુગ્ગલમહાવારે, તથા સુદ્ધિકધમ્મમહાવારે, સુદ્ધિકપુગ્ગલધમ્મમહાવારેપીતિ તીસુ મહાવારેસુ છબ્બીસતિયમકસતં, તતો દિગુણા પુચ્છા, દિગુણા અત્થા ચ વેદિતબ્બા, ઇદં પન વારત્તયં સરાગાદિવસેન સોળસગુણં, કુસલાદિવસેન છસટ્ઠિદ્વિસતગુણં કત્વા ઇમિસ્સા ચિત્તયમકમાતિકાય અનેકાનિ યમકસહસ્સાનિ, તદ્દિગુણા પુચ્છા, તદ્દિગુણા અત્થા ચ હોન્તિ, પાઠો પન સંખિત્તો. એવમેત્થ પાળિવવત્થાનં વિદિત્વા ઇદાનિ અનુત્તાનપદત્થાનુસારેન વિભઙ્ગનયસહિતો સઙ્ખેપત્થવણ્ણનાનયો એવં વેદિતબ્બો.

યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિતાય ઉપ્પજ્જતિ. ન નિરુજ્ઝતીતિ નિરોધક્ખણં અપ્પત્તતાય ન નિરુજ્ઝતિ. તસ્સ ચિત્તન્તિ કિં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તતો પટ્ઠાય ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ પુચ્છા, તસ્સા ચ, ‘‘પચ્છિમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ, નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતિ, ઇતરેસં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ, નિરુજ્ઝિસ્સતિ ચેવ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ ચા’’તિ વિસ્સજ્જનં. તત્થ તેસં ચિત્તન્તિ યેસં ખીણાસવાનં પચ્છિમચિત્તસઙ્ખાતસ્સ ચુતિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે વત્તતિ, તેસં તદેવ ચુતિચિત્તં ઉપ્પાદપ્પત્તતાય ઉપ્પજ્જતિ નામ, ભઙ્ગં અપ્પત્તતાય ન નિરુજ્ઝતિ નામ, ઇદાનિ પન ભઙ્ગં પત્વા તં તેસં ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ, તતો અપ્પટિસન્ધિકત્તા અઞ્ઞં નુપ્પજ્જિસ્સતિ. ઇતરેસન્તિ પચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિં ખીણાસવં ઠપેત્વા અવસેસાનં સેખાસેખપુથુજ્જનાનં નિરુજ્ઝિસ્સતિ ચેવ અઞ્ઞં પન તસ્મિં વા અત્તભાવે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ ચાતિ અત્થો.

‘‘યસ્સ વા પન ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતી’’તિ ઇમિસ્સા દુતિયપુચ્છાય પચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિનો ખીણાસવસ્સ ચિત્તં સન્ધાય ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં. ‘‘યસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તં ન નિરુજ્ઝિસ્સતિ ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પુચ્છાય ‘‘નો’’તિ પટિસેધોવ વિસ્સજ્જનં. ન ઉપ્પજ્જતિ નિરુજ્ઝતીતિ હિ ભઙ્ગક્ખણે અરહતો પચ્છિમચિત્તમ્પિ સેસાનં ભિજ્જમાનચિત્તમ્પિ પુચ્છતિ, તતો પટ્ઠાય પન અરહતો તાવ ચિત્તં ન નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ સક્કા વત્તું, ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ પન ન સક્કા, તસ્મા ‘‘નો’’તિ એત્થ પટિસેધો કતો, ‘‘યસ્સ વા પન ચિત્તં ન નિરુજ્ઝિસ્સતિ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ નિરુજ્ઝતી’’તિ પુચ્છાય ‘‘નત્થી’’તિ પટિક્ખેપોવ વિસ્સજ્જનં. યસ્સ હિ ચિત્તં ન નિરુજ્ઝિસ્સતિ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, સો ચ પુગ્ગલો નત્થીતિ.

યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પન્નન્તિ? આમન્તા, યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? સબ્બેસં ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તં ચિત્તં ઉપ્પન્નં, નો ચ ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બેસં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં ચિત્તં ઉપ્પન્નઞ્ચેવ ઉપ્પજ્જતિ ચ, યસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં નુપ્પન્નન્તિ? ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ, નો ચ નુપ્પન્નં, નિરોધસમાપન્નાનં અસઞ્ઞસત્તાનં ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ ચેવ નુપ્પન્નઞ્ચ. યસ્સ વા પન…પે… નુપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા. એત્થ ચ ઉપ્પન્નન્તિ ઉપ્પાદસમઙ્ગિનોપેતં નામં, ઉપ્પજ્જતીતિ ચ ઉપ્પાદસમઙ્ગિનોવ.

યસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પન્નન્તિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… નિરુજ્ઝતીતિ? ભઙ્ગક્ખણે તથા. યસ્સ ચિત્તં ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તં નુપ્પન્નન્તિ? નિરોધસમાપન્નાદીનં ચિત્તં. યસ્સ વા પન…પે… આમન્તા.

યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? સબ્બેસં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તથા. એત્થ ચ ઉપ્પાદપ્પત્તત્તા ઉપ્પજ્જિત્થ, તં અનતીતત્તા ઉપ્પજ્જતિ નામાતિ અત્થોતિ અટ્ઠકથાયં ખણપચ્ચુપ્પન્નવસેન અત્થો વુત્તો. ઉપ્પજ્જિત્થાતિ પન ઇમસ્સ અતીતચિત્તક્ખણવસેન અત્થે ગય્હમાને એવ ઉપરિપાળિયા ન વિરુજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞથાતિ પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા પુબ્બાપરં ઓલોકેત્વા પાળિઅવિરોધેન અત્થો ગહેતબ્બો.

યસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જિત્થાતિ? ઉપ્પજ્જિત્થ. યસ્સ વા પન…પે… નુપ્પજ્જતીતિ? નત્થિ. યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? પચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિખીણાસવવિરહિતાનં ચિત્તં તથા. યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? ઉપ્પાદક્ખણે તથા. યસ્સ ચિત્તં…પે… નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? અસેખાનં પચ્છિમચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તથા. યસ્સ વા પન…પે… નુપ્પજ્જતીતિ? પચ્છિમચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તથા. યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? પચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિં ઠપેત્વા સેસાનં તથા. યસ્સ વા પન…પે… આમન્તા. યસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? નત્થિ. યસ્સ વા પન…પે… નુપ્પજ્જિત્થાતિ? ઉપ્પજ્જિત્થ.

યસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝિત્થાતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… નિરુજ્ઝતીતિ? ભઙ્ગક્ખણે તથા. યસ્સ ચિત્તં…પે… ન નિરુજ્ઝિત્થાતિ? નિરુજ્ઝિત્થ. યસ્સ વા પન…પે… નત્થિ. યસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ? પચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિં ઠપેત્વા સેસાનં ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તથા. યસ્સ વા પન…પે… સેસાનં ભઙ્ગક્ખણે તથા. યસ્સ ચિત્તં…પે… નિરુજ્ઝિસ્સતિ. યસ્સ વા પન…પે… નિરુજ્ઝતિ.

યસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝિત્થ, તસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ? પચ્છિમચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે ઠપેત્વા સેસાનં ચિત્તં તથા. યસ્સ વા પન…પે… આમન્તા. યસ્સ ચિત્તં ન નિરુજ્ઝિત્થ, તસ્સ ચિત્તં ન નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ? નત્થિ. યસ્સ વા પન…પે… ન નિરુજ્ઝિત્થાતિ? નિરુજ્ઝિત્થ.

યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝિત્થાતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? સબ્બેસં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તથા. યસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં ન નિરુજ્ઝિત્થાતિ? નિરુજ્ઝિત્થ. યસ્સ વા પન…પે… નત્થિ, યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? સબ્બેસં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તથા. યસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં ન નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ? પચ્છિમચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તથા. યસ્સ વા પન…પે… આમન્તા. યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ? નિરુજ્ઝમાનં પચ્છિમચિત્તં ઠપેત્વા તથા. યસ્સ વા પન…પે… આમન્તા. યસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ ચિત્તં ન નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ? નત્થિ. યસ્સ વા પન…પે… નુપ્પજ્જિત્થાતિ? ઉપ્પજ્જિત્થ.

યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં ન નિરુજ્ઝતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? સબ્બેસં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તથા. યસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝતીતિ? સબ્બેસં ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તથા. યસ્સ વા પન…પે… નુપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા.

યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પન્નન્તિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પજ્જમાનન્તિ? સબ્બેસં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તથા. યસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જમાનં, તસ્સ ચિત્તં નુપ્પન્નન્તિ? નિરોધસમાપન્નાદીનં ચિત્તં તથા. યસ્સ વા પન…પે… આમન્તા.

યસ્સ ચિત્તં નિરુજ્ઝમાનં, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પન્નન્તિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… ભઙ્ગક્ખણે તથા. યસ્સ ચિત્તં ન નિરુજ્ઝમાનં, તસ્સ ચિત્તં નુપ્પન્નન્તિ? નિરોધસમાપન્નાદીનં ચિત્તં તથા. યસ્સ વા પન…પે… આમન્તા.

યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પન્નં, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન…પે… ઉપ્પન્નન્તિ? ચિત્તસમઙ્ગીનં તથા. યસ્સ ચિત્તં નુપ્પન્નં, તસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જિત્થાતિ? ઉપ્પજ્જિત્થ. યસ્સ વા પન…પે… નુપ્પન્નન્તિ? નત્થિ…પે… યસ્સ ચિત્તં નુપ્પન્નં, તસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. યસ્સ વા પન…પે… નુપ્પન્નન્તિ? ઉપ્પન્નં.

યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ નો ચ તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પન્નં, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા. યસ્સ વા પન ચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ નો ચ તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પન્નં, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? આમન્તા. એત્થ ‘‘નો ચ તસ્સ ચિત્તં નુપ્પન્ન’’ન્તિ ઇદં અસઞ્ઞાદિઅચિત્તકે સન્ધાય વુત્તં. તેસં નિયમેન ચિત્તુપ્પત્તિયા અભાવતો ‘‘આમન્તા’’તિ ઉભયત્થ વિસ્સજ્જનં વુત્તં. અયઞ્ચ વારો કાલત્તયે ગહેત્વા સમત્થિતોતિ ગહેતબ્બો.

‘‘યસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જિત્થ નો ચ તસ્સ ચિત્તં નુપ્પન્નં, તસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? નત્થિ. યસ્સ વા પન ચિત્તં નુપ્પજ્જિસ્સતિ નો ચ તસ્સ ચિત્તં નુપ્પન્નં, તસ્સ ચિત્તં નુપ્પજ્જિત્થાતિ? ઉપ્પજ્જિત્થ.

ઉપ્પન્નં ઉપ્પજ્જમાનન્તિ? ઉપ્પાદક્ખણે ચિત્તં તથા. ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પન્નન્તિ? આમન્તા. નુપ્પન્નં નુપ્પજ્જમાનન્તિ? આમન્તા. નુપ્પજ્જમાનં નુપ્પન્નન્તિ? અતીતાનાગતચિત્તં તથા.

નિરુદ્ધં નિરુજ્ઝમાનન્તિ? નો, નિરુજ્ઝમાનં નિરુદ્ધન્તિ? નો, નનિરુદ્ધં નનિરુજ્ઝમાનન્તિ? ઉપ્પાદક્ખણે અનાગતઞ્ચ ચિત્તં તથા. નનિરુજ્ઝમાનં નનિરુદ્ધન્તિપિ તથેવ.

યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં ખણં ખણં વીતિક્કન્તં અતિક્કન્તકાલં, નિરુજ્ઝમાનં ખણં ખણં વીતિક્કન્તં અતિક્કન્તકાલં, તસ્સ ચિત્તન્તિ? નો ચ ભઙ્ગક્ખણં વીતિક્કન્તં, અતીતં ચિત્તં તદુભયં વીતિક્કન્તં, યસ્સ વા પન ચિત્તં નિરુજ્ઝમાનં ખણં ખણં વીતિક્કન્તં અતિક્કન્તકાલં, ઉપ્પજ્જમાનં ખણં ખણં વીતિક્કન્તં અતિક્કન્તકાલં, તસ્સ ચિત્તન્તિ? અતીતં ચિત્ત’’ન્તિ ઇમિના નયેન પુગ્ગલવારે સબ્બત્થ વિસ્સજ્જનનયો વેદિતબ્બો.

તત્થ ઉપ્પજ્જમાનં ખણન્તિ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ ખણં, ઉપ્પાદક્ખણન્તિ અત્થો. ખણં વીતિક્કન્તં અતિક્કન્તકાલન્તિ ન ચિરં વીતિક્કન્તં, તમેવ પન ઉપ્પાદક્ખણં વીતિક્કન્તં હુત્વા અતિક્કન્તકાલન્તિ સઙ્ખં ગચ્છતિ, નિરુજ્ઝમાનં ખણન્તિ નિરુજ્ઝમાનસ્સ ખણં, ભઙ્ગક્ખણન્તિ અત્થો. ખણં વીતિક્કન્તં અતિક્કન્તકાલન્તિ કિં તસ્સ ચિત્તં એવં નિરોધક્ખણમ્પિ વીતિક્કન્તં હુત્વા અતિક્કન્તકાલં નામ હોતીતિ પુચ્છતિ. યસ્સ ભઙ્ગક્ખણે ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણં ખણં વીતિક્કન્તં હુત્વા અતિક્કન્તકાલં નામ હોતિ, નિરોધક્ખણં વીતિક્કન્તં હુત્વા અતિક્કન્તકાલં નામ હોતિ, અતીતં પન ચિત્તં ઉભોપિ ખણે ખણં વીતિક્કન્તં હુત્વા અતિક્કન્તકાલં નામ હોતીતિ અતીતચિત્તવસેન વિસ્સજ્જનં કતં. ઇમિનાવ ઉપાયેન ઉપરિમેસુ અત્થધમ્મવારાદીસુ ચ સબ્બવિસ્સજ્જનેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. અયં અતિક્કન્તકાલવારે નયો.

યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ નનિરુજ્ઝતિ, તં ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા. યં વા પન…પે… આમન્તા. યં ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ નિરુજ્ઝતિ, તં ચિત્તં નનિરુજ્ઝિસ્સતિ ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? નો. યં વા પન ચિત્તં નનિરુજ્ઝિસ્સતિ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તં ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ નિરુજ્ઝતીતિ? નત્થિ.

યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તં ચિત્તં ઉપ્પન્નન્તિ? આમન્તા. યં વા પન…પે… ઉપ્પજ્જતીતિ? ઉપ્પાદક્ખણે ચિત્તં તથા, એવં પટિલોમપુચ્છાસુપિ તતો સેસાસુપિ. ‘‘યં ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ, તં ચિત્તં નુપ્પન્નન્તિ? અતીતાનાગતં ચિત્તં તથા. યં વા પન…પે… આમન્તા…પે… ભઙ્ગક્ખણે ચિત્ત’’ન્તિઆદિના, ‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? નો. યં ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ, તં ચિત્તં નુપ્પજ્જિત્થાતિ? ભઙ્ગક્ખણે ચિત્તં અનાગતઞ્ચા’’તિઆદિના, ‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? નો. યં વા પન…પે… નો, યં ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ, તં ચિત્તં નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? અનાગતં ચિત્તં નુપ્પજ્જતિ, નો ચ તં ચિત્તં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, ભઙ્ગક્ખણે ચિત્તં અતીતં ચિત્ત’’ન્તિઆદિના ચ, ‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? નો. યં વા પન…પે… નો, યં ચિત્તં નુપ્પજ્જિત્થ, તં ચિત્તં નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? અનાગતં ચિત્ત’’ન્તિઆદિના ચ,

‘‘યં ચિત્તં નિરુજ્ઝતિ, તં ચિત્તં નિરુજ્ઝિત્થાતિ? નો’’તિઆદિના ચ, ‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તં ચિત્તં નિરુજ્ઝિત્થાતિ? નો’’તિઆદિના ચ, ‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તં ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના ચ, ‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, તં ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ? નો’’તિઆદિના ચ,

‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં, તં ચિત્તં ઉપ્પન્નન્તિ? આમન્તા. યં વા પન…પે… ઉપ્પજ્જમાનન્તિ…પે… ઉપ્પાદક્ખણે ચિત્ત’’ન્તિઆદિના ચ, ‘‘યં ચિત્તં નિરુજ્ઝમાનં, તં ચિત્તં ઉપ્પન્નન્તિ? આમન્તા’’તિઆદિના ચ, ‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પન્નં, તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ? નો. યં વા પન…પે… નો’’તિઆદિના ચ,

‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ નો ચ તં ચિત્તં ઉપ્પન્નં, તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? નો. યં વા પન…પે… નો. યં ચિત્તં નુપ્પજ્જિત્થ નો ચ તં ચિત્તં નુપ્પન્નં, તં ચિત્તં નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના ચ, ‘‘ઉપ્પન્નં ઉપ્પજ્જમાનન્તિ…પે… ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નઞ્ચેવ ઉપ્પજ્જમાનઞ્ચ. ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પન્નન્તિ? આમન્તા’’તિઆદિના ચ, ‘‘નિરુદ્ધં નિરુજ્ઝમાનન્તિ? નો’’તિઆદિના ચ,

‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં ખણં ખણં વીતિક્કન્તં અતિક્કન્તકાલં, નિરુજ્ઝમાનં ખણં ખણં વીતિક્કન્તં અતિક્કન્તકાલં, તં ચિત્તન્તિ…પે… અતીતં ચિત્ત’’ન્તિઆદિના ચ ધમ્મવારે,

‘‘યસ્સ યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ તં ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના ચ પુગ્ગલધમ્મવારે ચ, સરાગાદિપદેહિ, કુસલાદિપદેહિ ચ મિસ્સેસુ સબ્બવારેસુ ચ પુચ્છાસુ હેટ્ઠા વુત્તાનુસારેન વિસ્સજ્જનનયો વેદિતબ્બો. અયં ચિત્તયમકમાતિકત્થસંવણ્ણનાનયો.

ધમ્મયમકમાતિકત્થવણ્ણના

ધમ્મયમકમાતિકાય પન ખન્ધયમકે વુત્તનયેનેવ પાળિવવત્થાનં વેદિતબ્બં. ‘‘યો કુસલં ધમ્મં ભાવેતિ, સો અકુસલં ધમ્મં પજહતી’’તિ આગતત્તા પનેત્થ પરિઞ્ઞાવારો ભાવનાવારો નામ. તત્થ યસ્મા અબ્યાકતો ધમ્મો નેવ ભાવેતબ્બો ન પહાતબ્બો, તસ્મા પદમેવ ન ઉદ્ધટન્તિ વેદિતબ્બં. પુચ્છાવિસ્સજ્જને પનેત્થ ‘‘કુસલાકુસલા ધમ્માતિ? આમન્તા’’તિઆદિના, ‘‘ધમ્મા અકુસલા ધમ્માતિ? અકુસલા ધમ્મા ધમ્મા ચેવ અકુસલા ધમ્મા ચ, અવસેસા ધમ્મા ન અકુસલા ધમ્મા’’તિઆદિના ચ પણ્ણત્તિવારે વિસ્સજ્જનનયો ઞાતબ્બો.

‘‘યસ્સ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તીતિ? નો. યસ્સ વા પન…પે… યસ્સ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ અબ્યાકતા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તીતિ? પઞ્ચવોકારે કુસલાનં ઉપ્પાદક્ખણે…પે… ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદિના ચ, ‘‘યત્થ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તીતિ? આમન્તા…પે… તત્થ અબ્યાકતા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તીતિ? આમન્તા. યત્થ વા પન અબ્યાકતા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તીતિ …પે… ચતુવોકારે…પે… ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદિના ચ, ‘‘યસ્સ યત્થ કુસલા ધમ્મા…પે… ઉપ્પજ્જન્તીતિ? નો’’તિઆદિના ચ,

‘‘યસ્સ કુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ અકુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તીતિ…પે… સબ્બેસં ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે અબ્યાકતચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરોધસમાપન્નાનં અસઞ્ઞસત્તાનં તેસં કુસલા ચ ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તિ, અકુસલા ચ ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તી’’તિઆદિના ચ, ‘‘યસ્સ કુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ અબ્યાકતા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તીતિ…પે… સબ્બેસં ચવન્તાનં પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે આરુપ્પે અકુસલાનં ઉપ્પાદક્ખણે ચ નુપ્પજ્જન્તી’’તિઆદિના ચ, ‘‘યત્થ કુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તિ, તત્થ અકુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તીતિ? આમન્તા…પે… તત્થ અબ્યાકતા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તીતિ? ઉપ્પજ્જન્તિ. યત્થ વા પન અબ્યાકતા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તિ, તત્થ અકુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તીતિ? નત્થી’’તિઆદિના ચ ઉપ્પાદવારે,

‘‘યસ્સ કુસલા ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્સ અકુસલા ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તીતિ? નો’’તિઆદિના નિરોધવારે ચ,

‘‘યસ્સ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ અકુસલા ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તીતિ? નો’’તિઆદિના ઉપ્પાદનિરોધવારે ચ,

‘‘યો કુસલં ધમ્મં ભાવેતિ, સો અકુસલં ધમ્મં પજહિત્થાતિ? નો…પે… યો કુસલં ધમ્મં ન ભાવેતિ, સો અકુસલં ધમ્મં નપ્પજહિત્થાતિ? અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગિઞ્ચ અરહન્તઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસા પુગ્ગલા’’તિઆદિના ભાવનાવારે ચ પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયો હેટ્ઠા વુત્તાનુસારેન ઞાતબ્બો.

અત્થવિનિચ્છયે પનેત્થ ઇદં લક્ખણં. ઇમસ્સ હિ ધમ્મયમકસ્સ પવત્તિમહાવારે ઉપ્પજ્જન્તિ નિરુજ્ઝન્તીતિ ઇમેસુ ઉપ્પાદનિરોધેસુ કુસલાકુસલધમ્મા તાવ એકન્તેન પવત્તિયંયેવ લબ્ભન્તિ, ન ચુતિપટિસન્ધીસુ, અબ્યાકતધમ્મા પન પવત્તે ચ ચુતિપટિસન્ધીસુ ચાતિ તીસુપિ કાલેસુ લબ્ભન્તિ, એવમેત્થ યં યત્થ યત્થ લબ્ભતિ, તસ્સ વસેન તત્થ તત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

તત્રિદં નયમુખં – કુસલાકુસલાનં તાવ એકક્ખણે અનુપ્પજ્જનતો ‘‘નો’’તિ પટિસેધો કતો. અબ્યાકતા ચાતિ ઇદં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં સન્ધાય વુત્તં. યત્થ કુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તીતિ અસઞ્ઞભવં સન્ધાય વુત્તં, અબ્યાકતાનં ધમ્માનં અનુપ્પત્તિટ્ઠાનસ્સાભાવા ‘‘નત્થી’’તિ પટિક્ખેપો કતો, નિરોધવારે કુસલાકુસલાનં એકતો અનિરુજ્ઝનતો ‘‘નો’’તિ વુત્તન્તિ ઇમિનાવ નયમુખેન સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અયં ધમ્મયમકમાતિકત્થસંવણ્ણનાનયો.

ઇન્દ્રિયયમકમાતિકત્થવણ્ણના

ઇન્દ્રિયયમકમાતિકાયં પન ખન્ધયમકમાતિકાદીસુ વુત્તનયેનેવ પાળિવવત્થાનાદિકો સબ્બો અત્થસંવણ્ણનાનયો વેદિતબ્બો. મનિન્દ્રિયં પનેત્થ યથા ચક્ખુન્દ્રિયાદિમૂલકેહિ, તથેવ ઇત્થિન્દ્રિયાદિમૂલકેહિ સદ્ધિં સમ્પયોગં ગચ્છતિ, તસ્મા નિક્ખિત્તપટિપાટિયા અયોજેત્વા સબ્બેહિપિ ચક્ખુન્દ્રિયમૂલાદીહિ સદ્ધિં પરિયોસાને યોજિતં, ચક્ખુન્દ્રિયેન ચ સદ્ધિં સુખિન્દ્રિયદુક્ખિન્દ્રિયદોમનસ્સિન્દ્રિયાનિ, લોકુત્તરિન્દ્રિયાનિ ચ પટિસન્ધિયં નત્થીતિ ન ગહિતાનિ. યથા ચેત્થ, એવં સેસિન્દ્રિયમૂલકેસુપિ યથાનુરૂપં ઞાતબ્બં. ઇન્દ્રિયાનં પન બહુકતાય ધાતુયમકતોપિ બહુતરાનિ યમકાનિ હોન્તિ અયં વિસેસો, સેસં હેટ્ઠા વુત્તાનુસારેન ઞાતબ્બન્તિ. અયં ઇન્દ્રિયયમકમાતિકત્થસંવણ્ણનાનયો.

મોહવિચ્છેદનિયા અભિધમ્મમાતિકત્થવણ્ણનાય

યમકમાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.