૭. પટ્ઠાનમાતિકત્થવણ્ણના

ઇદાનિ પટ્ઠાનમાતિકાય અત્થસંવણ્ણનાનયો હોતિ. કેનટ્ઠેન પટ્ઠાનન્તિ? નાનપ્પકારપચ્ચયટ્ઠેન. પ-સદ્દો હિ નાનપ્પકારત્થં દીપેતિ, ઠાન-સદ્દો પચ્ચયત્થં. અથ વા વિભજનટ્ઠેન પટ્ઠાનં. યથા હિ પઞ્ઞાપના પટ્ઠપના વિવરણા વિભજના ઉત્તાનીકમ્મન્તિ આગતટ્ઠાને વિભજનટ્ઠો પટ્ઠાનસદ્દસમાનત્થો પટ્ઠપના-સદ્દો દિસ્સતિ, એવમિધાપિ કુસલાદીનં ધમ્માનં હેતુપચ્ચયાદીહિ વિભજનતો વિભજનટ્ઠેન પટ્ઠાનં નામ. અથ વા પટ્ઠિતટ્ઠેન પટ્ઠાનં, ગમનટ્ઠેનાતિ અત્થો. સબ્બધમ્મેસુ હિ અસઙ્ગગમનસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ હેતુપચ્ચયાદિભેદભિન્નેસુ કુસલાદીસુ વિત્થારિતનયલાભતો નિસ્સઙ્ગવસેન પવત્તગમનત્તા ગમનટ્ઠેન પટ્ઠાનં નામ, ઇતિ નાનપ્પકારપચ્ચયટ્ઠેન, વિભજનટ્ઠેન, ગમનટ્ઠેન ચ તિકપટ્ઠાનાદીસુ ચતુવીસતિયા પટ્ઠાનેસુ એકેકમ્પિ પટ્ઠાનં નામ, તેસં પન સમૂહતો પકરણં પટ્ઠાનં નામ, તેસં પટ્ઠાનાનં માતિકા. સયમ્પિ વા પટ્ઠાનભૂતા માતિકા, સબ્બમ્પેતં પટ્ઠાનમાતિકા. યા સા ‘‘હેતુપચ્ચયો, આરમ્મણપચ્ચયો…પે… અવિગતપચ્ચયો’’તિ એવં તિકપટ્ઠાનાદિચતુવીસતિપ્પભેદસમન્તપટ્ઠાનદેસનાય મૂલભૂતપચ્ચયભેદસ્સ વસેન ભગવતા પકરણસ્સ આદિમ્હિ ઠપિતા, અયં ઇધ પટ્ઠાનમાતિકા નામ.

તત્થ અનુત્તાનત્થાદિસહિતો સઙ્ખેપત્થવિનિચ્છયો તાવ એવં વેદિતબ્બો – હેતુપચ્ચયોતિઆદીસુ હિ હેતુ ચ સો પચ્ચયો ચાતિ હેતુપચ્ચયો, હેતુ હુત્વા પચ્ચયો હેતુપચ્ચયો, હેતુભાવેન પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ હેતૂતિ વચનાવયવકારણમૂલાનમેતં અધિવચનં. ‘‘પટિઞ્ઞાહેતૂ’’તિઆદીસુ હિ લોકે વચનાવયવો ‘‘હેતૂ’’તિ વુચ્ચતિ, સાસને પન ‘‘યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૬૦; અપ. થેર ૧.૧.૨૮૬) કારણં, ‘‘તયો કુસલા હેતૂ, તયો અકુસલા હેતૂ’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૦૫૯) મૂલં, ઇદં ઇધ અધિપ્પેતં, તં પટિચ્ચ એતસ્મા એતીતિ પચ્ચયો, અપચ્ચક્ખાય નં વત્તતીતિ અત્થો. યો હિ ધમ્મો યં ધમ્મં પટિચ્ચ અપચ્ચક્ખાય તિટ્ઠતિ વા ઉપ્પજ્જતિ વા, સો તસ્સ ઉપકારકલક્ખણેન પચ્ચયો નામ. ઇતિ મૂલટ્ઠેન હેતુ, ઉપકારકટ્ઠેન પચ્ચયોતિ સઙ્ખેપતો મૂલટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો હેતુપચ્ચયો, કુસલાદીનં કુસલાદિભાવસાધકોતિ કેચિ, એવં સન્તે પન તંસમુટ્ઠાનરૂપેસુ હેતુપચ્ચયતા ન સમ્પજ્જતિ, અહેતુકચિત્તાનઞ્ચ વિના એતેહિ અબ્યાકતભાવો સિદ્ધો, સહેતુકાનમ્પિ ચ યોનિસોમનસિકારાદિપટિબદ્ધો કુસલાદિભાવો, ન સમ્પયુત્તહેતુપટિબદ્ધો. યદિ ચ સિયા, હેતૂસુપિ કુસલાદિભાવસાધકેન અઞ્ઞેન ભવિતબ્બં, કુસલાદિભાવસાધનવસેન પન હેતૂનં મૂલટ્ઠં અગ્ગહેત્વા સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનવસેન ગય્હમાને ન કિઞ્ચિ વિરુજ્ઝતિ. લદ્ધહેતુપચ્ચયા હિ ધમ્મા વિરુળ્હમૂલા વિય પાદપા થિરા હોન્તિ સુપ્પતિટ્ઠિતા, ઇતરે પન તિલબીજકાદિસેવાલા વિય ન સુપ્પતિટ્ઠિતા, ઇતિ મૂલટ્ઠેન ઉપકારકોતિ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનેન ઉપકારકો ધમ્મો હેતુપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બો.

નિદ્દેસે ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તં, તત્થ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘તંસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ ઇદં અચિત્તસમુટ્ઠાનાનમ્પિ સઙ્ગણ્હનત્થં. પઞ્હાવારસ્મિં હિ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ આગતં, કસ્મા પનાયં હેતુ પટિસન્ધિયમેવ કટત્તારૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ, ન પવત્તેતિ? પટિસન્ધિયં કમ્મજરૂપાનં ચિત્તપટિબદ્ધવુત્તિતાય, ભવપઠમનિપાતતો ચિત્તજાતિ. ઇતરરૂપસન્તતિઉપ્પત્થમ્ભાભાવેન એવ દુબ્બલવત્થું ચિત્તમેવ નિસ્સાય ઉપ્પજ્જતિ ચેવ તિટ્ઠતિ ચ. તં ચિત્તમ્પિ હિ પટિસન્ધિક્ખણે કમ્મવેગક્ખિત્તતાય ચેવ અપુરેજાતવત્થુકતાય ચ અપ્પતિટ્ઠિતં, પપાતે પતિતમત્તકો પુરિસો ન કિઞ્ચિ સિપ્પં કાતું વિય ચિત્તજરૂપં જનેતું ન સક્કોતિ, તમેવ કટત્તારૂપં નિસ્સાય પતિટ્ઠાતિ. પટિસન્ધિચિત્તાનિ હિ રૂપં ન જનેન્તિ, કમ્મજરૂપમેવ પન તેસં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, પવત્તિયં પન પટિલદ્ધુપત્થમ્ભતાય તં રૂપં વિનાપિ કમ્મપટિબદ્ધાવ પવત્તિ, હેતુપચ્ચયસ્સ પનેત્થ કુસલાદિભેદતો, ભૂમિભેદતો ચ વિભાગો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ અયં હેતુપચ્ચયે નયો.

તતો પરેસુ આરમ્મણભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો આરમ્મણપચ્ચયો, સો નિદ્દેસે ‘‘રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… ફોટ્ઠબ્બાયતનં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં…પે… રૂપાયતનં સદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનં મનોધાતુયા…પે… સબ્બે ધમ્મા મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… યં યં ધમ્મં આરબ્ભ યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, તે તે ધમ્મા તેસં તેસં ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં નિદ્દિટ્ઠત્તા ન કોચિ ધમ્મો ન હોતિ. યથા હિ દુબ્બલપુરિસો દણ્ડં વા રજ્જું વા આલમ્બિત્વા ઉટ્ઠહતિ ચેવ તિટ્ઠતિ ચ, એવં ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા રૂપાદીસુ છસુ યં કિઞ્ચિ આલમ્બિત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ તિટ્ઠન્તિ ચ, તસ્મા લોકિયલોકુત્તરાદિભેદા સબ્બેપિ ધમ્મા યથાયોગં ચિત્તચેતસિકાનં આરમ્મણપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બોતિ અયં આરમ્મણપચ્ચયે નયો.

જેટ્ઠકટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો અધિપતિપચ્ચયો, સો નિદ્દેસે ‘‘છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં…પે… વીરિયચિત્તવીમંસાધિપતિ…પે… અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો, યં યં ધમ્મં ગરું કત્વા યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, તે તે ધમ્મા તેસં તેસં ધમ્માનં અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં દ્વિધા નિદ્દિટ્ઠો. તત્થ છન્દાદયો સહજાતાધિપતિભાવેન વુત્તા, ગરુકાતબ્બં આરમ્મણાધિપતિભાવેન. તત્થ ચ લોકિયકુસલભૂતો આરમ્મણાધિપતિ લોકિયકુસલાનઞ્ચેવ લોભસહગતચિત્તાનઞ્ચ આરમ્મણાધિપતિ હોતિ, નાઞ્ઞસ્સ, અકુસલભૂતો પન લોભસહગતચિત્તુપ્પાદોતિ વુચ્ચતિ ઇતરેસુ ગરુકાતબ્બતાય અભાવતો, સો દ્વિહેતુકાહેતુકાદિલોકિયવિપાકરૂપક્ખન્ધભૂતો ચ લોભસહગતસ્સેવ, નાઞ્ઞસ્સ, તથા કિરિયભૂતોપીતિ અટ્ઠકથાયં આગતં, તં ઞાણસમ્પયુત્તકિરિયાનં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાભિઞ્ઞાદિપુબ્બવસપ્પવત્તાનં કામાવચરકુસલેહિ ગરુકાતબ્બભાવસ્સાવિરોધભાવસ્સ દસ્સનતો વીમંસિતબ્બં. લોકુત્તરકુસલાનિ પન કામાવચરઞાણસમ્પયુત્તજવનાનમેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયા હોન્તિ, નિબ્બાનં પન તેસઞ્ઞેવ લોકુત્તરકુસલવિપાકાનઞ્ચાતિ વેદિતબ્બન્તિ અયં અધિપતિપચ્ચયે નયો.

અનન્તરભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો અનન્તરપચ્ચયો, સોવ સમનન્તરપચ્ચયો, બ્યઞ્જનમત્તમેવ નાનં ‘‘ઉપચયસન્તતી’’તિઆદીસુ વિય. યમ્પિ ‘‘અત્થાનન્તરતાય અનન્તરપચ્ચયો, કાલાનન્તરતાય સમનન્તરપચ્ચયો’’તિ આચરિયાનં મતં, તં ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલં ફલસમાપત્તિયા સમનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદીહિ વિરુજ્ઝતિ, તંનિદ્દેસે ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ તંસમ્પયુત્તકા ચ ધમ્મા મનોધાતુયા…પે… કાયવિઞ્ઞાણધાતુ…પે… મનોધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ધમ્માનં…પે… અબ્યાકતાનં ધમ્માનં…પે… પુરિમા પુરિમા અકુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં અકુસલાનં…પે… અબ્યાકતાનં…પે… યેસં યેસં ધમ્માનં અનન્તરા યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, તે તે ધમ્મા તેસં તેસં ધમ્માનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ઇમિના અનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસસમકો એવ સમનન્તરપચ્ચયો નિદ્દિટ્ઠો અઞ્ઞત્ર નામનાનાત્તાતિ અયં અનન્તરસમનન્તરપચ્ચયદ્વયે નયો.

ઉપ્પજ્જમાનોવ સહ ઉપ્પજ્જમાનભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો સહજાતપચ્ચયો, સો નિદ્દેસે ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચત્તારો મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં…પે… ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞં…પે… ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં…પે… મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનં…પે… રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માનં કિઞ્ચિકાલે સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, કિઞ્ચિકાલે નસહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં છબ્બિધો નિદ્દિટ્ઠો. તત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ ઇમિના તેસં ધમ્માનં એકક્ખણે પચ્ચયભાવઞ્ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નભાવઞ્ચ દીપેતિ, પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુરૂપં રૂપં નામ. ચિત્તચેતસિકાતિ પવત્તિયં ચત્તારો ખન્ધા, પટિસન્ધિયમ્પીતિ કેચિ તત્થ કટત્તારૂપાનમ્પિ ચિત્તસમુટ્ઠાને પવિટ્ઠત્તા. તેસં હિ પટિસન્ધિચિત્તચેતસિકા સહજાતપચ્ચયા હોન્તિયેવ, તાનિ પન વત્થુવિરહિતાનિ રૂપાનિ પવત્તિયં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં વિય ચિત્તચેતસિકાનં પચ્ચયત્થં ન ફરન્તિ, તસ્મા ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ ન વુત્તં, તથા ભૂતાનં ઉપાદારૂપં. એવં હિ અગય્હમાને પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનં સહજાતા નામ નિસ્સયતા ન વુત્તાતિ સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસો અપરિપુણ્ણો એવ સિયા. કિઞ્ચિકાલેતિ ઇદમ્પિ ઓક્કન્તિક્ખણે હદયવત્થુમેવ સન્ધાય વુત્તત્તા તતિયકોટ્ઠાસમેવ ભજતીતિ અત્થતો અયં પચ્ચયો પઞ્ચવિધોતિ અયં સહજાતપચ્ચયે નયો.

અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપ્પાદનુપત્થમ્ભનભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો તિદણ્ડકં વિય. સો નિદ્દેસે ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચત્તારો મહાભૂતા…પે… ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં તિધા નિદ્દિટ્ઠોતિ અયં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે નયો.

અધિટ્ઠાનાકારેન, નિસ્સયાકારેન ચ ઉપકારકો ધમ્મો નિસ્સયપચ્ચયો તરુચિત્તકમ્માદીનં પથવીપટાદયો વિય, સો નિદ્દેસે સહજાતપચ્ચયે વિય છધાવ નિદ્દિટ્ઠો. છટ્ઠો પનેત્થ કોટ્ઠાસો ‘‘ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા, સોતઘાનજિવ્હાકાયાયતનં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… યં રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ વત્તન્તિ, તં રૂપં મનોધાતુયા ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં પુરેજાતનિસ્સયદસ્સનવસેન વિભત્તો, સેસં તાદિસમેવ. તત્થ રૂપન્તિ હદયવત્થુ.

ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ એત્થ પનાયં વચનત્થો – તદધીનવુત્તિતાય અત્તનો ફલેન નિસ્સિતો, નપ્પટિક્ખિત્તોતિ નિસ્સયો, યથા પન ભુસો આયાસો ઉપાયાસો, એવં ભુસો નિસ્સયો ઉપનિસ્સયો, બલવકારણસ્સેતં અધિવચનં, તસ્મા બલવકારણભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બો. સો આરમ્મણૂપનિસ્સયો અનન્તરૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયોતિ તિવિધો હોતિ. તત્થ આરમ્મણૂપનિસ્સયો તાવ આરમ્મણાધિપતિના સદ્ધિં નાનત્તં અકત્વા વિભત્તો. તત્થ યં આરમ્મણં ગરું કત્વા ચિત્તચેતસિકા ઉપ્પજ્જન્તિ, તં નિયમતો તેસં આરમ્મણેસુ બલવારમ્મણં હોતિ, ઇતિ ગરુકાતબ્બમત્તટ્ઠેન આરમ્મણાધિપતિ, બલવકારણટ્ઠેન આરમ્મણૂપનિસ્સયોતિ એવમેતેસં નાનત્તં વેદિતબ્બં.

અનન્તરૂપનિસ્સયોપિ અનન્તરપચ્ચયેન નાનત્તં અકત્વાવ વિભત્તો, એવં સન્તેપિ અત્તનો અત્તનો અનન્તરં અનુરૂપસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ પવત્તનસમત્થતાય અનન્તરતા, પુરિમચિત્તસ્સ પચ્છિમચિત્તુપ્પાદને બલવતાય અનન્તરૂપનિસ્સયતા ચ વેદિતબ્બા. યથા હિ હેતુપચ્ચયાદીસુ કઞ્ચિ ધમ્મં વિનાપિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન એવં અનન્તરચિત્તં વિના ચિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિ નામ અત્થિ, તસ્મા બલવપચ્ચયો હોતિ, ઇતિ બલવકારણટ્ઠેન અનન્તરોવ અનન્તરૂપનિસ્સયોતિ એવમેતેસં નાનત્તં વેદિતબ્બં.

પકતો ઉપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો, પકતો નામ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદિતો વા સદ્ધાસીલાદિઉપસેવિતો વા ઉતુભોજનાદિપકતિયાયેવ વા ઉપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો, ઇતિ પરૂપનિસ્સયેન અમિસ્સોતિ અત્થો. સો ચ પકતૂપનિસ્સયો ‘‘સદ્ધં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, ઝાનં ઉપ્પાદેતિ; વિપસ્સનં, મગ્ગં, અભિઞ્ઞં, સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતિ; સીલં, સુતં, ચાગં, પઞ્ઞં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ…પે… સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતી’’તિઆદિના ઇમેસં સદ્ધાદીનં વસેન બહુધા વિભત્તો, એવં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો તિવિધો. નિદ્દેસે પનાયં ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ધમ્માનં …પે… અકુસલાનં કેસઞ્ચિ…પે… અબ્યાકતાનં ધમ્માનં…પે… પુરિમા પુરિમા અકુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં અકુસલાનં…પે… કુસલાનં કેસઞ્ચિ…પે… અબ્યાકતાનં ધમ્માનં…પે… પુરિમા પુરિમા અબ્યાકતા ધમ્મા…પે… અબ્યાકતાનં, કુસલાનં, અકુસલાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો, પુગ્ગલોપિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો, સેનાસનમ્પી’’તિ એવં નિદ્દિટ્ઠો. તત્થ પુરિમાતિ અનન્તરૂપનિસ્સયે સમનન્તરાતીતાવ લબ્ભન્તિ.

આરમ્મણૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયેસુ પન નાનાવિધિવસેન પુરિમતરાવાતિ તયોપિ રાસી કુસલેન કુસલપદે લબ્ભન્તિ. કુસલેન પનાકુસલે સમનન્તરાતીતા ન લબ્ભન્તિ, તેનાહ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ. ઇદં હિ ‘‘કુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો, આરમ્મણૂપનિસ્સયો પન દાનં દત્વા…પે… તં ગરું કત્વા રાગો ઉપ્પજ્જતિ…પે… પકતૂપનિસ્સયો સદ્ધં ઉપનિસ્સાય માનં જપ્પેતી’’તિઆદિના પઞ્હાવારે આગતં ઇમં નયં સન્ધાય વુત્તં.

અકુસલેન કુસલપદે હિ સમનન્તરાતીતા ન લબ્ભન્તિ, તેનાહ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ. ઇદં પન ‘‘અકુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ પકતૂપનિસ્સયો. રાગં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ…પે… પાણં હન્ત્વા તસ્સ પટિઘાતત્થાય દાનં દેતી’’તિઆદિના નયેન પઞ્હાવારે આગતં પકતૂપનિસ્સયમેવ સન્ધાય વુત્તં. યથા હિ અકુસલં કુસલસ્સ અનન્તરૂપનિસ્સયો ન હોતિ, તથા આરમ્મણૂપનિસ્સયોપિ ન હોતિ. ન હિ તં ગરું કત્વા કુસલં પવત્તતિ.

અકુસલેન અબ્યાકતપદે પન આરમ્મણૂપનિસ્સયોવ ન લબ્ભતિ. ન હિ તં અબ્યાકતા ગરું કરોન્તિ, અનન્તરા પનસ્સ હોન્તિ. તેનેવેત્થ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ ન વુત્તં. સેસપદેસુ તયોપિ ઉપનિસ્સયા લબ્ભન્તેવ. ‘‘પુગ્ગલોપિ, સેનાસનમ્પી’’તિ ઇદમ્પિ દ્વયં પકતૂપનિસ્સયવસેનેવેત્થ વુત્તં, ઉતુભોજનાદયો ચેત્થ સઙ્ગહેતબ્બા. ઇમસ્મિઞ્ચ પચ્ચયે એકચ્ચાય પઞ્ઞત્તિયા સદ્ધિં સબ્બેપિ ચતુભૂમકા ધમ્મા સઙ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બાતિ અયં ઉપનિસ્સયપચ્ચયે નયો.

પઠમતરં ઉપ્પજ્જિત્વા વત્તમાનભાવેન ઉપકારકા રૂપધમ્મા પુરેજાતપચ્ચયો, સો પસાદતબ્બિસયહદયવત્થુવસેન એકાદસવિધો. નિદ્દેસે ચ ‘‘ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો…પે… કાયાયતનં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા …પે… રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… ફોટ્ઠબ્બાયતનં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… રૂપાયતનં સદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનં મનોધાતુયા…પે… યં રૂપં નિસ્સાય…પે… તં રૂપં મનોધાતુયા ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ કિઞ્ચિકાલે પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, કિઞ્ચિકાલે ન પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં સબ્બથાપિ પઞ્ચદ્વારે વત્થારમ્મણવસેન, મનોદ્વારે વત્થુવસેનેવ ચાયં નિદ્દિટ્ઠો. પઞ્હાવારે પન આરમ્મણપુરેજાતં ‘‘અરહા ચક્ખું અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતી’’તિ આગતત્તા મનોદ્વારેપિ અટ્ઠારસન્નં રૂપાનં વસેન આરમ્મણપુરેજાતમ્પિ લબ્ભતેવાતિ અયં પુરેજાતપચ્ચયે નયો.

પુરેજાતાનં રૂપધમ્માનં ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન ઉપકારકો અરૂપધમ્મો પચ્છાજાતપચ્ચયો ગિજ્ઝપોતકસરીરાનં આહારાસા ચેતના વિય. નિદ્દેસેપિ ચસ્સ ‘‘પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં વુત્તં. તત્થ ઇમસ્સ કાયસ્સાતિ ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકભૂતુપાદાયરૂપકાયસ્સ. ધમ્મતો ચાયં ઠપેત્વા પટિસન્ધિવિપાકે આરુપ્પવિપાકે અવસેસા સબ્બે ચતુભૂમકા અરૂપધમ્માતિ વેદિતબ્બાતિ અયં પચ્છાજાતપચ્ચયે નયો.

આસેવનટ્ઠેન અનન્તરાનં પગુણબલવભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો આસેવનપચ્ચયો ગન્થાદિપુરિમાભિયોગો વિય. સો કુસલાકુસલકિરિયજવનવસેન તિવિધો. નિદ્દેસે પનસ્સ ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ધમ્માનં…પે… અકુસલાનં ધમ્માનં…પે… કિરિયાબ્યાકતાનં ધમ્માનં આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ નિદ્દિટ્ઠો. તત્થ પુરિમા પુરિમાતિ સબ્બત્થ સમનન્તરાતીતાવ દટ્ઠબ્બા, તત્થાપિ કુસલાદયો અબ્યાકતાદીનં ભિન્નજાતિકાનં સમનન્તરાનમ્પિ વાસનાસઙ્ખાતેન આસેવનેન પગુણતરબલવભાવવિસિટ્ઠં અત્તનો કુસલાદિભાવસઙ્ખાતગતિં ગાહાપેતું અસમત્થતાય આસેવનપચ્ચયા ન હોન્તિ, ભૂમિતો, પન આરમ્મણતો ચ ભિન્નાપિ કામાવચરતિહેતુકકુસલકિરિયા અત્તના સદિસવેદનાનમેવ મહગ્ગતલોકુત્તરકુસલકિરિયાનમ્પિ, સઙ્ખારારમ્મણઞ્ચ અનુલોમકુસલં નિબ્બાનારમ્મણસ્સ ગોત્રભુકુસલસ્સ આસેવનપચ્ચયા હોન્તિયેવ. લોકુત્તરો પન આસેવનપચ્ચયો નત્થિ, તથા વિપાકો કમ્મપરિણામિતત્તાતિ અયં આસેવનપચ્ચયે નયો.

ચિત્તપ્પયોગસઙ્ખાતેન કિરિયભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો કમ્મપચ્ચયો. સો નાનક્ખણિકાય કુસલાકુસલચેતનાય ચેવ સહજાતાય ચ સબ્બાયપિ ચેતનાય વસેન દુવિધો હોતિ. નિદ્દેસેપિ ચસ્સ ‘‘કુસલાકુસલં કમ્મં વિપાકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં…પે… ચેતના સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ દ્વિધાવ વુત્તો. તત્થ કમ્મન્તિ ચેતનાકમ્મમેવ. કટત્તા ચ રૂપાનન્તિ કમ્મસ્સ કટત્તા ઉપચિતત્તા નિપ્ફાદિતત્તા ઉપ્પન્નાનં કમ્મજાનં રૂપાનં કટત્તા એવ, કમ્મમ્પિ કાલન્તરેયેવ અવસેસપચ્ચયસમાયોગે સતિ અત્તનો ફલં ઉપ્પાદેતિ, ન તુ વિનટ્ઠત્તા ઠિતત્તા તં વા ઠિતં પન કમ્મં ન જનેતિ. એવં તંસમુટ્ઠાનન્તિ ઇમિના પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપગ્ગહણં દટ્ઠબ્બન્તિ અયં કમ્મપચ્ચયે નયો.

નિરુસ્સાહસન્તભાવેન નિરુસ્સાહસન્તભાવાય ઉપકારકો વિપાકધમ્મો વિપાકપચ્ચયો. સો પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં, પટિસન્ધિક્ખણે કટત્તારૂપાનં, સબ્બત્થ ચ સમ્પયુત્તધમ્માનં પચ્ચયો હોતિ. યથાહ સબ્બપઞ્હાવારે – ‘‘વિપાકાબ્યાકતો એકો ખન્ધો તિણ્ણન્નં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં પટિસન્ધિક્ખણે…પે… કટત્તા ચ રૂપાનં વિપાકપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ. નિદ્દેસે પનસ્સ ‘‘વિપાકા ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપાકપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. તં પઞ્હાવારે વુત્તવિધાનં સન્ધાય સાવસેસં વુત્તન્તિ અયં વિપાકપચ્ચયે નયો.

રૂપારૂપાનં ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન ઉપકારકા ચત્તારો આહારા આહારપચ્ચયો. નિદ્દેસે પન ‘‘કબળીકારો આહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ…પે… અરૂપિનો આહારા સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં નિદ્દિટ્ઠો. તત્થ ચતુસમુટ્ઠાનમુપગતા ઓજા કબળીકારો આહારો નામ. સો યસ્મા આહારૂપસેવીનઞ્ઞેવ અજ્ઝોહટાહારઉતુજાહારૂપત્થદ્ધો એવ ચ કમ્મજાદિઆહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા પવત્તતિ, ન અઞ્ઞથા, તસ્મા કબળીકાતબ્બઉતુજવત્થુસન્નિસ્સિતતાદસ્સનત્થં કબળીકારો આહારોતિ વુત્તો. કિઞ્ચાપિ ચાયં ‘‘ઇમસ્સ કાયસ્સા’’તિ અવિસેસેન વુત્તો, વિસેસતો પન આહારજરૂપસ્સ જનકો ચેવ અનુપાલકો ચ હુત્વા સેસતિસન્તતિસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ અનુપાલકો એવ હુત્વા આહારપચ્ચયો હોતિ. તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ ઇમિના પટિસન્ધિયં કમ્મસમુટ્ઠાનાનિ ગહિતાનેવ. પઞ્હાવારે હિ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા આહારા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તન્તિ અયં આહારપચ્ચયે નયો.

અધિપતિયટ્ઠેન ઉપકારકા ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયવજ્જા વીસતિ ઇન્દ્રિયા ઇન્દ્રિયપચ્ચયો. ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયાનિ હિ કિઞ્ચાપિ ઇત્થિપુરિસલિઙ્ગાકપ્પાદીનં બીજભૂતાનિ, નેવ પન તેસં, ન અઞ્ઞેસં ઇન્દ્રિયાદિપચ્ચયતં ફરન્તિ. સુત્તન્તિકપરિયાયેન પન તેસં પકતૂપનિસ્સયભાવં ફરન્તીતિ બાવીસતેવ ઇન્દ્રિયાનિ. તત્થ ચક્ખુન્દ્રિયાદયો પઞ્ચ અરૂપધમ્માનમેવ ઇન્દ્રિયપચ્ચયો, રૂપજીવિતિન્દ્રિયં કટત્તારૂપાનમેવ, સેસા રૂપારૂપાનં. નિદ્દેસે ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં…પે… કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… રૂપજીવિતિન્દ્રિયં કટત્તારૂપાનં, અરૂપિનો ઇન્દ્રિયા સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં નિદ્દિટ્ઠો. તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ એત્થાપિ કટત્તારૂપમ્પિ સઙ્ગહિતં. પઞ્હાવારે હિ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા ઇન્દ્રિયા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ અયં ઇન્દ્રિયપચ્ચયે નયો.

ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠેન ઉપકારકાનિ ઠપેત્વા દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ વેદનાત્તયં, એકગ્ગતઞ્ચ સેસાનિ કુસલાદિભેદાનિ સત્ત ઝાનઙ્ગાનિ ઝાનપચ્ચયો. દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં હિ અભિનિપાતમત્તત્તા તેસુ વેદનેકગ્ગતા ઉપનિજ્ઝાયનાકારસ્સ અભાવેન ઝાનઙ્ગેસુ ન ઉદ્ધટા, નિદ્દેસે પનસ્સ ‘‘ઝાનઙ્ગાનિ ઝાનસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ નિદ્દિટ્ઠો. ઇધાપિ તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ ઇમિના ચ કટત્તારૂપમ્પિ ગહિતં. પઞ્હાવારેહિ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતાનિ ઝાનઙ્ગાનિ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ અયં ઝાનપચ્ચયે નયો.

યતો તતો વા નિય્યાનટ્ઠેન ઉપકારકાનિ કુસલાદિભેદાનિ દ્વાદસ મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગપચ્ચયો. નિદ્દેસે પન ‘‘મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં મગ્ગપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ નિદ્દિટ્ઠો. એત્થાપિ તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ ઇમિના કટત્તારૂપગ્ગહણં. પઞ્હાવારે હિ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતાનિ મગ્ગઙ્ગાનિ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાન’’ન્તિ વુત્તં, અહેતુકચિત્તેસુ ચેત્થ વિજ્જમાનાનિ મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગપચ્ચયા ન હોન્તિ. અયં મગ્ગપચ્ચયે નયો.

એકવત્થુકએકારમ્મણએકુપ્પાદએકનિરોધસઙ્ખાતેન સમ્પયુત્તભાવેન ઉપકારકા અરૂપિનો ધમ્મા સમ્પયુત્તપચ્ચયો. નિદ્દેસે પન ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ નિદ્દિટ્ઠોતિ અયં સમ્પયુત્તપચ્ચયે નયો.

એકવત્થુકાદિભાવાનુપગમેન ઉપકારકા રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં, અરૂપિનો ધમ્મા રૂપીનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયો, સો સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતવસેન તિવિધો હોતિ. વુત્તં હેતં ‘‘સહજાતા કુસલા ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં…પે… પચ્છાજાતા કુસલા ખન્ધા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ. પુરેજાતં પન છવત્થુવસેનેવ વેદિતબ્બં. નિદ્દેસે પનસ્સ ‘‘રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં…પે… અરૂપિનો ધમ્મા રૂપીનં ધમ્માનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં સામઞ્ઞતો નિદ્દિટ્ઠો. તત્થ રૂપિનોતિ ઇદં છવત્થૂનં વસેન વુત્તં, રૂપાદયો પન આરમ્મણધમ્મા સમ્પયોગાસઙ્કાયાભાવેન વિપ્પયુત્તપચ્ચયા ન વુત્તા. ચક્ખાદીનં હિ વત્થૂનં અબ્ભન્તરતો અરૂપધમ્મા નિક્ખમન્તા વિય ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ સમ્પયોગાસઙ્કા હોતિ. પઞ્હાવારેપિ હિ ‘‘વત્થુ કુસલાનં ખન્ધાનં…પે… ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા’’તિઆદિના છ વત્થૂનેવ ઉદ્ધટાનિ, અરૂપિનો ધમ્મા રૂપીનન્તિ એત્થાપિ નિબ્બાનં અરૂપમ્પિ સમાનં રૂપસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો ન હોતિ સબ્બથા સમ્પયોગાસઙ્કાભાવતો, ‘‘ચતૂહિ સમ્પયોગો ચતૂહિ વિપ્પયોગો’’તિ (ધાતુ. ૩) હિ વુત્તન્તિ અયં વિપ્પયુત્તપચ્ચયે નયો.

પચ્ચુપ્પન્નલક્ખણેન અત્થિભાવેન તાદિસસ્સેવ ધમ્મસ્સ ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો અત્થિપચ્ચયો, સો નિદ્દેસે ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં…પે… ચત્તારો મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં, ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞં, ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં, મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનં, ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં…પે… રૂપાયતનં…પે… ફોટ્ઠબ્બાયતનં મનોધાતુયા…પે… મનોધાતુયા ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં સહજાતપુરેજાતવસેન ચ બહુધા નિદ્દિટ્ઠો, પઞ્હાવારે પન ‘‘સહજાતં પુરેજાતં પચ્છાજાતં આહારં ઇન્દ્રિય’’ન્તિ ઇમેસં પઞ્ચન્નમ્પિ વસેન આગતત્તા પચ્છાજાતકબળીકારઆહારરૂપજીવિતિન્દ્રિયાનં વસેનાપિ અત્થિપચ્ચયો ગહેતબ્બોવાતિ અયં અત્થિપચ્ચયે નયો.

અત્તનો અનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનાનં અરૂપધમ્માનં પવત્તિઓકાસદાનવસેન ઉપકારકા સમનન્તરનિરુદ્ધા અરૂપધમ્મા નત્થિપચ્ચયો, નિદ્દેસે પન ‘‘સમનન્તરનિરુદ્ધા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પટુપ્પન્નાનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં નત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં સામઞ્ઞતોવ નિદ્દિટ્ઠો. સબ્બથા અનન્તરપચ્ચયસદિસતાય તત્થ નિદ્દિટ્ઠનયેનેવેત્થ વિસેસો ઞાતબ્બોતિ અયં નત્થિપચ્ચયે નયો.

નત્થિપચ્ચયધમ્માવ વિગતભાવેન ઉપકારકત્તા વિગતપચ્ચયોતિ સહ નિદ્દેસેન નત્થિપચ્ચયસદિસોવાતિ.

અવિગતપચ્ચયોપિ સબ્બથા અત્થિપચ્ચયસદિસોવ, દેસનાવિલાસેન, વેનેય્યવસેન વા અયં દુકો વુત્તોતિ અયં અવિગતપચ્ચયે નયો.

પકિણ્ણકવિનિચ્છયો

ઇમેસુ પન ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ ઞાણચારસ્સ વિસદભાવત્થં –

ધમ્મતો કાલતો ચેવ, એકસ્સાનેકપચ્ચયા;

અનેકેસઞ્ચ ધમ્માનં, એકપચ્ચયભાવતો.

સભાગા વિસભાગા ચ, યુગળા જનકાદિતો;

સબ્બટ્ઠાનાદિભેદા ચ, રૂપારૂપવિકપ્પતો;

ભવતો સઙ્ગહા ઞેય્યો, પકિણ્ણકવિનિચ્છયો.

તત્થ ધમ્મતોતિ ઇમેસુ હિ પચ્ચયેસુ હેતુપચ્ચયો તાવ નામરૂપધમ્મેસુ નામધમ્મેકદેસો, તથા સહજાતાધિપતિકમ્મઝાનમગ્ગપચ્ચયા, તથા આસેવનવિપાકપચ્ચયા, ચતુક્ખન્ધસઙ્ગહિતાપિ વિપાકધમ્મા અનન્તરસમનન્તરપચ્છાજાતસમ્પયુત્તનત્થિવિગતપચ્ચયા. નિબ્બાનસ્સ અસઙ્ગહતો નામેકદેસોતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. પુરેજાતપચ્ચયો રૂપધમ્મોવ, સેસા યથાલાભવસેન નામરૂપધમ્મા. તત્થ ચ આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયેસુ પઞ્ઞત્તિપિ સઙ્ગહિતાતિ અયં ધમ્મતો વિનિચ્છયો.

કાલતો પન હેતુસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયપુરેજાતપચ્છાજાતવિપાકઆહારઇન્દ્રિયઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયા પન્નરસ પચ્ચુપ્પન્નાવ હુત્વા અત્તનો ફલસ્સ પચ્ચયા હોન્તિ, અનન્તરસમનન્તરઆસેવનનત્થિવિગતપચ્ચયા પઞ્ચ અતીતા એવ હુત્વા, કમ્મપચ્ચયો પનેકો પચ્ચુપ્પન્નોપિ અતીતોપિ હુત્વા, સેસા આરમ્મણઅધિપતિઉપનિસ્સયપચ્ચયા તયોપિ તેકાલિકાપિ, નિબ્બાનપઞ્ઞત્તિવસેન કાલવિમુત્તાપિ હુત્વા અત્તનો ફલસ્સ પચ્ચયા હોન્તીતિ અયં કાલતો વિનિચ્છયો.

એકસ્સાનેકપચ્ચયાતિ એકધમ્મસ્સ, એકપચ્ચયસ્સ ચ અનેકપચ્ચયભાવતો. કથં? હેતુપચ્ચયે તાવ અમોહો એકો ધમ્મો, સો પુરેજાતકમ્મઆહારઝાનવજ્જાનં વીસતિયા પચ્ચયાનં વસેન અનેકપચ્ચયો હોતિ, હેતુપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ અધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકિન્દ્રિયમગ્ગસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં અઞ્ઞેસં એકાદસન્નં વસેન વા અનેકપચ્ચયો હોતિ, તથા અલોભાદયો, તેસુ પન અલોભાદોસા ઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયા ન હોન્તિ, તે તયો અવિપાકભૂતા લોભદોસમોહા વિપાકપચ્ચયાપિ ન હોન્તિ, તે પન અમોહવજ્જિતા પઞ્ચ અધિપતિપચ્ચયા ન હોન્તિ, તથા સેસાપિ અવિપાકભૂતા.

આરમ્મણપચ્ચયે રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણપુરેજાતઅત્થિઅવિગતાનં ચતુન્નં વસેન અનેકપચ્ચયો હોતિ, તથા મનોધાતુયા, અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ. સહેતુકાય પન આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયાનમ્પિ વસેન, સદ્દાદીસુપિ એસેવ નયો. ધમ્માયતનં પન નિસ્સયવિપ્પયુત્તાનં વસેનાપિ અનેકપચ્ચયો હોતિ, તથા આરમ્મણપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ આરમ્મણાધિપતિનિસ્સયઉપનિસ્સયપુરેજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેસમ્પિ સત્તન્નં વસેન અનેકપચ્ચયો હોતીતિ અયમેત્થ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો. તત્થ અરૂપાનં પન રૂપાનં વા અતીતાનાગતાનં આરમ્મણપચ્ચયભાવે સતિ આરમ્મણાધિપતિઉપનિસ્સયમત્તમેવ ઉત્તરિ લબ્ભતિ.

અધિપતિપચ્ચયે આરમ્મણાધિપતિ વુત્તનયોવ. સહજાતાધિપતીસુ ચિત્તં હેતુપુરેજાતકમ્મઝાનમગ્ગવજ્જાનં એકૂનવીસતિયા પચ્ચયાનં વસેન અનેકપચ્ચયો હોતિ, અધિપતિપચ્ચયત્તં અવિજહન્તો અપરેસં સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકાહારિન્દ્રિયસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં દસન્નં વસેનેવ, તથા વીરિયં આહારપચ્ચયવજ્જાનં મગ્ગપચ્ચયસહિતાનં વસેન, છન્દો આહારિન્દ્રિયવજ્જાનં વસેન અનેકપચ્ચયો હોતિ, વીમંસા હેતુપચ્ચયે વુત્તનયાવ.

અનન્તરપચ્ચયે ચતૂસુ ખન્ધેસુ વેદનાક્ખન્ધો તાવ હેતુપુરેજાતકમ્માહારમગ્ગપચ્ચયવજ્જાનં એકૂનવીસતિયા વસેન, સઞ્ઞાક્ખન્ધો તેસુ ઇન્દ્રિયઝાનવજ્જાનં સત્તરસન્નં વસેન, સઙ્ખારક્ખન્ધો હેતુપુરેજાતકમ્મિન્દ્રિયઝાનમગ્ગવજ્જાનં અટ્ઠારસન્નં વસેન, તથા ચેતના કમ્મસહિતાનં, વિતક્કો હેતુપુરેજાતકમ્મઆહારિન્દ્રિયવજ્જાનં ઝાનમગ્ગસહિતાનં, વિચારો, પીતિ ચ આનન્તરિયાનં મગ્ગવજ્જાનં, એકગ્ગતા હેતુપુરેજાતકમ્માહારવજ્જાનં વીસતિયા પચ્ચયાનં વસેન, સદ્ધા, જીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ અનન્તરાનં હેતુપુરેજાતકમ્માહારઝાનમગ્ગવજ્જાનં અટ્ઠારસન્નં, સતિ મગ્ગસહિતાનં એકૂનવીસતિયા, હિરિઓત્તપ્પકાયપસ્સદ્ધાદિછયુગા, યેવાપનકેસુ અધિમોક્ખમનસિકારતત્રમજ્ઝત્તતા, કરુણામુદિતા ચ હેતુપુરેજાતકમ્માહારઝાનમગ્ગિન્દ્રિયવજ્જાનં સત્તરસન્નં, વિરતિયો પન મગ્ગસહિતાનં અટ્ઠારસન્નં, મિચ્છાદિટ્ઠિ તતો વિપાકવજ્જાનં સત્તરસન્નં વસેન, મિચ્છાવાચાકમ્મન્તાજીવા તેહિ ચેવ કમ્માહારપચ્ચયેહિ ચાતિ એકૂનવીસતિયા પચ્ચયાનં વસેન, અહિરિકં અનોત્તપ્પં માનો થિનં મિદ્ધં ઉદ્ધચ્ચન્તિ ઇમે હેતુપુરેજાતકમ્મવિપાકાહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગવજ્જાનં સોળસન્નં, વિચિકિચ્છા ઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચાનિ તતો અધિપતિવજ્જાનં પન્નરસન્નં વસેન અનેકપચ્ચયા હોન્તિ. અનન્તરપચ્ચયત્તં અવિજહન્તાનં પનેતેસં સમનન્તરઉપનિસ્સયકમ્મનત્થિવિગતાનં અપરેસં છન્નં વસેન ચ. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ અધિપતિપચ્ચયેનેવ અનેકપચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો.

સહજાતપચ્ચયે મહાભૂતાનિ આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઉપનિસ્સયપુરેજાતઅત્થિઅવિગતાનં નવન્નં, હદયવત્થુ તેસઞ્ઞેવ વિપ્પયુત્તસહિતાનં વસેન. નિસ્સયપચ્ચયે ચક્ખાયતનાદીનિ આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિનિસ્સયઉપનિસ્સયપુરેજાતઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં નવન્નં વસેન. પુરેજાતપચ્ચયે રૂપસદ્દગન્ધરસાયતનાદીનિ આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઉપનિસ્સયપુરેજાતઅત્થિઅવિગતાનં છન્નં વસેન. આહારપચ્ચયે ઓજા આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઉપનિસ્સયાહારઅત્થિઅવિગતાનં છન્નં પચ્ચયાનં વસેન અનેકધા પચ્ચયો હોતિ. તંતંપચ્ચયત્તં અવિજહન્તાનં તેસં તેસં સબ્બત્થ આરમ્મણાધિપતિઅનન્તરસમનન્તરૂપનિસ્સયાદિપચ્ચયતા વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ અયં એકસ્સાનેકપચ્ચયતો વિનિચ્છયો.

અનેકેસઞ્ચ ધમ્માનં, એકપચ્ચયભાવતોતિ એતેસુ હિ ઠપેત્વા કમ્મપચ્ચયં સેસેસુ તેવીસતિયા પચ્ચયેસુ અનેકે અનેકેસં ધમ્માનં એકતો એકેકં પચ્ચયા હોન્તિ. કમ્મપચ્ચયો પન ચેતના એકધમ્મોવાતિ અયં અનેકધમ્માનં એકપચ્ચયભાવતો વિનિચ્છયો.

સભાગા વિસભાગા ચાતિ એતેસુ હિ અનન્તરસમનન્તરઅનન્તરૂપનિસ્સયાસેવનનત્થિવિગતપચ્ચયા સભાગા, તથા આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયા. પુરેજાતપચ્ચયો પનેત્થ પચ્છાજાતેન વિસભાગો, તથા સમ્પયુત્તો વિપ્પયુત્તેન, અત્થિ નત્થિના, વિગતો અવિગતેનાતિ અયં સભાગવિસભાગતો વિનિચ્છયો.

યુગળાતિ એત્થ અત્થસરિક્ખતાય સદ્દસરિક્ખતાય કાલપટિપક્ખતાય હેતુફલતાય અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખતાયાતિ ઇમેહિ કારણેહિ યુગળં વેદિતબ્બં. અનન્તરસમનન્તરા હિ અત્થસરિક્ખતાય એકં યુગળં નામ. નિસ્સયૂપનિસ્સયા સદ્દસરિક્ખતાય, પુરેજાતપચ્છાજાતા કાલપટિપક્ખતાય, કમ્મવિપાકા હેતુફલતાય, સમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખતાય એકં યુગળં, તથા અત્થિનત્થિપચ્ચયા, વિગતઅવિગતપચ્ચયાતિ અયં યુગળતો વિનિચ્છયો.

જનકાદિતોતિ જનકોપત્થમ્ભકતો. એતેસુ હિ અનન્તરસમનન્તરૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયાસેવનપચ્ચયા, નાનક્ખણિકો કમ્મપચ્ચયો, નત્થિવિગતપચ્ચયા ચાતિ ઇમે જનકા એવ, ન ઉપત્થમ્ભકા. પચ્છાજાતપચ્ચયો ઉપત્થમ્ભકો એવ, ન જનકો. સેસા જનકા ચેવ ઉપત્થમ્ભકા ચાતિ અયં જનકાદિતો વિનિચ્છયો.

સબ્બટ્ઠાનાદિભેદાતિ સબ્બટ્ઠાનિકઅસબ્બટ્ઠાનિકભેદતો. એતેસુ હિ સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયા સબ્બટ્ઠાનિકા. સબ્બેસુ પચ્ચયુપ્પન્નેસુ ઇચ્છિતબ્બા. એતેહિ વિના ઉપ્પજ્જમાનો એકધમ્મોપિ નત્થિ. સેસા અસબ્બટ્ઠાનિકા. તત્થ ચ આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઅનન્તરસમનન્તરાનન્તરૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયપુરેજાતાસેવનસમ્પયુત્ત અત્થિનત્થિવિગતપચ્ચયા અરૂપધમ્માનઞ્ઞેવ કારણતો અસબ્બટ્ઠાનિકા. તથા પચ્છાજાતપચ્ચયો રૂપાનઞ્ઞેવ કારણતો, સેસા એકચ્ચાનં રૂપારૂપધમ્માનં કારણતો અસબ્બટ્ઠાનિકા. અયં સબ્બટ્ઠાનાદિભેદતો વિનિચ્છયો.

રૂપારૂપવિકપ્પતોતિ રૂપં રૂપસ્સ, રૂપં અરૂપસ્સાતિઆદિ વિકપ્પતો. એતેસુ હિ એકોપિ પચ્ચયો રૂપમેવ હુત્વા રૂપસ્સેવ પચ્ચયો ભવન્તો નામ નત્થિ, રૂપમેવ પન અરૂપસ્સેવ અત્થિ, સો પુરેજાતપચ્ચયો એકો એવ. રૂપમેવ હુત્વા રૂપારૂપસ્સેવ પચ્ચયો નામાતિપિ નત્થિ, અરૂપમેવ હુત્વા અરૂપસ્સેવ પચ્ચયોપિ અત્થિ, સો અનન્તરસમનન્તરઆસેવનસમ્પયુત્તનત્થિવિગતવસેન છબ્બિધો. અરૂપમેવ પન રૂપસ્સેવ પચ્ચયોપિ અત્થિ, સો પચ્છાજાતપચ્ચયો એકો એવ. અરૂપમેવ હુત્વા રૂપારૂપાનમ્પિ અત્થિ, સો હેતુકમ્મવિપાકઝાનમગ્ગવસેન પઞ્ચવિધો. રૂપારૂપપઞ્ઞત્તિ હુત્વા અરૂપસ્સેવ પચ્ચયોપિ અત્થિ, સો આરમ્મણઉપનિસ્સયવસેન દુવિધો. રૂપારૂપં પન રૂપારૂપસ્સાપિ અત્થિ, સો અધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયાહારિન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન નવવિધોતિ અયં રૂપારૂપવિકપ્પતો વિનિચ્છયો.

ભવતોતિ ઇમેસુ હિ પચ્ચયેસુ પઞ્ચવોકારભવે તાવ ન કોચિ પચ્ચયો ન લબ્ભતિ નામ, સબ્બેપિ લબ્ભન્તિ. ચતુવોકારભવે પન પુરેજાતપચ્છાજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયે અપનેત્વા સેસા એકવીસતિમેવ. એકવોકારભવે સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયકમ્મિન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતવસેન સત્તેવ. બાહિરે પન અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપે તેસુ કમ્મિન્દ્રિયવજ્જા પઞ્ચેવ લબ્ભન્તીતિ અયં ભવતો વિનિચ્છયો.

સઙ્ગહાતિ સબ્બેપિ હિ ઇમે ચતુવીસતિ પચ્ચયા આરમ્મણસહજાતઉપનિસ્સયપુરેજાતપચ્છાજાતકમ્માહારિન્દ્રિયેસુ અટ્ઠસુ ચ પચ્ચયેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. કથં? તેસુ હિ હેતુઅઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તપચ્ચયા છ સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. અનન્તરસમનન્તરાસેવનનત્થિવિગતપચ્ચયા પઞ્ચ અનન્તરૂપનિસ્સયે ઉપનિસ્સયપચ્ચયે. નિસ્સયપચ્ચયો સહજાતપુરેજાતભેદતો દુવિધો. તત્થ સહજાતો સહજાતપચ્ચયે, પુરેજાતો પુરેજાતપચ્ચયે. અધિપતિપચ્ચયોપિ આરમ્મણભૂતો આરમ્મણૂપનિસ્સયે, સહજાતભૂતો સહજાતપચ્ચયે. વિપ્પયુત્તપચ્ચયોપિ સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતભૂતતાય તત્થ તત્થ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. અત્થિઅવિગતપચ્ચયાપિ સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયભૂતતાય તત્થ તત્થ પચ્ચયેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. એવં ઇમેસુ પચ્ચયેસુ સબ્બપચ્ચયાનં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. તેનેવ તિકપટ્ઠાનપાળિયં પચ્ચનીયનયે ઇમેસં અટ્ઠન્નં પચ્ચયાનં વસેનેવ કતિપયપઞ્હા વિસ્સજ્જિતા. ઇમેસં પન અટ્ઠન્નમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ગહોપિ અત્થિયેવ. તેસુ હિ આરમ્મણપચ્ચયો અધિપતિભૂતો ઉપનિસ્સયે, અનધિપતિભૂતો ન કત્થચીતિ આરમ્મણપચ્ચયો હુત્વા વિસુઞ્ઞેવ તિટ્ઠતિ. કમ્મપચ્ચયોપિ સહજાતો સહજાતે. નાનક્ખણિકો પન બલવા વિપાકધમ્માનં ઉપનિસ્સયો હોતીતિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. બલવાપિ પન કમ્મજરૂપાનં, દુબ્બલો અરૂપાનં નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયો હુત્વા વિસુઞ્ઞેવ તિટ્ઠતિ. આહારપચ્ચયોપિ અરૂપભૂતો સહજાતે, રૂપભૂતો ન કત્થચીતિ વિસુઞ્ઞેવ તિટ્ઠતિ, ઇન્દ્રિયપચ્ચયોપિ અરૂપભૂતો સહજાતે, પસાદિન્દ્રિયા પુરેજાતે, રૂપજીવિતિન્દ્રિયં ન કત્થચિ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયો હુત્વા વિસુઞ્ઞેવ તિટ્ઠતીતિ એવમેવં અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ગહોપિ અત્થેવ. સબ્બેપિ પનેતે ચતુવીસતિ પચ્ચયા આરમ્મણઉપનિસ્સયકમ્મઅત્થિપચ્ચયેસુ ચતૂસુપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ અયં સઙ્ગહતો વિનિચ્છયો. અયં અનુત્તાનપદત્થસહિતો સઙ્ખેપત્થવિનિચ્છયો.

પકિણ્ણકવિનિચ્છયો નિટ્ઠિતો.

વિભઙ્ગનયે પનેત્થ પાળિવવત્થાનં તાવ સઙ્ખેપતો એવં વેદિતબ્બં. પટ્ઠાનપાળિયં હિ ‘‘હેતુપચ્ચયો…પે… અવિગતપચ્ચયો’’તિ પચ્ચયપદાનિ માતિકાવસેન નિક્ખિપિત્વા તેસં પચ્ચયાનં – ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન પચ્ચયભાજનીયસઙ્ખાતો નિદ્દેસવારો પઠમં વુત્તો. સોપિ ચ અનન્તરસઙ્ખેપત્થવિનિચ્છયો તત્થ તત્થ દસ્સિતો એવ. તદનન્તરં તેસં ચતુવીસતિયા પચ્ચયાનં કુસલત્તિકાદયો દ્વાવીસતિતિકે, હેતુદુકાદયો સતં દુકે ચ નિસ્સાય નાનાનયતો વિભજનવસેન ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનસમોધાનં અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનં વિભત્તં. કથં? ચતુબ્બિધં હિ પટ્ઠાનં – અનુલોમપટ્ઠાનં, પચ્ચનીકપટ્ઠાનં, અનુલોમપચ્ચનીકપટ્ઠાનં, પચ્ચનીકાનુલોમપટ્ઠાનન્તિ. તત્થ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના, ‘‘હેતું ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના કુસલાદીનં, હેતુઆદીનઞ્ચ ધમ્માનં અનુલોમવસેન પવત્તં અનુલોમપટ્ઠાનં નામ. ‘‘નકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ નકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા…પે… નહેતું ધમ્મં પટિચ્ચ નહેતુધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના કુસલાદીનં, હેતુઆદીનઞ્ચ ધમ્માનં પચ્ચનીકવસેન પવત્તં પચ્ચનીકપટ્ઠાનં નામ. ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ નકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા…પે… હેતું ધમ્મં પટિચ્ચ નહેતુધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના પવત્તં અનુલોમપચ્ચનીકપટ્ઠાનં નામ. ‘‘નકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો…પે… નહેતું ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના પવત્તં પચ્ચનીકાનુલોમપટ્ઠાનં નામ.

એવમેતેસુ ચતૂસુ પટ્ઠાનેસુ યં ધમ્મં અનુલોમપટ્ઠાનં નામ, તં તાવ છબ્બિધં હોતિ – તિકપટ્ઠાનં દુકપટ્ઠાનં દુકતિકપટ્ઠાનં તિકદુકપટ્ઠાનં તિકતિકપટ્ઠાનં દુકદુકપટ્ઠાનન્તિ. યથા ચેતં, એવં પચ્ચનીકપટ્ઠાનાદીનિપિ તીણિ તીણિ પચ્ચેકન્તિ ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનસમોધાનં પટ્ઠાનપ્પકરણં વેદિતબ્બં. સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ અનુલોમપટ્ઠાને દ્વાવીસતિતિકે નિસ્સાય તિકપટ્ઠાનં નામ નિદ્દિટ્ઠં. સતં દુકે નિસ્સાય દુકપટ્ઠાનં નામ. તતો તિકે દુકેસુ પક્ખિપિત્વા દુકતિકપટ્ઠાનં નામ. તતો દુકે તિકેસુ પક્ખિપિત્વા તિકદુકપટ્ઠાનં નામ. તિકે પન તિકેસુયેવ પક્ખિપિત્વા તિકતિકપટ્ઠાનં નામ. દુકે ચ દુકેસુ એવ પક્ખિપિત્વા દુકદુકપટ્ઠાનં નામ નિદ્દિટ્ઠં. પઠમં તાવેત્થ અનુલોમપટ્ઠાને તિકપટ્ઠાનનયો નિદ્દિટ્ઠો. એવં પચ્ચનીકપટ્ઠાને, અનુલોમપચ્ચનીકપટ્ઠાને, પચ્ચનીકાનુલોમપટ્ઠાનેતિ ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનં દેસિતં.

એત્થ ચ દુવિધં અનુલોમં, પચ્ચનીકઞ્ચ ધમ્માનુલોમં ધમ્મપચ્ચનીકં, પચ્ચયાનુલોમં પચ્ચયપચ્ચનીકન્તિ. તત્થ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો’’તિઆદિના કુસલાદીનં તિકધમ્માનં, હેતુઆદીનં દુકધમ્માનઞ્ચ અનુલોમદેસનાવસેન ધમ્માનુલોમં વેદિતબ્બં. ‘‘નકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ નકુસલો ધમ્મો’’તિઆદિના તિકદુકધમ્માનં પચ્ચનીકવસેન ધમ્મપચ્ચનીકં વેદિતબ્બં. ‘‘હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા’’તિ એવં ચતુવીસતિયા પચ્ચયાનં અનુલોમદેસનાવસેન પચ્ચયાનુલોમં વેદિતબ્બં. ‘‘નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણપચ્ચયા’’તિ એવં પચ્ચયાનં પચ્ચનીકવસેન પચ્ચયપચ્ચનીકઞ્ચ વેદિતબ્બં. તત્ર યદિદં ધમ્માનુલોમં ધમ્મપચ્ચનીકઞ્ચ, તસ્સ વસેન ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. પચ્ચયાનુલોમં પચ્ચયપચ્ચનીકઞ્ચ અનુલોમતિકપટ્ઠાનાદીસુ ચતુવીસતિયા પટ્ઠાનેસુ એકેકતિકદુકેસુ એવં લબ્ભતિ. તઞ્ચ ઉપરિ પાળિનયદસ્સને એવ પાકટં ભવિસ્સતિ. તત્રિમાનિ ચતુવીસતિ પટ્ઠાનાનિ ઇમેસં તિકદુકાનં વસેન નિદ્દિટ્ઠત્તા તિકપટ્ઠાનં…પે… દુકદુકપટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ.

તેસુ તિકદુકેસુ એકેકં તિકદુકં ઇમેસં હેતુપચ્ચયાદીનં ચતુવીસતિયા પચ્ચયાનં અનુલોમાદિનયચતુક્કવસેન સત્તહિ સત્તહિ મહાવારેહિ વિત્થારતો વિભત્તં. કતમેહિ સત્તહિ? પટિચ્ચવારો સહજાતવારો પચ્ચયવારો નિસ્સયવારો સંસટ્ઠવારો સમ્પયુત્તવારો પઞ્હાવારોતિ ઇમેહિ. તત્થ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો’’તિઆદિના પટિચ્ચાભિધાનેન વુત્તો પટિચ્ચવારો નામ. ‘‘કુસલં ધમ્મં સહજાતો, કુસલં ધમ્મં પચ્ચયા, કુસલં ધમ્મં નિસ્સાય, કુસલં ધમ્મં સંસટ્ઠો, કુસલં ધમ્મં સમ્પયુત્તો’’તિ એવં સહજાતાદિઅભિધાનેહિ વુત્તા પઞ્ચ વારા સહજાતાદિવારાનિ. પરતો ચ સંસટ્ઠસમ્પયુત્તવારેસુ દ્વીસુ અરૂપધમ્મવસેનેવ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્ના ચ, સેસેસુ ચતૂસુ વારેસુ, સત્તમેવ પઞ્હાવારે ચ રૂપારૂપવસેન, પચ્ચયવારે, નિસ્સયવારે ચ સહજાતપચ્છાજાતપુરેજાતવસેન, સેસેસુ સહજાતવસેન પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્ના ચ કથિતાતિ અયં વિસેસો. સત્તમવારે પન યસ્મા ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન તે તે પઞ્હે ઉદ્ધરિત્વા પુન ‘‘કુસલા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાન’’ન્તિઆદિના નયેન સબ્બેપિ તે પઞ્હા નિજ્જટા, નિગ્ગુમ્બા ચ કત્વા વિભત્તા, તસ્મા સો વારો પઞ્હાનં સાધુકં વિભત્તત્તા પઞ્હાવારોત્વેવ સઙ્ખં ગતો. ઇતિ ઇમેહિ સત્તહિ મહાવારેહિ ચતુવીસતિયા સમન્તપટ્ઠાનેસુ સબ્બેપિ તિકદુકા ચતુવીસતિયા પચ્ચયાનં અનુલોમાદિવસેન વિત્થારતો વિભત્તા. કથં? અનુલોમપટ્ઠાને હિ યદિદં દ્વાવીસતિતિકે નિસ્સાય તિકપટ્ઠાનં નામ સબ્બપઠમં નિદ્દિટ્ઠં. તત્થ કુસલત્તિકં તાવ ઇમેહિ પટિચ્ચવારાદીહિ મહાવારેહિ પચ્ચયાનુલોમાદિનયચતુક્કતો વિભત્તં. તત્થ યો તાવેસ સબ્બપઠમો પટિચ્ચવારો નામ, સો ઉદ્દેસનિદ્દેસતો દુવિધો હોતિ.

તત્થ ઉદ્દેસવારો કુસલાદયો પટિચ્ચ હેતુપચ્ચયાદિવસેન કુસલાદીનં યુત્તાનં, અકુસલાદીનં અયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં ઉપ્પત્તિપુચ્છનવસેનેવ પવત્તત્તા ‘‘પુચ્છાવારો’’તિપિ, પુચ્છાનઞ્ઞેવ પઞ્ઞાપનતો ‘‘પણ્ણત્તિવારો’’તિપિ વુચ્ચતિ. ન હિ તત્થ વિસ્સજ્જનં અત્થિ. નિદ્દેસવારો પન પુચ્છાવારે પરિપુચ્છિતેસુ પઞ્હેસુ ‘‘સિયા અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિઆદિકં અયુત્તં પઞ્હં અનુદ્ધરિત્વા લબ્ભમાનાનઞ્ઞેવ પઞ્હાનં વસેન પવત્તો. ઇતરેસુ પન સહજાતાદીસુ, સેસેસુ ચ તિકેસુ, સેસપટ્ઠાનેસુ ચ સબ્બત્થ પુચ્છાવારો નત્થિ, લબ્ભમાનવસેન સબ્બવિસ્સજ્જનમેવ દસ્સિતન્તિ ઇદમેત્થ સઙ્ખેપતો પાળિવવત્થાનં.

ઇદાનિ પનેત્થ આદિતો પટ્ઠાય એવં વિભઙ્ગનયો વેદિતબ્બો. અનુલોમપટ્ઠાનસ્મિઞ્હિ તિકપટ્ઠાને કુસલત્તિકસ્સ સત્તસુ મહાવારેસુ પઠમસ્સ પટિચ્ચવારસ્સ પુચ્છાવારે તાવ – ‘‘સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયા…પે… અકુસલો ધમ્મો…પે… અબ્યાકતો…પે… કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ…પે… અકુસલો ચ અબ્યાકતો ચ…પે… કુસલો ચ અકુસલો ચ…પે… કુસલો ચ અકુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા ઉપ્પજ્જેય્યું હેતુપચ્ચયા’’તિ કુસલપદમૂલા સત્ત પુચ્છા ઉદ્ધટા.

એવં અકુસલપદમૂલા, અબ્યાકતપદમૂલા ચ. ‘‘સિયા કુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો…પે… સિયા અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ…પે… સિયા કુસલઞ્ચ અકુસલઞ્ચ…પે… સિયા કુસલઞ્ચ અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પટિચ્ચા’’તિ દ્વિમૂલકા, તિમૂલકા ચ સત્ત સત્ત પુચ્છાતિ એકૂનપઞ્ઞાસ પુચ્છા હેતુપચ્ચયમૂલકા ઉદ્ધટા.

ઇમિનાવ નયેન ‘‘સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય આરમ્મણપચ્ચયા…પે… અવિગતપચ્ચયા’’તિ એવં સેસપચ્ચયમૂલકાપિ પુચ્છાવેદિતબ્બા. એકમૂલકનયો.

યથા ચ એકમૂલકે, એવં ‘‘સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા…પે… હેતુપચ્ચયા અવિગતપચ્ચયા’’તિઆદિના દ્વિમૂલકેપિ. ‘‘હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિપચ્ચયા…પે… હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા અનન્તરપચ્ચયા…પે… હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા અવિગતપચ્ચયા’’તિઆદિના તિમૂલકાદીસુ સબ્બમૂલકપરિયોસાનેસુ વારેસુ નયા વેદિતબ્બા. હેતુપચ્ચયમૂલકનયો.

યથા ચ હેતુમૂલકે, એવં ‘‘સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય આરમ્મણપચ્ચયા’’તિઆદિના સેસપચ્ચયમૂલકેસુપિ નયો ઞાતબ્બો. પચ્ચયાનુલોમવારો. એતેનેવ ઉપાયેન ‘‘સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય નહેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના સબ્બપ્પકારયુત્તો પચ્ચયપચ્ચનીકવારોપિ. ‘‘સિયા કુસલં ધમ્મં…પે… ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા નારમ્મણપચ્ચયા’’તિઆદિના અનુલોમપચ્ચનીકપચ્ચયવારોપિ. ‘‘સિયા કુસલં ધમ્મં…પે… ઉપ્પજ્જેય્ય નહેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા’’તિઆદિના પચ્ચનીયાનુલોમવારોપિ સબ્બત્થ નેતબ્બોતિ અયં તાવેત્થ પુચ્છાવારે નયો.

નિદ્દેસવારો પન ઉદ્દેસવારે દસ્સિતાસુ પુચ્છાસુ કુસલાકુસલાદીનં સહુપ્પત્તિયા અભાવતો યા એતા ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિકા પુચ્છા સબ્બસો વિસ્સજ્જનં લભન્તિ, તા પહાય યા વિસ્સજ્જનં લભન્તિ, તાસમેવ વિસ્સજ્જનવસેન પવત્તો. તત્રાયં નયો – ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા. કુસલં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા. તયો ખન્ધે પટિચ્ચ એકો ખન્ધો. દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા. કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા. કુસલે ખન્ધે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં. કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ હેતુપચ્ચયા. કુસલં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપં. તયો ખન્ધે પટિચ્ચ એકો ખન્ધો ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપં. દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપ’’ન્તિ એવં કુસલપદમૂલાસુ સત્તસુ પુચ્છાસુ તિસ્સોવ લબ્ભમાના વિસ્સજ્જિતા. તથા અકુસલપદમૂલાસુપિ તિસ્સોવ. અબ્યાકતપદમૂલાસુ પન ‘‘અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા. વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપં…પે… દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપં. પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા કટત્તા ચ રૂપં…પે… દ્વે ખન્ધા કટત્તા ચ રૂપં. ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થુ, વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા. એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ તયો મહાભૂતા…પે… દ્વે મહાભૂતે પટિચ્ચ દ્વે મહાભૂતા. મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ એકાવ. દ્વિમૂલિકાદીસુ ચ ‘‘કુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા. કુસલે ખન્ધે ચ મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપ’’ન્તિ એકા. તથા ‘‘અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિ, એવં હેતુપચ્ચયમૂલિકાસુ એકૂનપઞ્ઞાસાય પુચ્છાસુ નવેવ લબ્ભમાના વિસ્સજ્જિતા. સેસા ચત્તાલીસ મોઘપુચ્છાતિ ન વિસ્સજ્જિતા. એવં ઉપરિ આરમ્મણપચ્ચયાદીસુ વિસ્સજ્જિતાવસેસા મોઘપુચ્છાતિ ગહેતબ્બા. વિજાનનસુખત્થં પન ભગવતા પુચ્છાવારે લબ્ભમાના, અલબ્ભમાના ચ સબ્બાપિ તા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બાતિ.

તત્થ કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચાતિ સહજાતેસુ વેદનાક્ખન્ધાદિભેદં એકં કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ પટિગન્ત્વા, સહુપ્પત્તિસઙ્ખાતેન સદિસભાવેન પત્વાતિ અત્થો. સદિસત્થો હિ એત્થ પટિસદ્દો ‘‘પટિપુગ્ગલો’’તિઆદીસુ વિય. કુસલો ધમ્મોતિ સઞ્ઞાક્ખન્ધાદિભેદો સહુપ્પન્નો કુસલો ધમ્મો. ઉપ્પજ્જતીતિ પાકટભાવતો ઉદ્ધં ઉપ્પાદાદિં પાપુણાતિ, અત્તાનં વા પટિલભતિ. હેતુપચ્ચયાતિ ન કેવલં કુસલધમ્મમત્તમેવ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, અથ ખો કુસલહેતુના હેતુપચ્ચયતં સાધેન્તેન ચ ઉપ્પજ્જતીતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો.

એવમિદં ‘‘ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ પુચ્છાય ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ અવિસેસેન વિસ્સજ્જનં વત્વા ઇદાનિ યં ધમ્મં પટિચ્ચ યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તે પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્ને ખન્ધવસેન વિસેસેત્વા દસ્સેતું ‘‘કુસલં એકં ખન્ધ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા પનેત્થ એકો ખન્ધો એકસ્સેવ, દ્વિન્નંયેવ વા, દ્વે વા પન એકસ્સેવ પચ્ચયા નામ ન હોન્તિ, તસ્મા તે પકારેન અનામસિત્વા ‘‘એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિઆદિના પચ્ચયભાવેન ગહિતાવસેસં સબ્બં પચ્ચયુપ્પન્નં કત્વા દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં. એવં ઉપરિપિ સબ્બત્થ. ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપન્તિ ઇદં પટિચ્ચત્થસ્સ સહજાતત્થત્તા યં કુસલેન સહજાતઞ્ચેવ હેતુપચ્ચયઞ્ચ લભતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકત’’ન્તિ. એત્થ હેતુપચ્ચયાધિકારે અહેતુકા ન ગહેતબ્બા. ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થૂતિઆદિ કટત્તારૂપગ્ગહણેન વત્થુસ્મિં ગહિતેપિ વત્થું પટિચ્ચ અરૂપક્ખન્ધાનં ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં. એકં મહાભૂતન્તિઆદિ પન રૂપાબ્યાકતં પટિચ્ચ રૂપાબ્યાકતસ્સ ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થં. હેતુપચ્ચયે ઉપત્થમ્ભકાનમેવ ચેત્થ ચિત્તજાનં, પટિસન્ધિયં કમ્મજાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતા ગહેતબ્બા, ન અહેતુકચિત્તજઉતુજાદીનં તેસં હેતુપચ્ચયા ઉપ્પત્તિયા અભાવતો. મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિઆદિ મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદાદીનં ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં. ઇમિના ઉપાયેન આરમ્મણપચ્ચયાદીસુપિ વિસ્સજ્જનાનં અત્થો વેદિતબ્બો.

આરમ્મણપચ્ચયે ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ આરમ્મણપચ્ચયા. એકં ખન્ધં…પે… દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા. અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો…પે… અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ આરમ્મણપચ્ચયા. વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતં એકં ખન્ધં…પે… દ્વે ખન્ધા. પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતં એકં ખન્ધં…પે… દ્વે ખન્ધા. વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ એવં તિસ્સો વિસ્સજ્જિતા. સેસા રૂપમિસ્સકત્તા, રૂપસ્સ ચ આરમ્મણપચ્ચયેન અનુપ્પત્તિતો ન ગહિતા. તેનેવ ‘‘વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ વત્વા ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થૂ’’તિ ન વુત્તં. એત્થ ચ આરમ્મણપચ્ચયાતિ સહજાતં કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જમાનો કુસલો ધમ્મો તતો અઞ્ઞેન અસહજાતેન છબ્બિધેન આરમ્મણભૂતેન પચ્ચયેનાતિ એવં અત્થો ગહેતબ્બો. ન હિ અત્તના સહજાતં આરમ્મણં કત્વા ચિત્તચેતસિકા ઉપ્પજ્જન્તિ.

અધિપતિપચ્ચયે હેતુપચ્ચયસદિસં વિસ્સજ્જનં. અનન્તરસમનન્તરેસુ પન રૂપાભાવતો આરમ્મણપચ્ચયસદિસં. સહજાતપચ્ચયેપિ હેતુપચ્ચયસદિસં. અબ્યાકતં પટિચ્ચ અબ્યાકતુપ્પત્તિયા પન ‘‘બાહિરં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ…પે… દ્વે મહાભૂતા. મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપં…પે… આહારસમુટ્ઠાનં એકં મહાભૂતં…પે… દ્વે મહાભૂતા…પે… ઉતુસમુટ્ઠાનં એકં…પે… દ્વે મહાભૂતા…પે… અસઞ્ઞસત્તાનં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ…પે… દ્વે મહાભૂતા…પે… કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ ઇદં અધિકં. એવં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેપિ. કેવલં તત્થ કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપઞ્ચ ન ગહિતં તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયત્તાભાવા. નિસ્સયપચ્ચયેપિ સહજાતપચ્ચયસદિસં વિસ્સજ્જનં. પટિચ્ચત્થસ્સ પન સહજાતત્થત્તા ચક્ખાદીસુ પુરેજાતનિસ્સયા ઇધ ન ગહિતાતિ. ઉપનિસ્સયપચ્ચયેપિ રૂપસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયુપ્પન્નત્તાભાવા આરમ્મણપચ્ચયસદિસમેવ વિસ્સજ્જનં.

પુરેજાતપચ્ચયે પન ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ પુરેજાતપચ્ચયા. કુસલં એકં…પે… દ્વે ખન્ધા. વત્થું પુરેજાતપચ્ચયા. અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો…પે… અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… પુરેજાતપચ્ચયા. વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતં એકં ખન્ધં…પે… દ્વે ખન્ધા. વત્થું પુરેજાતપચ્ચયા’’તિ એવં તિસ્સો પુચ્છા વિસ્સજ્જિતા. તત્થ વત્થું પુરેજાતપચ્ચયાતિ ઇદં આરમ્મણપુરેજાતનિવત્તનત્થં વુત્તં. તં હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનંયેવ પુરેજાતપચ્ચયતં સાધયતિ, ન મનોવિઞ્ઞાણધાતુયાતિ ઇધ ન ગહિતં.

પચ્છાજાતપચ્ચયો ઇધ અરૂપધમ્મેસુ ન લબ્ભતિ. રૂપધમ્મેસુ ચ ઉપત્થમ્ભકોવ, ન જનકો, તસ્મા ‘‘અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ ન વત્તબ્બોવાતિ અયં ન ગહિતો. આસેવનપચ્ચયેપિ આરમ્મણપચ્ચયે વિય તિસ્સોવ પુચ્છા વિસ્સજ્જિતા.

કમ્મપચ્ચયે ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ કમ્મપચ્ચયા. કુસલં એકં ખન્ધં…પે… અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ…પે… ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપં…પે… કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા…પે… ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપ’’ન્તિ કુસલપદે તિસ્સો, તથા અકુસલપદે. અબ્યાકતપદે પન ‘‘અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ…પે… મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપં, અસઞ્ઞસત્તાનં…પે… કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ એવં તિસ્સો. ‘‘કુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… કુસલે ખન્ધે ચ મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપ’’ન્તિઆદિના સહજાતસદિસં વિસ્સજ્જનં. નત્થિવિગતપચ્ચયેસુ આરમ્મણસદિસં.

એવં સબ્બપચ્ચયેસુ લબ્ભમાનપઞ્હે વિસ્સજ્જનં દસ્સેત્વા તતો હેતુઅધિપતિઝાનમગ્ગપચ્ચયા એકસદિસા. આરમ્મણાનન્તરસમનન્તરૂપનિસ્સયાસેવનનત્થિવિગતપચ્ચયા એકસદિસા. સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઅત્થિઅવિગતા એકસદિસા. આસેવનપચ્ચયે વિપાકો ન લબ્ભતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે ચિત્તજરૂપં, ઉપાદારૂપઞ્ચ ન લબ્ભતીતિઆદિના પચ્ચયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસદિસત્તં વત્વા પુન તેસં ‘‘હેતુયા નવ. આરમ્મણે તીણિ. અધિપતિયા નવ. અનન્તરસમનન્તરેસુ તીણિ. સહજાતે નવ. અઞ્ઞમઞ્ઞે તીણિ. નિસ્સયે નવ. ઉપનિસ્સયે તીણિ. પુરેજાતે તીણિ. આસેવને તીણિ. કમ્મે નવ. વિપાકે એકં. આહારે નવ. ઇન્દ્રિયે નવ. ઝાને નવ. મગ્ગે નવ. સમ્પયુત્તે તીણિ. વિપ્પયુત્તે નવ. અત્થિયા નવ. નત્થિયા તીણિ. વિગતે તીણિ. અવિગતે નવા’’તિ એવં હેતુપચ્ચયાદીનં એકેકસ્મિં પુચ્છાવિસ્સજ્જનવારગણના વુત્તાતિ અયં એકમૂલકનયો.

યથા ચ એકમૂલકે, એવં ‘‘હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા’’તિઆદિના દ્વિમૂલકાદીસુપિ સબ્બમૂલકપરિયોસાનેસુ યથાનુરૂપં નયો નેતબ્બો. પાળિયમ્પિ વિત્થારનયં અદસ્સેત્વા ‘‘હેતુપચ્ચયા આરમ્મણે તીણી’’તિઆદિના વિસ્સજ્જનવારગણનભેદો દસ્સિતોતિ અયં પચ્ચયાનુલોમે નયો.

પચ્ચયપચ્ચનીયે પન ‘‘અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નહેતુપચ્ચયા. વિચિકિચ્છાસહગતે ઉદ્ધચ્ચસહગતે ખન્ધે પટિચ્ચ વિચિકિચ્છાસહગતો ઉદ્ધચ્ચસહગતો મોહો. અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નહેતુપચ્ચયા. અહેતુકં વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતં એકં ખન્ધં…પે… દ્વે ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપં. અહેતુકપટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતં એકં ખન્ધં…પે… દ્વે ખન્ધા કટત્તા ચ રૂપં…પે… વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા. એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ…પે… મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં, કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપં…પે… એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ…પે… ઉપાદારૂપ’’ન્તિ ઇમા દ્વે વિસ્સજ્જિતા.

નારમ્મણપચ્ચયે ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… કુસલે…પે… અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… અકુસલે…પે… અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… કુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં, અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપ’’ન્તિ ઇમા પઞ્ચ વિસ્સજ્જિતા.

નાધિપતિપચ્ચયે ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો…પે… કુસલં એકં ખન્ધં…પે… દ્વે ખન્ધા. કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… કુસલે ખન્ધે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં. કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ…પે… અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો…પે… દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા, અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… અકુસલે ખન્ધે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં. અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા…પે… અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો …પે… મહાભૂતે પટિચ્ચ…પે… કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપં. કુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… કુસલે ખન્ધે ચ મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં. અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… અકુસલે ખન્ધે ચ મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપ’’ન્તિ નવ પુચ્છા વિસ્સજ્જિતા. નાનન્તરનસમનન્તરપચ્ચયા નારમ્મણપચ્ચયસદિસા.

નાઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… કુસલે…પે… ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં. અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… અકુસલે…પે… ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં. અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… વિપાકાબ્યાકતે કિરિયાબ્યાકતે ખન્ધે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં. પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતે…પે… કટત્તા રૂપં. મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપં. બાહિરે મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપં. આહારસમુટ્ઠાને મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપં. ઉતુસમુટ્ઠાને…પે… ઉપાદારૂપં. અસઞ્ઞસત્તાનં મહાભૂતે પટિચ્ચ કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપં. કુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… કુસલે ખન્ધે ચ મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં. અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… અકુસલે ખન્ધે ચ મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપ’’ન્તિ પઞ્ચ વિસ્સજ્જિતા. તત્થ વિપાકાબ્યાકતે ખન્ધે પટિચ્ચ કટત્તારૂપન્તિ હદયવત્થુવજ્જં વેદિતબ્બં. નઉપનિસ્સયપચ્ચયો નારમ્મણપચ્ચયસદિસો.

નપુરેજાતપચ્ચયે ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો…પે… અરૂપે કુસલં…પે… દ્વે ખન્ધા. કુસલં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપ’’ન્તિ કુસલપદે દ્વે, તથા અકુસલપદેપિ. ‘‘અબ્યાકતં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… અરૂપે વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતં…પે… બાહિરં…પે… ઉપાદારૂપં. કુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો. કુસલે ખન્ધે ચ મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં. અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ…પે… અકુસલે ખન્ધે ચ…પે… રૂપ’’ન્તિ ઇમા તિસ્સોતિ સત્ત વિસ્સજ્જિતા. નપચ્છાજાતનાસેવનપચ્ચયા નાધિપતિપચ્ચયસદિસા. તત્થ કુસલાકુસલકિરિયાનં પઠમજવનવસેન નાસેવનપચ્ચયપ્પવત્તિ વેદિતબ્બા.

નકમ્મપચ્ચયે ‘‘કુસલં પટિચ્ચ કુસલો, કુસલા ચેતના. અકુસલં પટિચ્ચ અકુસલો, અકુસલા ચેતના. અબ્યાકતં પટિચ્ચ અબ્યાકતો, વિપાકકિરિયા ચેતના. બાહિરં, આહારસમુટ્ઠાનં, ઉતુસમુટ્ઠાન’’ન્તિ તિસ્સો વિસ્સજ્જિતા.

નવિપાકપચ્ચયે ‘‘કુસલં પટિચ્ચ કુસલો, અબ્યાકતો. કુસલો ચ અબ્યાકતો ચા’’તિ કુસલપદે તિસ્સો, તથા અકુસલપદેપિ. ‘‘અબ્યાકતં પટિચ્ચ અબ્યાકતો…પે… બાહિરં આહારસમુટ્ઠાનં ઉતુસમુટ્ઠાનં અસઞ્ઞ…પે… ઉપાદારૂપં…પે… અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ અબ્યાકતો’’તિ ઇમા તિસ્સોતિ નવ વિસ્સજ્જિતા.

નાહારપચ્ચયે ‘‘અબ્યાકતં પટિચ્ચ અબ્યાકતો. બાહિરં ઉતુસમુટ્ઠાનં, અસઞ્ઞ…પે… ઉપાદારૂપ’’ન્તિ એકાવ.

નઇન્દ્રિયપચ્ચયે ‘‘અબ્યાકતં પટિચ્ચ અબ્યાકતો. બાહિરં આહારસમુટ્ઠાનં…પે… ઉતુસમુટ્ઠાનં…પે… અસઞ્ઞસત્તાનં મહાભૂતે પટિચ્ચ રૂપજીવિતિન્દ્રિય’’ન્તિ એકાવ.

નઝાનપચ્ચયે ‘‘અબ્યાકતં પટિચ્ચ અબ્યાકતો. પઞ્ચવિઞ્ઞાણસહગતં…પે… બાહિરં આહારઉતુઅસઞ્ઞઉપાદારૂપ’’ન્તિ એકાવ.

નમગ્ગપચ્ચયે ‘‘અબ્યાકતં પટિચ્ચ અબ્યાકતો. અહેતુકં વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતં…પે… ચિત્તસમુટ્ઠાનં…પે… અહેતુકપટિસન્ધિક્ખણે વિપાકા…પે… કટત્તા ચ રૂપં…પે… બાહિરં આહારઉતુઅસઞ્ઞઉપાદારૂપ’’ન્તિ એકાવ.

નસમ્પયુત્તપચ્ચયો નારમ્મણપચ્ચયસદિસો.

નવિપ્પયુત્તપચ્ચયે ‘‘કુસલં પટિચ્ચ કુસલો. અરૂપે કુસલોવ. અકુસલં…પે… અરૂપે અકુસલો. અબ્યાકતં પટિચ્ચ અબ્યાકતો, અરૂપે વિપાકકિરિયાબ્યાકતં. બાહિરં અસઞ્ઞ…પે… ઉપાદારૂપ’’ન્તિ ઇમા તિસ્સોવ પુચ્છા વિસ્સજ્જિતા. નોનત્થિનોવિગતપચ્ચયા નારમ્મણપચ્ચયસદિસા. નસહજાતનનિસ્સયનોઅત્થિનોઅવિગતપચ્ચયા પનેત્થ ચત્તારોપિ ન લબ્ભન્તીતિ.

એવં પચ્ચનીકે લબ્ભમાનપઞ્હવિસ્સજ્જનં દસ્સેત્વા તતો ‘‘નહેતુયા દ્વે. નારમ્મણે પઞ્ચ. નાધિપતિયા નવ. નાનન્તરે નસમનન્તરે નાઞ્ઞમઞ્ઞે નઉપનિસ્સયે પઞ્ચ. નપુરેજાતે સત્ત. નપચ્છાજાતે નાસેવને નવ. નકમ્મે તીણિ. નવિપાકે નવ. નાહારે નઇન્દ્રિયે નઝાને નમગ્ગે એકં. નસમ્પયુત્તે પઞ્ચ. નવિપ્પયુત્તે તીણિ. નોનત્થિનોવિગતેસુ પઞ્ચા’’તિ વિસ્સજ્જનવારગણના વુત્તાતિ અયં એકમૂલકનયો.

ઇમિનાવ નયેન દ્વિમૂલકાદીસુપિ યથાનુરૂપં નયો નેતબ્બો, પાળિયં પન ‘‘નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણે એક’’ન્તિઆદિના વિસ્સજ્જનવારગણનાવ દસ્સિતાતિ અયં પચ્ચયપચ્ચનીયનયો.

ઇમિના વુત્તાનુસારેનેવ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા નારમ્મણપચ્ચયા’’તિઆદિના અનુલોમપચ્ચનીયનયે, ‘‘અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નહેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા’’તિઆદિના પચ્ચનીયાનુલોમનયે પઞ્હવિસ્સજ્જનનયો વેદિતબ્બો. પાળિયં પનેત્થ વિસ્સજ્જનવારગણનાવ દસ્સિતાતિ અયં અનુલોમપચ્ચનીયકુસલત્તિકે પટિચ્ચવારનયો.

સહજાતવારાદીસુપિ છવારેસુ પટિચ્ચવારે વુત્તાનુસારેન સબ્બત્થ નયો નેતબ્બો. યે પન તત્થ તત્થ પાળિવિસેસા, અત્થવિસેસા ચ ઉપલબ્ભન્તિ, તે પટ્ઠાનપાળિઅટ્ઠકથાસુ એવ સબ્બાકારતો ગહેતબ્બા. ઇધ પન તે સબ્બે સઙ્ખેપનયતો દસ્સિયમાનાપિ ગન્થભારિયં કરોન્તીતિ ન દસ્સિતા.

તેસુ પન વારેસુ ‘‘કુસલં ધમ્મં સહજાતો કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા. કુસલં ધમ્મં પચ્ચયા… કુસલં ધમ્મં નિસ્સાય… કુસલં ધમ્મં સંસટ્ઠો… કુસલં ધમ્મં સમ્પયુત્તો કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિ એવં આદિતો પઞ્ચસુ વારેસુ પાળિગતિ ઞાતબ્બા. તેસુ ચ પટિચ્ચસહજાતા એકત્થા, પચ્ચયનિસ્સયા એકત્થા, સંસટ્ઠસમ્પયુત્તા એકત્થા. તત્થ ‘‘કુસલં ધમ્મં સહજાતો’’તિઆદીસુ કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ તેન સહજાતો હુત્વાતિઆદિના યથાનુરૂપં અત્થો વેદિતબ્બો. પચ્છિમે પન પઞ્હાવારે ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો. કુસલા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો. કુસલો અબ્યાકતસ્સ…પે… કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ…પે… કુસલા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચા’’તિઆદિના હેતુપચ્ચયે,

‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો. દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તં પચ્ચવેક્ખતિ. પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ…પે… ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ઝાનં… સેખા ગોત્રભું વોદાનં મગ્ગં પચ્ચવેક્ખન્તિ. સેખા વા પુથુજ્જના વા કુસલં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તિ. ચેતોપરિયઞાણેન કુસલચિત્તસમઙ્ગિસ્સ ચિત્તં જાનન્તિ. આકાસાનઞ્ચાયતનકુસલં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનકુસલસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકુસલં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલસ્સ… કુસલા ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ ચેતોપરિયપુબ્બેનિવાસયથાકમ્મૂપગઅનાગતંસઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો.

કુસલો અકુસલસ્સ…પે… દાનં દત્વા…પે… કત્વા તં અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ. તં આરબ્ભ રાગો ઉપ્પજ્જતિ. દિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા ઉદ્ધચ્ચં દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ અસ્સાદેતિ …પે… દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ઝાનં અસ્સાદેતિ…પે… ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ. ઝાને પરિહીને વિપ્પટિસારિસ્સ દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ.

કુસલો અબ્યાકતસ્સ…પે… પચ્ચયો. અરહા મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતિ. પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ… કુસલ…પે… વિપસ્સતિ…પે… વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતિ. આકાસાનઞ્ચાયતનકુસલં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનવિપાકસ્સ…પે… કિરિયસ્સ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતન…પે… વિપાકસ્સ ચ કિરિયસ્સ ચ. કુસલા ખન્ધા ચેતોપરિય…પે… અનાગતંસઞાણસ્સ આવજ્જનાય.

અકુસલો અકુસલસ્સ…પે… પચ્ચયો. રાગં અસ્સાદેતિ…પે… ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ. અકુસલો કુસલસ્સ…પે… પચ્ચયો. સેખા પહીને કિલેસે…પે… અનાગતંસઞાણસ્સ. અકુસલો અબ્યાકતસ્સ… અરહા પહીને કિલેસે…પે… આવજ્જનાય.

અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સ… અરહા ફલં પચ્ચવેક્ખતિ. નિબ્બાનં, ચક્ખું…પે… ફોટ્ઠબ્બં વિપસ્સતિ. દિબ્બેન ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ…પે… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકિરિયં…પે… કિરિયસ્સ. રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ…પે… આવજ્જનાય. અબ્યાકતો કુસલસ્સ… સેખા ફલં…પે… અનાગતંસઞાણસ્સ. અબ્યાકતો અકુસલસ્સ… ચક્ખું અસ્સાદેતી’’તિઆદિના આરમ્મણપચ્ચયે ચ,

‘‘કુસલો કુસલસ્સ અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો. આરમ્મણાધિપતિ, સહજાતાધિપતિ. આરમ્મણાધિપતિ – દાનં દત્વા’’તિઆદિના અધિપતિપચ્ચયે ચ,

‘‘કુસલો કુસલસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના વિત્થારતો અનન્તરસમનન્તરસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયપચ્ચયેસુ ચ,

‘‘કુસલો કુસલસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. આરમ્મણૂપનિસ્સયો અનન્તરૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો. આરમ્મણૂપનિસ્સયો – દાનં દત્વા’’તિઆદિના આરમ્મણપચ્ચયે વુત્તનયેન, ‘‘અનન્તરૂપનિસ્સયો – પુરિમા પુરિમા કુસલા ખન્ધા પચ્છિમાનં પચ્છિમાન’’ન્તિઆદિના અનન્તરપચ્ચયે વુત્તનયેનેવ, ‘‘પકતૂપનિસ્સયો – સદ્ધં ઉપનિસ્સાય…પે… ઉપોસથકમ્મં કરોતિ. ઝાનં, વિપસ્સનં, મગ્ગં, અભિઞ્ઞં, સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતિ. સીલં, સુતં, ચાગં, પઞ્ઞં ઉપનિસ્સાય…પે… પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પરિકમ્મં પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો…પે… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ…પે… યથાકમ્મૂપગઞાણં અનાગતંસઞાણસ્સ…પે… પઠમસ્સ મગ્ગસ્સ પરિકમ્મં પઠમસ્સ…પે… તતિયો મગ્ગો ચતુત્થસ્સ. મગ્ગો સેખાનં અત્થપટિસમ્ભિદાય…પે… ઠાનાઠાનકોસલ્લસ્સ ઉપનિસ્સય. કુસલો અકુસલસ્સ…પે… આરમ્મણૂપનિસ્સયો. પકતૂપ…પે… પકતૂપનિસ્સયો – સદ્ધં ઉપનિસ્સાય માનં જપ્પેતિ. દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ…પે… સદ્ધા સીલં સુતં ચાગો પઞ્ઞા રાગસ્સ, દોસસ્સ, મોહસ્સ, માનસ્સ, દિટ્ઠિયા. પત્થનાય…પે… કુસલો અબ્યાકતસ્સ…પે… આરમ્મણૂપનિસ્સયો. અનન્તરૂપનિસ્સયો. પકતૂપ…પે… પકતૂપનિસ્સયો – સદ્ધં ઉપનિસ્સાય અત્તાનં આતાપેતિ…પે… કાયિકસ્સ સુખસ્સ, દુક્ખસ્સ, ફલસમાપત્તિયા. કુસલં કમ્મં વિપાકસ્સ…પે… મગ્ગો અરહતો અત્થપટિસમ્ભિદાય પચ્ચયો.

અકુસલો અકુસલસ્સ…પે… પકતૂપનિસ્સયો – રાગં ઉપનિસ્સાય પાણં હનતિ…પે… સમ્ફં પલપતિ…પે… સઙ્ઘં ભિન્દતિ. દોસં, મોહં, માનં, દિટ્ઠિં, પત્થનં ઉપનિસ્સાય…પે… સઙ્ઘં ભિન્દતિ…પે… પાણાતિપાતો પાણાતિપાતસ્સ…પે… સઙ્ઘભેદકમ્મસ્સ…પે… પચ્ચયો.

અકુસલો કુસલસ્સ…પે… પકતૂપનિસ્સયો – રાગં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ…પે… મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ…પે… સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતિ. રાગો…પે… પત્થના. સદ્ધાય, સીલસ્સ…પે… પઞ્ઞાય ઉપનિસ્સય. પાણં હન્ત્વા તસ્સ પટિઘાતત્થાય દાનં દેતી’’તિઆદિના ચ ઉપનિસ્સયપચ્ચયે ચ,

‘‘અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સ પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો…પે… આરમ્મણપુરેજાતં – અરહા ચક્ખું…પે… ફોટ્ઠબ્બે, વત્થું વિપસ્સતિ…પે… દિબ્બેન ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ…પે… રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ…પે… વત્થુપુરેજાતં – ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ…પે… વત્થુ વિપાકાબ્યાકતાન’’ન્તિઆદિના પુરેજાતપચ્ચયે ચ,

‘‘કુસલો અબ્યાકતસ્સ…પે… પચ્છાજાતા કુસલા ખન્ધા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સા’’તિઆદિના પચ્છાજાતપચ્ચયે ચ,

‘‘કુસલો કુસલસ્સ…પે… પુરિમા પુરિમા કુસલા ખન્ધા’’તિઆદિના આસેવનપચ્ચયે ચ,

‘‘સહજાતા નાનાક્ખણિકા, સહજાતા કુસલા ચેતના…પે… સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં. નાનાક્ખણિકા વિપાકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાન’’ન્તિઆદિના કમ્મપચ્ચયે ચ,

‘‘અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સ…પે… એકો ખન્ધો તિણ્ણન્ન’’ન્તિઆદિના વિપાકપચ્ચયે ચ,

‘‘કુસલો કુસલસ્સા’’તિઆદિના આહારપચ્ચયાદીસુ ચ, ‘‘કુસલો અબ્યાકતસ્સ, સહજાતં, પચ્છાજાતં, સહજાતા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં. પચ્છાજાતા ઇમસ્સ કાયસ્સ…પે… અબ્યાકતો કુસલસ્સ…પે… પુરેજાતં વત્થુ કુસલાનં ખન્ધાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના વિપ્પયુત્તપચ્ચયાદીસુ ચ પાળિગતિ વેદિતબ્બા.

તત્થ કુસલધમ્મો નામેસ યસ્મા ઉપ્પજ્જન્તો ઠપેત્વા પચ્છાજાતપચ્ચયં, વિપાકપચ્ચયઞ્ચ સેસેહિ દ્વાવીસતિયા પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જતિ. કુસલસ્સ ચ પચ્ચયો હોન્તો ઠપેત્વા પુરેજાતપચ્છાજાતવિપાકવિપ્પયુત્તપચ્ચયે સેસેહિ વીસતિયા પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. એવં કુસલો કુસલાદીનં, અકુસલો ચ અકુસલાદીનં યથાનુરૂપં પચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા કુસલાદીનં તંતંપચ્ચયુપ્પન્નવિભાગં દસ્સેતું પઞ્હાવારો વુત્તો. તત્થ સેખા ગોત્રભુન્તિ સોતાપન્નં સન્ધાય વુત્તં, વોદાનન્તિ સકદાગામિઅનાગામિનો. તેસં હિ ગોત્રભુચિત્તં વોદાનં નામ. મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વાતિ મગ્ગવીથિતો વુટ્ઠાય. ન હિ મગ્ગાનન્તરા પચ્ચવેક્ખણા નામ અત્થીતિ અયં અનુલોમપટ્ઠાને કુસલત્તિકનયો.

વેદનાત્તિકાદીસુ ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચ સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા. સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા. દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ એકો ખન્ધો’’તિઆદિના કુસલત્તિકે વુત્તાનુસારેન પટિચ્ચવારાદીસુ પઞ્હાવારપરિયોસાનેસુ સત્તસુ વારેસુ એકેકસ્મિં પચ્ચયાનુલોમાદીહિ ચ એકમૂલાદીહિ નયેહિ ચ સબ્બત્તિકેસુ લબ્ભમાનપદવસેન ગણનાનયો યોજેત્વા ઞાતબ્બો. તત્થ વેદનાત્તિકે વેદનાક્ખન્ધસ્સ અલબ્ભનતો ‘‘એકં ખન્ધં નિસ્સાય દ્વે ખન્ધા’’તિઆદિ વુત્તં. સબ્બત્થ વિસેસો પાળિઅટ્ઠકથાનુસારેનેવ ઞાતબ્બોતિ અયં અનુલોમપટિલોમે તિકપટ્ઠાનનયો.

દુકપટ્ઠાને પન ‘‘હેતું ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા. અલોભં પટિચ્ચ અદોસો. અમોહો. અદોસં અમોહં પટિચ્ચ અલોભો. અદોસો. લોભં પટિચ્ચ મોહો. મોહં પટિચ્ચ લોભો. દોસં પટિચ્ચ મોહો. મોહં પટિચ્ચ દોસો. પટિસન્ધિક્ખણે હેતું ધમ્મં પટિચ્ચ નહેતુ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ…પે… હેતૂ ચ નહેતૂ ચ. નહેતું પટિચ્ચ નહેતુ ધમ્મો ન…પે… હેતૂ ચ નહેતૂ ચા’’તિઆદિના હેતુદુકે,

‘‘સહેતુકં ધમ્મં પટિચ્ચ સહેતુકો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા. સહેતુકં એકં ખન્ધં…પે… સહેતુકં ધમ્મં પટિચ્ચ. અહેતુકો…પે… ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં. પટિસન્ધિક્ખણે…પે… સહેતુકો ચ, અહેતુકો ચ…પે… અહેતુકં ખન્ધં પટિચ્ચ અહેતુકો. વિચિકિચ્છાસહગતં ઉદ્ધચ્ચસહગતં મોહં પટિચ્ચ સમ્પયુત્તકા ખન્ધા…પે… ચિત્તસમુટ્ઠાનં. આહારસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિના સહેતુકદુકાદીસુ ચ કેનચિવિઞ્ઞેય્યદુકવજ્જિતેસુ સબ્બદુકેસુ પચ્ચેકં પટિચ્ચવારાદીસુ સત્તસુ મહાવારેસુ એકેકસ્મિં પચ્ચયાનુલોમાદીસુ ચતૂસુ નયેસુ એકમૂલકાદીહિ સબ્બવારેહિ કુસલત્તિકે વુત્તાનુસારેન યથાનુરૂપં વિભઙ્ગનયો યોજેત્વા ઞાતબ્બો. સબ્બસ્મિમ્પિ હિ પટ્ઠાને કેનચિવિઞ્ઞેય્યદુકં ન લબ્ભતીતિ અયં દુકપટ્ઠાનનયો.

દુકતિકપટ્ઠાને પન ‘‘હેતું કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના હેતુદુકેન સદ્ધિં કુસલત્તિકે કુસલં પદં યોજેત્વા પટિચ્ચવારાદીસુ સત્તસુ વારેસુ પચ્ચયાનુલોમાદીનં ચતુન્નં નયાનં વસેન લબ્ભમાનકપચ્ચયા એકમૂલકાદિનયેહિ દસ્સિતા. યથા ચ કુસલં પદં, એવં અકુસલં પદં, અબ્યાકતઞ્ચ હેતુદુકેન યોજેત્વા વુત્તનયેન દસ્સેત્વા હેતુકુસલદુકતિકન્તિ ઠપિતં. પાળિ પન અતિસંખિત્તા. યથા કુસલત્તિકં, એવં ‘‘હેતું સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુ સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના લબ્ભમાનકપદવસેન વેદનાત્તિકાદયોપિ હેતુદુકેન યોજેત્વા હેતુવેદનદુકતિકાદીનિ એકવીસતિદુકતિકાનિ દસ્સિતાનીતિ. યથા ચ હેતુદુકેન સદ્ધિં લબ્ભમાનકપદવસેન દ્વાવીસતિતિકા યોજિતા, એવં સહેતુકદુકાદીહિ સબ્બેહિ સદ્ધિં પચ્ચેકં દ્વાવીસતિતિકા યોજેતબ્બા. પાળિ પનેત્થ ઇતો પરેસુપિ સબ્બત્થ અતિસંખિત્તા. એવં દ્વાવીસતિતિકે ગહેત્વા દુકસતે પક્ખિપિત્વા દુકતિકપટ્ઠાનં દેસિતન્તિ અયં દુકતિકપટ્ઠાનનયો.

તિકદુકપટ્ઠાનેપિ ‘‘કુસલં હેતું ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો હેતુ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના કુસલત્તિકેન સદ્ધિં હેતુપદં યોજેત્વા પટિચ્ચવારાદીસુ સત્તસુ મહાવારેસુ પચ્ચયાનુલોમાદિનયચતુક્કવસેન લબ્ભમાનકપચ્ચયા એકમૂલાદીહિ સબ્બવારેહિ દસ્સિતા. યથા હેતુપદં, એવં નહેતુપદમ્પિ કુસલત્તિકેન સદ્ધિં યોજેત્વા કુસલહેતુ તિકદુકન્તિ ઠપિતં. યથા ચ કુસલત્તિકેન સદ્ધિં હેતુદુકં, એવં ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં હેતું કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચા’’તિઆદિના વેદનાત્તિકાદીહિપિ તં યોજેત્વા વેદનાત્તિકદુકાદીનિ એકવીસતિતિકદુકાદીનિ દસ્સિતાનિ. યથા ચ હેતુદુકં, એવં સહેતુકાદયોપિ સબ્બે પચ્ચેકં દ્વાવીસતિયા તિકેહિ લબ્ભમાનપદવસેનેવ યોજિતા. એવં દુકસતં દ્વાવીસતિયા તિકેસુ પક્ખિપિત્વા તિકદુકપટ્ઠાનં દેસિતન્તિ અયં તિકદુકપટ્ઠાનનયો.

તિકતિકપટ્ઠાનેપિ ‘‘કુસલં સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના કુસલત્તિકં વેદનાત્તિકાદીહિ સબ્બત્તિકેહિ, વેદનાત્તિકાદયો ચ કુસલત્તિકાદીહિ વુત્તનયેન યોજેત્વા પચ્ચયા દસ્સિતા. એવં તિકેસુ એવ તિકે પક્ખિપિત્વા તિકતિકપટ્ઠાનં દેસિતન્તિ અયં તિકતિકપટ્ઠાનનયો.

દુકદુકપટ્ઠાનેપિ ‘‘હેતું સહેતુકં ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુ સહેતુકો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના હેતુદુકં સહેતુકાદીહિ, સહેતુકઞ્ચ હેતુદુકાદીહિ યોજેત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેહિ પચ્ચયા દસ્સિતા. એવં દુકેસુ એવ દુકે પક્ખિપિત્વા દુકદુકપટ્ઠાનં દેસિતન્તિ અયં દુકદુકપટ્ઠાનનયો. એવં તાવ અનુલોમપટ્ઠાને –

‘‘તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકતિકઞ્ચેવ તિકદુકઞ્ચ;

તિકતિકઞ્ચેવ દુકદુકઞ્ચ,

છ અનુલોમમ્હિ નયા સુગમ્ભીરા’’તિ. –

વુત્તા છ નયા વેદિતબ્બા. પચ્ચયવસેન પનેતેસુ છસુ એકેકસ્મિં પટ્ઠાને પચ્ચયાનુલોમાદીનં ચતુન્નં નયાનં વસેન એતેન પરિયાયેન ચતુવીસતિનયપટિમણ્ડિતમિદં ધમ્માનુલોમપટ્ઠાનન્તિ વેદિતબ્બં. અયં અનુલોમપટ્ઠાનનયો.

પચ્ચનીયપટ્ઠાને પન ‘‘નકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ નકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા. અકુસલં અબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ…પે… દ્વે ખન્ધા, ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપ’’ન્તિઆદિના તિકપટ્ઠાને, ‘‘નહેતું ધમ્મં પટિચ્ચ નહેતુ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા. નહેતું એકં ખન્ધં પટિચ્ચ…પે… ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપ’’ન્તિઆદિના દુકપટ્ઠાને ચ, ‘‘નહેતું નકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ નહેતુ નકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા. નહેતું નકુસલં અબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિઆદિના દુકતિકપટ્ઠાને ચ, ‘‘નકુસલં નહેતું ધમ્મં પટિચ્ચ નકુસલો નહેતુ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના તિકદુકપટ્ઠાને ચ, ‘‘નકુસલં નસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચ નકુસલો નસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના તિકતિકપટ્ઠાને ચ, ‘‘નહેતું નસહેતુકં ધમ્મં પટિચ્ચ નહેતુ નસહેતુકો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના દુકદુકપટ્ઠાને ચાતિ છસુ પચ્ચનીયપટ્ઠાનેસુ અનુલોમતિકપટ્ઠાનાદીસુ છસુ પટ્ઠાનેસુ વુત્તેન સબ્બેન પકારેન પાળિનયો વેદિતબ્બો. ઇદઞ્ચ કુસલાદીનં, હેતુઆદીનઞ્ચ ધમ્માનં પચ્ચયુપ્પન્નભાવપટિક્ખેપવસેન પવત્તત્તા ધમ્મપચ્ચનીયપટ્ઠાનં નામ જાતં. તત્થ હિ નકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચાતિ કુસલસ્સ પચ્ચયપટિક્ખેપો. નકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતીતિ કુસલસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નભાવપટિક્ખેપો. તથા ‘‘અકુસલં અબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ…પે… અકુસલા, અબ્યાકતા ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપં ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવમાદિના નયેનેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એવમેત્થ પચ્ચનીયપટ્ઠાને –

‘‘તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકતિકઞ્ચેવ તિકદુકઞ્ચ;

તિકતિકઞ્ચેવ દુકદુકઞ્ચ,

છ પચ્ચનીયમ્હિ નયા સુગમ્ભીરા’’તિ. –

વુત્તા છ નયા વેદિતબ્બા. પચ્ચયવસેન પનેત્થાપિ એકેકસ્મિં પચ્ચયાનુલોમાદીનં ચતુન્નં ચતુન્નં નયાનં વસેન ચતુવીસતિનયપટિમણ્ડિતમિદં ધમ્મપચ્ચનીયપટ્ઠાનન્તિ વેદિતબ્બન્તિ અયં પચ્ચનીયપટ્ઠાનનયો.

અનુલોમપચ્ચનીયપટ્ઠાને પન ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ નકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા. કુસલે ખન્ધે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપ’’ન્તિઆદિના તિકપટ્ઠાને, ‘‘હેતું ધમ્મં પટિચ્ચ નહેતુ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના દુકપટ્ઠાને ચ, ‘‘હેતું કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ નહેતુ નકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના દુકતિકપટ્ઠાને ચ, ‘‘કુસલં હેતું ધમ્મં પટિચ્ચ નકુસલો નહેતુ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના તિકદુકપટ્ઠાને ચ, ‘‘કુસલં સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચ નકુસલો નસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના તિકતિકપટ્ઠાને ચ, ‘‘હેતું સહેતુકં ધમ્મં પટિચ્ચ નહેતુ નસહેતુકો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના દુકદુકપટ્ઠાને ચ હેટ્ઠા વુત્તનયેન સબ્બેન પકારેન પાળિનયો વેદિતબ્બો. ઇદં કુસલાદીનં ધમ્માનં પચ્ચયત્તં અપ્પટિક્ખિપિત્વા પચ્ચયુપ્પન્નાનં કુસલાદિભાવપટિક્ખેપવસેન પવત્તત્તા ધમ્માનુલોમપચ્ચનીયપટ્ઠાનં નામ જાતં. તત્થ હિ કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચાતિ કુસલસ્સ પચ્ચયભાવવિધાનં. નકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતીતિ કુસલસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નભાવનિવારણં, તસ્મા ‘‘કુસલે ખન્ધે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપ’’ન્તિઆદિના વિસ્સજ્જનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બન્તિ એવમેત્થ અનુલોમપચ્ચનીયપટ્ઠાને –

‘‘તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકતિકઞ્ચેવ તિકદુકઞ્ચ;

તિકતિકઞ્ચેવ દુકદુકઞ્ચ,

છ અનુલોમપચ્ચનીયમ્હિ નયા સુગમ્ભીરા’’તિ. –

વુત્તા છ નયા વેદિતબ્બા. પચ્ચયવસેન પનેત્થાપિ એકેકસ્મિં પચ્ચયાનુલોમાદીનં ચતુન્નં ચતુન્નં નયાનં વસેન ચતુવીસતિનયપટિમણ્ડિતમિદં ધમ્માનુલોમપચ્ચનીયપટ્ઠાનન્તિ વેદિતબ્બન્તિ અયં અનુલોમપચ્ચનીયપટ્ઠાનનયો.

પચ્ચનીયાનુલોમપટ્ઠાને ‘‘નકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો…પે… નકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના તિકપટ્ઠાને, ‘‘નહેતું ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના દુકપટ્ઠાને ચ, ‘‘નહેતું નકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુ અકુસલો ધમ્મો…પે… હેતુ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતીતિ’’આદિના દુકતિકપટ્ઠાને ચ, ‘‘નકુસલં નહેતું ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો હેતુ ધમ્મો…પે… અબ્યાકતો હેતુ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના તિકદુકપટ્ઠાને ચ, ‘‘નકુસલં નસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો…પે… અબ્યાકતો સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના તિકતિકપટ્ઠાને ચ, ‘‘નહેતું નસહેતુકં ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુ સહેતુકો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના દુકદુકપટ્ઠાને ચ, હેટ્ઠા વુત્તેન પકારેન પાળિનયો વેદિતબ્બો. ઇદઞ્ચ કુસલાદિધમ્માનં પચ્ચયત્તં પટિક્ખિપિત્વા તેસં પચ્ચયુપ્પન્નભાવઅપ્પટિક્ખેપવસેન પવત્તત્તા ધમ્મપચ્ચનીયાનુલોમપટ્ઠાનં નામ જાતં. તત્થ નકુસલં ધમ્મન્તિ કુસલસ્સ પચ્ચયભાવનિવારણં. અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતીતિ અકુસલસ્સ ઉપ્પત્તિવિધાનં. કુસલં પન પટિચ્ચ કુસલસ્સ ઉપ્પત્તિઅભાવતો ‘‘કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિ અવત્વા ‘‘અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિ લબ્ભમાનપદવસેન વુત્તં. કુસલં, હિ અકુસલં, અબ્યાકતં વા સહજાતપચ્ચયં કત્વા ઉપ્પજ્જમાનો કુસલો નામ નત્થિ, તસ્મા અકુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ વસેન દેસના કતા. એવમઞ્ઞત્થ. એવમેત્થ ધમ્મપચ્ચનીયાનુલોમપટ્ઠાને –

‘‘તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકતિકઞ્ચેવ તિકદુકઞ્ચ;

તિકતિકઞ્ચેવ દુકદુકઞ્ચ,

છ પચ્ચનીયાનુલોમમ્હિ નયા સુગમ્ભીરા’’તિ. –

વુત્તા છ નયા વેદિતબ્બા. પચ્ચયવસેન પનેત્થાપિ તિકપટ્ઠાનાદીસુ એકેકસ્મિં પચ્ચયાનુલોમાદીનં ચતુન્નં ચતુન્નં નયાનં વસેન એકેન પરિયાયેન ચતુવીસતિનયપટિમણ્ડિતમિદં ધમ્મપચ્ચનીયાનુલોમપટ્ઠાનન્તિ વેદિતબ્બન્તિ અયં પચ્ચનીયાનુલોમપટ્ઠાનનયો.

એવમિદં ભગવતા અનુલોમપટ્ઠાનાદીસુ ચતૂસુ એકેકસ્મિં પટ્ઠાને તિકદુકાદીનઞ્ઞેવ છન્નં છન્નં નયાનં વસેન ચતુવીસતિનયપટિમણ્ડિતં સમન્તપટ્ઠાનમહાપકરણં દેસિતં. પચ્ચયવસેન પનેતેસુ ચતુવીસતિયા પટ્ઠાનેસુ એકેકસ્મિં પચ્ચયાનુલોમાદીનં ચતુન્નં ચતુન્નં નયાનં વસેનેતં છન્નવુતિનયપટિમણ્ડિતં હોતિ, ધમ્મવસેનેવ ચેતં પકરણં ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનં વુત્તન્તિ અયમેત્થ વિભઙ્ગનયો.

મોહવિચ્છેદનિયા અભિધમ્મમાતિકત્થવણ્ણનાય

પટ્ઠાનમાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ચ –

૧. માતિકાયાભિધમ્મસ્સ, આરદ્ધા અત્થવણ્ણના;

મોહવિચ્છેદની નામ, યા સા નિટ્ઠમુપાગતા.

૨. નિટ્ઠં યથાયં સમ્પત્તા, લજ્જીહિ અભિપત્થિતા;

સબ્બે નિટ્ઠં તથા સન્તા, સમેન્તુ સુમનોરથા.

૩. યો ગમ્ભીરો સસાદીનં, સમુદ્દોવ ભયાવહો;

કાલેસ્મિં ધીમતઞ્ચાપિ, અપિ ગન્થાવલોકને.