૫. કથાવત્થુમાતિકા

પુગ્ગલકથાવણ્ણના

ઇદાનિ કથાવત્થુમાતિકાય અત્થસંવણ્ણનાનયો હોતિ. તત્થ અનુત્તાનત્થતો તાવ ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ અયં પુચ્છા, ‘‘આમન્તા’’તિ અયં પટિજાનના. કસ્સ પનાયં પુચ્છા, કસ્સ પટિજાનનાતિ? ‘‘અસુકસ્સા’’તિ ન વત્તબ્બા. ન હિ ભગવા પરવાદીહિ સદ્ધિં વિગ્ગાહિકકથં કથેન્તો ઇમં માતિકં ઠપેસિ, પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિદેસનાદિં પન નિસ્સાય ‘‘પરમત્થતો અત્તા નામ અત્થી’’તિઆદિના અનાગતે વિપલ્લાસગાહિભિક્ખૂનં, પરવાદીનઞ્ચ નાનપ્પકારદિટ્ઠિટ્ઠાનવિસોધનત્થં મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરસ્સ વાદનયદસ્સનવસેન પુગ્ગલવાદમેતં આરબ્ભ તન્તિવસેન માતિકં ઠપેન્તો સકવાદિપરવાદીનં પુચ્છાવિસજ્જનદોસારોપનનિગ્ગહપાપનાદિવચનપટિવચનવસેનેવ ઠપેસિ, તસ્મા તદત્થસ્સ સુખાવધારણત્થં સકવાદીપુચ્છા પરવાદીપુચ્છા સકવાદીપટિઞ્ઞા પરવાદીપટિઞ્ઞાતિ એવં વિભાગં દસ્સેત્વા અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામ.

‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ અયં સકવાદીપુચ્છા, તાય ચ ‘‘યે ‘અત્થિ પુગ્ગલો’તિ એવંલદ્ધિકા પુગ્ગલવાદિનો, તે એવં પુચ્છિતબ્બા’’તિ દીપેતિ. કે પન તે પુગ્ગલવાદિનોતિ? સાસને વજ્જિપુત્તકા ચેવ સમ્મિતિયા ચ બહિદ્ધા બહૂ અઞ્ઞતિત્થિયા ચ. કદા પનેતે સાસને ઉપ્પન્નાતિ? પરિનિબ્બાનતો દુતિયે વસ્સસતે. ભગવતિ કિર પરિનિબ્બુતે મહાકસ્સપત્થેરેન સમુસ્સાહિતેહિ તપ્પમુખેહિ વસિગણેહિ સુભદ્દવુડ્ઢપબ્બજિતાદીનં પાપભિક્ખૂનં પવેસોકાસનિસેધનત્થં અજાતસત્તુરાજાનં સહાયં લભિત્વા ધમ્મવિનયસરીરં સઙ્ગહં આરોપેત્વા સાસને અચલે પવત્તાપિતે તતો વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન વેસાલિયં વજ્જિપુત્તકેહિ દીપિતાનિ દસ વત્થૂનિ મદ્દિત્વા તે ચ ભિક્ખૂ નિગ્ગહેત્વા યસત્થેરસમુસ્સાહિતેહિ વસિગણેહિ પુન ધમ્મવિનયસઙ્ગહે કતે તેહિ નિગ્ગહિતા દસસહસ્સા વજ્જિપુત્તકા કઞ્ચિ દુબ્બલરાજાનં બલં લભિત્વા મૂલસઙ્ગહં ભિન્દિત્વા અત્તનો અનાચારાનુકૂલવચનં પક્ખિપિત્વા બુદ્ધવચનઞ્ચ છડ્ડેત્વા મહાસઙ્ગીતીહિ વિસું ધમ્મવિનયસઙ્ગહં કત્વા મહાસઙ્ઘિકાચરિયકુલં નામ અકંસુ. પરિસુદ્ધસાસનં પન થેરેહિ પરિપાલિતત્તા ‘‘થેરવાદો’’તિ પઞ્ઞાયિ, ઇમેસુ પન દ્વીસુ વાદેસુ મહાસઙ્ઘિકતો ભિજ્જિત્વા એકબ્યોહારિકા, ગોકુલિકા ચ, તતો પણ્ણત્તિવાદા, બહુલિયા, ચેતિયવાદા ચાતિ પઞ્ચ વાદા, મહાસઙ્ઘિકેહિ પન સદ્ધિં છ આચરિયકુલાનિ નામ જાતાનિ. તથા થેરવાદતો ભિજ્જિત્વા મહિસાસકા, વજ્જિપુત્તકા ચ, તતો ધમ્મુત્તરિયા, ભદ્રયાનિકા, છન્નાગારિકા, સમ્મિતિયા ચ, મહિસાસકતો ધમ્મગુત્તિકા, સબ્બત્થિકા ચ, તતો કસ્સપિકા, તતો સઙ્કન્તિકા, તતો સુત્તવાદા ચાતિ ઇમે એકાદસ વાદા જાતા. તે પુરિમેહિ છહિ સદ્ધિં સત્તરસ ભિન્નવાદા દુતિયે વસ્સસતે ઉપ્પન્ના, થેરવાદો પન એકોવ અસમ્ભિન્નકો, તેન સદ્ધિં સાસને અટ્ઠારસ નિકાયા જાતાતિ વેદિતબ્બા, યે ‘‘અટ્ઠારસાચરિયકુલાની’’તિ પવુચ્ચન્તિ. ઇમેસં પન અટ્ઠારસન્નં આચરિયવાદાનં વસેન આયતિં સાસનસ્સ આલુળનં ઞત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધો દ્વિન્નં વસ્સસતાનં અચ્ચયેન સાસને પટિલદ્ધસદ્ધેન અસોકેન ધમ્મરઞ્ઞા બાહિરકે અનોલોકેત્વા સાસને એવ લાભસક્કારે પવત્તન્તે લાભસક્કારત્થાય સાસનવેસં ગહેત્વા સકાનિ સકાનિ દિટ્ઠિગતાનિ તથતો દીપેન્તેસુ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતિકેસુ યથાવુત્તસત્તરસાચરિયકુલેસુ ચ સમયકુસલતાય વિચિનિત્વા સેતકાનિ દત્વા ઉપ્પબ્બાજિતેસુ પરિસુદ્ધે મહાભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરસ્સ યાનિ તદા ઉપ્પન્નાનિ વત્થૂનિ, યાનિ ચ આયતિં ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, સબ્બાનિપિ તાનિ અત્તનો સત્થારા દિન્નમાતિકામુખમત્તેન પટિબાહિત્વા સુત્તસહસ્સપટિમણ્ડિતં પરપ્પવાદમથનં આયતિલક્ખણં કથાવત્થુપ્પકરણં માતિકાવિભજનવસેન ભાસિત્વા તં તતિયસઙ્ગીતિયં સઙ્ગહં આરોપેત્વા આલુળિતં સાસનં પગ્ગહેતું સમત્થભાવં ભિક્ખુસઙ્ઘે પકાસનત્થં આયતિવાદપ્પટિબાહનનયદસ્સનવસેન ઇમં કથાવત્થુમાતિકં વત્વા થેરસ્સ ઓકાસં ઠપેન્તો તસ્સા વિભઙ્ગં ન અવોચાતિ વેદિતબ્બં.

તત્થ પુગ્ગલોતિ અત્તા જીવો સત્તો. ઉપલબ્ભતીતિ પઞ્ઞાય ઉપગન્ત્વા લબ્ભતિ, ઞાયતીતિ અત્થો. સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ એત્થ સચ્ચિકટ્ઠોતિ માયામરીચિઆદયો વિય અભૂતાકારેન અગ્ગહેતબ્બો ભૂતટ્ઠો. પરમત્થોતિ અનુસ્સવાદિવસેન અગ્ગહેતબ્બો ઉત્તમત્થો. ઉભયેનાપિ યથા રૂપવેદનાદયો ધમ્મા ભૂતેન સભાવેન ઉપલબ્ભન્તિ, એવં તાવ ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’’તિ પુચ્છતિ. પરવાદી ‘‘આમન્તા’’તિ પટિજાનાતિ. પટિજાનનઞ્હિ કત્થચિ ‘‘આમ ભન્તે’’તિ આગચ્છતિ, કત્થચિ ‘‘આમો’’તિ આગચ્છતિ, ઇધ પન ‘‘આમન્તા’’તિ આગતં. તત્રાયં અધિપ્પાયો – પરવાદી હિ યસ્મા ભગવતા ‘‘અત્થિ પુગ્ગલો અત્તહિતાય પટિપન્નો’’તિઆદિના (અ. નિ. ૪.૯૫-૯૬) પુગ્ગલો પકાસિતો, ભગવા ચ અવિતથવાદી, તસ્મા સો ‘‘સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનેવ અત્થી’’તિ લદ્ધિં ગહેત્વા ‘‘આમન્તા’’તિ પટિજાનાતિ.

અથસ્સ તાદિસસ્સ લેસવચનસ્સ છલવાદસ્સ ઓકાસં અદદમાનો સકવાદી ‘‘યો સચ્ચિકટ્ઠો’’તિઆદિમાહ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – ય્વાયં હેટ્ઠા રૂપવેદનાદિકો ધમ્મપ્પભેદો આગતો, ન સમ્મુતિસચ્ચવસેન, નાપિ અનુસ્સવાદિવસેન ગહેતબ્બો, અત્તનો પન ભૂતતાય એવ સચ્ચિકટ્ઠો, અત્તપચ્ચક્ખતાય ચ પરમત્થો, સો તથાપટિઞ્ઞાતો પુગ્ગલો તતો તેન સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન આકારેન ઉપલબ્ભતિ, યથા રુપ્પનાનુભવનાદિના સકિયેનાકારેન પુન સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થો ઉપલબ્ભતિ, કિં તવ પુગ્ગલોપિ એવં ઉપલબ્ભતીતિ વુત્તં હોતિ. ન હેવં વત્તબ્બેતિ અવજાનના પરવાદિસ્સ. સો હિ તથારૂપં પુગ્ગલં અનિચ્છન્તો અવજાનાતિ. ન હિ અત્તા નામ ખન્ધાદિવિમુત્તો કોચિ દિસ્સતિ અઞ્ઞત્ર બ્યામોહમત્તા. તત્રાયં પદચ્છેદો – ન હિ એવં વત્તબ્બેતિ. ‘‘ન હ એવ’’ન્તિપિ પઠન્તિ, દ્વિન્નમ્પિ એવં ન વત્તબ્બોતિ અત્થો.

આજાનાહિ નિગ્ગહન્તિ સકવાદિવચનં. યસ્મા તે પુરિમાય વત્તબ્બપટિઞ્ઞાય પચ્છિમા નવત્તબ્બપટિઞ્ઞા, પચ્છિમાય ચ પુરિમા ન સન્ધીયતિ, તસ્મા નિગ્ગહં પત્તો, તં નિગ્ગહં દોસં અપરાધં આજાનાહિ, સમ્પટિચ્છાહીતિ અત્થો. એવં નિગ્ગહં આજાનાપેત્વા ઇદાનિ તં ઠપનાય ચેવ અનુલોમપટિલોમતો પાપનારોપનાનઞ્ચ વસેન પાકટં કરોન્તો ‘‘હઞ્ચિ પુગ્ગલો’’તિઆદિમાહ. તત્થ હઞ્ચીતિ યદિ, સચે પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિ અત્થો. અયં તાવ પરવાદીપક્ખસ્સ અનુવદનેન ઠપનતો નિગ્ગહપતિટ્ઠાપનતો નિગ્ગહપાપનારોપનાનં લક્ખણભૂતા અનુલોમટ્ઠપના નામ. તેન વત રેતિઆદિ અનુલોમપક્ખે નિગ્ગહસ્સ પાપિકત્તા અનુલોમપાપના નામ. તત્થ તેનાતિ કારણવચનં. વતાતિ ઓકપ્પનવચનં નિયમવચનં. રેતિ આમન્તનવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – તેન વત રે વત્તબ્બે વત રે હમ્ભો ભદ્રમુખ તેન કારણેન વત્તબ્બો એવાતિ અત્થો. યં તત્થ વદેસીતિઆદિ અનુલોમપક્ખે નિગ્ગહસ્સ આરોપિતત્તા અનુલોમરોપના નામ. યઞ્ચસ્સ પરિયોસાને ‘‘મિચ્છા’’તિ પદં, તસ્સ પુરતો ‘‘ઇદં તે’’તિ આહરિતબ્બં. ઇદં તે મિચ્છાતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. એવં ઉપરિપિ. પરતો પાળિયમ્પિ એતં આગતમેવ. નો ચે પન વત્તબ્બેતિઆદિ ‘‘ન હેવં વત્તબ્બે’’તિ પટિક્ખિત્તપક્ખસ્સ અનુવદનેન ઠપિતત્તા પટિલોમતો નિગ્ગહપાપનારોપનાનં લક્ખણભૂતા પટિલોમટ્ઠપના નામ. નો ચ વત રેતિઆદિ પટિલોમપક્ખે નિગ્ગહસ્સ પાપિતત્તા પટિલોમપાપના નામ. પુન યં તત્થ વદેસીતિઆદિ પટિલોમપક્ખે નિગ્ગહસ્સ આરોપિતત્તા પટિલોમરોપના નામ.

તત્રાયં આદિતો પટ્ઠાય સઙ્ખેપત્થો – યદિ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન, તેન વત ભો સો ઉપલબ્ભતીતિ વત્તબ્બો. યં પન તત્થ વદેસિ ‘‘વત્તબ્બો ખો પુરિમપઞ્હે ‘સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન ઉપલબ્ભતી’તિ નો ચ વત્તબ્બો દુતિયપઞ્હે ‘તતો સો પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’’’તિ, ઇદં તે મિચ્છાતિ એવં તાવ અનુલોમતો ઠપનાપાપનારોપના હોન્તિ.

અથ ન વત્તબ્બો દુતિયપઞ્હે ‘‘તતો સો પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’’તિ, પુરિમપઞ્હેપિ ન વત્તબ્બોવ. યં પન તત્થ વદેસિ ‘‘વત્તબ્બો ખો પુરિમપઞ્હે ‘સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન ઉપલબ્ભતી’તિ, નો ચ વત્તબ્બો દુતિયપઞ્હે ‘તતો સો પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’’’તિ, ઇદં તે મિચ્છાતિ એવં પટિલોમતો ઠપનાપાપનારોપના હોન્તિ. એવમેતં નિગ્ગહસ્સ ચ અનુલોમતો દ્વિન્નં, પટિલોમતો દ્વિન્નન્તિ ચતુન્નં પાપનારોપનાનઞ્ચ વુત્તત્તા ઉપલબ્ભતીતિઆદિકં અનુલોમપઞ્ચકં નામ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ અનુલોમતો પાપનારોપનાહિ એકો, પટિલોમતો પાપનારોપનાહિ એકોતિ દ્વે નિગ્ગહા કતા, આજાનાહિ નિગ્ગહન્તિ એતસ્સેવ પન પઠમસ્સ નિગ્ગહસ્સ દ્વીહાકારેહિ આરોપિતત્તા એકોવાયં નિગ્ગહોતિ ગહેતબ્બો. પઠમો નિગ્ગહો.

ઇદાનિ પચ્ચનીકનયો હોતિ. તત્થ પુગ્ગલો નુપલબ્ભતીતિ પુચ્છા પરવાદિસ્સ. સકવાદી યથા રૂપવેદનાદયો ધમ્મા ઉપલબ્ભન્તિ, એવં અનુપલબ્ભનીયતો ‘‘આમન્તા’’તિ પટિજાનાતિ. પુન ઇતરો અત્તના અધિપ્પેતં સચ્ચિકટ્ઠંયેવ સન્ધાય ‘‘યો સચ્ચિકટ્ઠો’’તિઆદિમાહ. સમ્મુતિસચ્ચપરમત્થસચ્ચાનિ વા એકતો કત્વાપિ પરવાદી એવમાહ. સકવાદી પુગ્ગલો હિ ઉપાદાયપઞ્ઞત્તિસબ્ભાવતોપિ દ્વિન્નં સચ્ચાનં એકતો કત્વા પુચ્છિતત્તાપિ ‘‘ન હેવ’’ન્તિ પટિક્ખિપતિ. ઇદાનિ કિઞ્ચાપિ તેન પઠમં પરમત્થસચ્ચવસેન નુપલબ્ભનીયતા સમ્પટિચ્છિતા, પચ્છા પન સમ્મુતિસચ્ચવસેન વા વોમિસ્સકવસેન વા પટિક્ખિત્તા. પરવાદી પન ‘‘નુપલબ્ભતી’’તિ વચનસામઞ્ઞમત્તં છલવાદં નિસ્સાય ‘‘યં તયા પઠમં પટિઞ્ઞાતં, તં પચ્છા પટિક્ખિત્ત’’ન્તિ ભણ્ડનસ્સ પટિભણ્ડનં વિય અત્તનો કતસ્સ નિગ્ગહકમ્મસ્સ પટિકમ્મં કરોન્તો ‘‘આજાનાહિ પટિકમ્મ’’ન્તિ આહ. ઇદાનિ યથાસ્સ અનુલોમપઞ્ચકે સકવાદિના વાદટ્ઠપનં કત્વા અનુલોમપટિલોમતો પાપનારોપનાહિ પરવાદિનિગ્ગહો પાકટો કતો, એવં પટિકમ્મં પાકટં કરોન્તો ‘‘હઞ્ચિ પુગ્ગલો’’તિઆદિમાહ. તં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અત્થતો વેદિતબ્બં. યસ્મા પનેત્થ ઠપના નામ પરવાદિપક્ખસ્સ ઠપનતો ‘‘અયં તવ દોસો’’તિ દસ્સેતું ઠપનમત્તમેવ હોતિ, ન નિગ્ગહસ્સ વા પટિકમ્મસ્સ વા પાકટીભાવકરણં, પાપનારોપનાહિ પનસ્સ પાકટીકરણં હોતિ, તસ્મા ઇદં અનુલોમપટિલોમતો પાપનારોપનાનં વસેન ચતૂહાકારેહિ પટિકમ્મસ્સ કતત્તા પટિકમ્મચતુક્કં નામાતિ એકં ચતુક્કં વેદિતબ્બં.

એવં પટિકમ્મં કત્વા ઇદાનિ ય્વાસ્સ અનુલોમપઞ્ચકે સકવાદિના નિગ્ગહો કતો, તસ્સ તમેવ છલવાદં નિસ્સાય દુક્કટભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ત્વં ચે પન મઞ્ઞસી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ત્વં ચે પન મઞ્ઞસીતિ યદિ ત્વં મઞ્ઞસિ. ‘‘વત્તબ્બે ખો’’તિ ઇદં પચ્ચનીકે ‘‘આમન્તા’’તિ પટિજાનનં સન્ધાય વુત્તં, ‘‘નો ચ વત્તબ્બે’’તિ ઇદં પન ‘‘ન હેવા’’તિ અવજાનનં સન્ધાય વુત્તં. તેન તવ તત્થાતિ તેન કારણેન ત્વંયેવ તસ્મિં ‘‘યો નુપલબ્ભતી’’તિ પક્ખે હેવં પટિજાનન્તિ ‘‘આમન્તા’’તિ એવં પટિજાનન્તો. હેવં નિગ્ગહેતબ્બેતિ પુન ‘‘ન હેવા’’તિ અવજાનન્તો એવં નિગ્ગહેતબ્બો. અથ તં નિગ્ગણ્હામાતિ અથેવં નિગ્ગણ્હનારહં તં નિગ્ગણ્હામ, સુનિગ્ગહિતો ચ હોસીતિ સકેન મતેન નિગ્ગહિતત્તા સુનિગ્ગહિતો ચ ભવસિ. એવમસ્સ નિગ્ગહેતબ્બભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તં નિગ્ગણ્હન્તો ‘‘હઞ્ચી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઠપનાપાપનારોપના હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. પરિયોસાને પન ઇદં તે મિચ્છાતિ ઇદં તવ વચનં મિચ્છા હોતીતિ અત્થો. ઇદં છલવાદેન ચતૂહિ આકારેહિ નિગ્ગહસ્સ કતત્તા નિગ્ગહચતુક્કં નામ.

એવં નિગ્ગહં કત્વાપિ ઇદાનિ ‘‘યદિ અયં મયા તવ મતેન કતો નિગ્ગહો દુન્નિગ્ગહો, યોપિ મમ તયા હેટ્ઠા અનુલોમપઞ્ચકે કતો નિગ્ગહો, સોપિ દુન્નિગ્ગહો’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘એસે ચે દુન્નિગ્ગહિતે’’તિઆદિમાહ. તત્થ એસે ચે દુન્નિગ્ગહિતેતિ એસો ચે તવ વાદો મયા દુન્નિગ્ગહિતો, અથ વા એસો ચે તવ મયા કતો નિગ્ગહો દુન્નિગ્ગહો. હેવમેવં તત્થ દક્ખાતિ તત્થાપિ તયા મમ હેટ્ઠા કતે નિગ્ગહે એવમેવં પસ્સ. ઇદાનિ ય્વાસ્સ હેટ્ઠા સકવાદિના નિગ્ગહો કતો, તં ‘‘વત્તબ્બે ખો’’તિઆદિવચનેન દસ્સેત્વા પુન તં નિગ્ગહં અનિગ્ગહભાવં ઉપનેન્તો ‘‘નો ચ મયં તયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ નો ચ મયં તયા તત્થ હેતાય પટિઞ્ઞાયાતિઆદીસુ અયમત્થો – યસ્મા સો તયા મમ કતો નિગ્ગહો દુન્નિગ્ગહો, તસ્મા મયં તયા તત્થ અનુલોમપઞ્ચકે ‘‘આમન્તા’’તિ એતાય પટિઞ્ઞાય એવં પટિજાનન્તા પુન ‘‘ન હેવા’’તિ પટિક્ખેપે કતેપિ ‘‘આજાનાહિ નિગ્ગહ’’ન્તિ એવં નિગ્ગહેતબ્બાયેવ, એવં અનિગ્ગહેતબ્બમ્પિ મં નિગ્ગણ્હાસિ, ઈદિસેન પન નિગ્ગહેન દુન્નિગ્ગહિતા મયં હોમ. ઇદાનિ યં નિગ્ગહં સન્ધાય દુન્નિગ્ગહિતા ચ હોમાતિ અવોચ, તં દસ્સેતું ‘‘હઞ્ચિ પુગ્ગલો…પે… ઇદં તે મિચ્છા’’તિ આહ. એવમિદં અનુલોમપટિલોમતો ચતૂહિ પાપનારોપનાહિ નિગ્ગહસ્સ ઉપનીતત્તા ઉપનયનચતુક્કં નામ હોતિ.

ઇદાનિ ન હેવં નિગ્ગહેતબ્બેતિઆદિકં નિગ્ગમનચતુક્કં નામ હોતિ. તત્થ ન હેવં નિગ્ગહેતબ્બેતિ યથાહં તયા નિગ્ગહિતો, ન હિ એવં નિગ્ગહેતબ્બો, એતસ્સ હિ નિગ્ગહસ્સ દુન્નિગ્ગહભાવો મયા સાધિતો. તેન હીતિ તેન કારણેન. યસ્મા એસ નિગ્ગહો દુન્નિગ્ગહો, તસ્મા યં મં નિગ્ગણ્હાસિ. હઞ્ચિ પુગ્ગલો…પે… ઇદં તે મિચ્છાતિ ઇદં નિગ્ગણ્હનં તવ મિચ્છાતિ અત્થો. તેન હિ યે કતે નિગ્ગહેતિ યેન કારણેન ઇદં મિચ્છા, તેન કારણેન યો તયા નિગ્ગહો કતો, સો દુક્કટો. યં મયા પટિકમ્મં કતં, તદેવ સુકતં. યાપિ ચેસા પટિકમ્મચતુક્કાદિવસેન કથામગ્ગસમ્પટિપાદના કતા, સાપિ સુકતાતિ. તદેવ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિઆદિકસ્સ અનુલોમપઞ્ચકસ્સ નુપલબ્ભતીતિઆદિકાનં પટિકમ્મનિગ્ગહોપનયનનિગ્ગમનચતુક્કાનઞ્ચ વસેન અનુલોમપચ્ચનીકં નામ નિદ્દિટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં. એત્તાવતા સકવાદિનો પુબ્બપક્ખે સતિ પરવાદિનો વચનસામઞ્ઞમત્તેન છલવાદેન જયો હોતિ.

ઇદાનિ યથા પરવાદિનો પુબ્બપક્ખે સતિ સકવાદિનો ધમ્મેનેવ તથેન જયો હોતિ, તથા વાદુપ્પત્તિં દસ્સેતું ‘‘પુગ્ગલો નુપલબ્ભતી’’તિ પચ્ચનીકાનુલોમપઞ્ચકં આરદ્ધં. તત્થ પચ્ચનીકે પુચ્છા પરવાદિસ્સ, રૂપાદિભેદં સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થં સન્ધાય પટિઞ્ઞા સકવાદિસ્સ, સુદ્ધસમ્મુતિસચ્ચં વા પરમત્થમિસ્સકં વા સમ્મુતિસચ્ચં સન્ધાય ‘‘યો સચ્ચિકટ્ઠો’’તિ પુન અનુયોગો પરવાદિસ્સ, સમ્મુતિવસેન ‘‘પુગ્ગલો નુપલબ્ભતી’’તિ નવત્તબ્બત્તા મિસ્સકવસેન વા અનુયોગસ્સ સંકિણ્ણત્તા ‘‘ન હેવ’’ન્તિ પટિક્ખેપો સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞાતં પટિક્ખિપતીતિ વચનસામઞ્ઞમત્તેન ‘‘આજાનાહિ નિગ્ગહ’’ન્તિઆદિવચનં પરવાદિસ્સ. એવમયં પુગ્ગલો નુપલબ્ભતીતિ દુતિયવાદં નિસ્સાય દુતિયો નિગ્ગહો હોતીતિ વેદિતબ્બો. એવં તેન છલેન નિગ્ગહો આરોપિતો.

ઇદાનિ ધમ્મેન સમેન પરવાદિપટિઞ્ઞાય અત્તનો વાદે જયં દસ્સેતું અનુલોમનયે પુચ્છા સકવાદિસ્સ, અત્તનો લદ્ધિં નિસ્સાય પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ, લદ્ધિયા ઓકાસં અદત્વા પરમત્થવસેન પુન અનુયોગો સકવાદિસ્સ, પરમત્થવસેન પુગ્ગલસ્સ અનુપલબ્ભનતો પટિક્ખેપો પરવાદિસ્સ, તતો પરં ધમ્મેન સમેન અત્તનો જયદસ્સનત્થં ‘‘આજાનાહિ પટિકમ્મ’’ન્તિઆદિ સબ્બં સકવાદિવચનમેવ હોતિ. તત્થ સબ્બેસં પટિકમ્મનિગ્ગહોપનયનનિગ્ગમનચતુક્કાનં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. એવમિદં ‘‘પુગ્ગલો નુપલબ્ભતી’’તિઆદિકસ્સ પચ્ચનીકપઞ્ચકસ્સ ‘‘ઉપલબ્ભતી’’તિઆદીનં પટિકમ્મનિગ્ગહોપનયનનિગ્ગમનચતુક્કાનઞ્ચ વસેન પચ્ચનીકાનુલોમપઞ્ચકં નામ નિદ્દિટ્ઠં હોતિ. એવમેતાનિ પઠમસચ્ચિકટ્ઠે દ્વે પઞ્ચકાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ, તત્થેતં વુચ્ચતિ –

‘‘નિગ્ગહો પરવાદિસ્સ, સુદ્ધો પઠમપઞ્ચકે;

અસુદ્ધો પન તસ્સેવ, પટિકમ્મજયો તહિં.

‘‘નિગ્ગહો સકવાદિસ્સ, અસુદ્ધો દુતિયપઞ્ચકે;

વિસુદ્ધો પન તસ્સેવ, પટિકમ્મજયો તહિં.

‘‘તસ્મા દ્વીસુપિ ઠાનેસુ, જયોવ સકવાદિનો;

ધમ્મેન હિ જયો નામ, અધમ્મેન કુતો જયો.

‘‘સચ્ચિકટ્ઠે યથા ચેત્થ, પઞ્ચકદ્વયમણ્ડિતે;

ધમ્માધમ્મવસેનેવ, વુત્તો જયપરાજયો.

‘‘ઇતો પરેસુ સબ્બેસુ, સચ્ચિકટ્ઠેસુ પણ્ડિતો;

એવમેવ વિભાવેય્ય, ઉભો જયપરાજયે’’તિ. (કથા. અટ્ઠ. ૭-૧૦);

પઠમો સુદ્ધિકસચ્ચિકટ્ઠો નિટ્ઠિતો.

એવં સુદ્ધિકસચ્ચિકટ્ઠં વિત્થારેત્વા ઇદાનિ તમેવ અપરેહિપિ ઓકાસાદીહિ નયેહિ વિત્થારેતું પુન ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પુચ્છા સકવાદિસ્સ, પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સ. પુન સબ્બત્થાતિ સરીરં સન્ધાય અનુયોગો સકવાદિસ્સ, રૂપસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સનાદોસઞ્ચ ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’’ન્તિ આપજ્જનદોસઞ્ચ દિસ્વા પટિક્ખેપો પરવાદિસ્સ. સેસમેત્થ અનુલોમપચ્ચનીકપઞ્ચકે હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. પાઠો પન સંખિત્તો. તત્થ યસ્મા સરીરં સન્ધાય ‘‘સબ્બત્થ નુપલબ્ભતી’’તિ વુત્તે સરીરતો બહિ ઉપલબ્ભતીતિ આપજ્જતિ, તસ્મા પચ્ચનીકે પટિક્ખેપો સકવાદિસ્સ, પઠમં અનુજાનિત્વા પચ્છા અવજાનાતીતિ છલવાદસ્સ વસેન પટિકમ્મં પરવાદિસ્સ, સેસં પાકટમેવ.

દુતિયનયે સબ્બદાતિ પુરિમપચ્છિમજાતિકાલઞ્ચ ધરમાનપરિનિબ્બુતકાલઞ્ચ સન્ધાય અનુયોગો સકવાદિસ્સ, સ્વેવ ખત્તિયો સો બ્રાહ્મણોતિઆદીનં આપત્તિદોસઞ્ચ ધરમાનપરિનિબ્બુતાનં વિસેસાભાવદોસઞ્ચ દિસ્વા પટિક્ખેપો પરવાદિસ્સ. સેસં પઠમનયે વુત્તસદિસમેવ.

તતિયનયે સબ્બેસૂતિ ખન્ધાયતનાદીનિ સન્ધાય પુચ્છા સકવાદિસ્સ, રૂપસ્મિં અત્તા, ચક્ખુસ્મિં અત્તાતિઆદિદોસભયેન પટિક્ખેપો પરવાદિસ્સ. સેસં તાદિસમેવાતિ.

એવમિમાનિ તીણિ મુખાનિ અનુલોમપચ્ચનીકપઞ્ચકે અનુલોમમત્તવસેનેવ તાવ પટિપાટિયા ભાજેત્વા પુન પચ્ચનીકાનુલોમપઞ્ચકે પચ્ચનીકમત્તવસેનેવ ભાજેતું ‘‘પુગ્ગલો નુપલબ્ભતી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એત્તાવતા સુદ્ધિકસ્સ ચેવ ઇમેસઞ્ચ તિણ્ણન્તિ ચતુન્નં સચ્ચિકટ્ઠાનં એકેકસ્મિં સચ્ચિકટ્ઠે અનુલોમપચ્ચનીકસ્સ, પચ્ચનીકાનુલોમસ્સ ચાતિ દ્વિન્નં દ્વિન્નં પચ્ચનીકાનં વસેન અયં અટ્ઠમુખા નામ વાદયુત્તિ નિદ્દિટ્ઠા હોતીતિ વેદિતબ્બા. યા એકેકસ્મિં મુખે એકેકસ્સ નિગ્ગહસ્સ વસેન વુચ્ચતિ. તત્થેતં વુચ્ચતિ –

‘‘એવં ચતુબ્બિધે પઞ્હે, પઞ્ચકદ્વયભેદતો;

એસા અટ્ઠમુખા નામ, વાદયુત્તિ પકાસિતા.

‘‘અટ્ઠેવ નિગ્ગહા તત્થ, ચત્તારો તેસુ ધમ્મિકા;

અધમ્મિકા ચ ચત્તારો, સબ્બત્થ સકવાદિનો;

જયો પરાજયો ચેવ, સબ્બત્થ પરવાદિનો’’તિ. (કથા. અટ્ઠ. ૧૪);

અયં તાવેત્થ અનુત્તાનત્થતો સંવણ્ણના.

અત્થવિનિચ્છયો પનેત્થાપિ મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરેન કતનિદ્દેસસ્સ નયમુખમત્તદસ્સનવસેનેવ હોતિ. થેરેન હિ ભગવતા ઠપિતાય એતિસ્સા માતિકાય પદુદ્ધારવસેન નિદ્દેસં અકત્વા ભગવતા દિન્નઅટ્ઠમુખવાદયુત્તિનયે ઠત્વા અપરેહિ પરિયાયેહિ પુગ્ગલવાદં, તદઞ્ઞં નાનપ્પકારં મિચ્છાગાહઞ્ચ નિરાકરોન્તેનેવ પુગ્ગલકથં આદિં કત્વા સાધિકદ્વિસતકથાહિ નિદ્દેસો કતો.

તત્થ પુગ્ગલવાદનિરાકરણત્થં તાવ ખન્ધાયતનધાતુઇન્દ્રિયવસેન સત્તપઞ્ઞાસાય ધમ્મેસુ એકેકેન સદ્ધિં ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન, રૂપઞ્ચ ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન…પે… પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન, વેદનાપિ ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિઆદિના નયેન પુગ્ગલસંસન્દનવસપ્પવત્તં સુદ્ધિકસંસન્દનં, યથા રૂપવેદનાદયો સત્તપઞ્ઞાસ ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞા વિસદિસા ઉપલબ્ભન્તિ, એવં રૂપાદીહિ વિસદિસો પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિ પુચ્છનવસપ્પવત્તં ઓપમ્મસંસન્દનં, ‘‘રૂપં પુગ્ગલો, રૂપસ્મિં પુગ્ગલો, અઞ્ઞત્ર રૂપા પુગ્ગલો, પુગ્ગલસ્મિં રૂપ’’ન્તિ એવં ચતુક્કનયેન સત્તપઞ્ઞાસાય ધમ્મેહિ પુચ્છનવસપ્પવત્તં ચતુક્કનયસંસન્દનન્તિ તિવિધા સંસન્દનનયા વુત્તા. તત્થ પુગ્ગલસ્સ રૂપાદિસભાવત્તે નિચ્ચસસ્સતુચ્છેદાદિપ્પસઙ્ગતો યથાનુરૂપં નિરાકરણં વેદિતબ્બં, અતિવિત્થારભયેનેત્થ ઉપરિ ચેતં ન વિત્થારીયતિ.

તતો ‘‘યથા રૂપાદયો સપ્પચ્ચયા, અપ્પચ્ચયાદયો વા હોન્તિ, એવં તવ પુગ્ગલોપિ સપ્પચ્ચયતાદિલક્ખણયુત્તો’’તિ પુચ્છનવસપ્પવત્તા લક્ખણયુત્તિકથા, ‘‘પુગ્ગલો’’તિ, ‘‘ઉપલબ્ભતી’’તિ ચ પદદ્વયાદિસોધનત્થં ‘‘યો પુગ્ગલો, સો ઉપલબ્ભતિ. યો વા ઉપલબ્ભતિ, સો પુગ્ગલો’’તિઆદિપુચ્છનવસપ્પવત્તં વચનસોધનં, ‘‘રૂપધાતુયા રૂપી’’તિઆદિ નામપઞ્ઞત્તિસોધનવસપ્પવત્તો પઞ્ઞત્તાનુયોગો ચ, ‘‘સોવ પુગ્ગલો સન્ધાવતિ અસ્મા લોકા પરં લોકં, અઞ્ઞો વા, ન અઞ્ઞો વા, નેવ અઞ્ઞો નાનઞ્ઞો વા’’તિઆદિના ગતિપરિવત્તનમુખેન ચુતિપટિસન્ધાનુયોગો, ‘‘રુક્ખં ઉપાદાય છાયાદીનં વિય ખન્ધાદિં ઉપાદાય પરમત્થતો પુગ્ગલપઞ્ઞત્તી’’તિ વાદે તસ્સ અનિચ્ચસઙ્ખતતાદિપ્પસઙ્ગદીપકો ઉપાદાપઞ્ઞત્તાનુયોગો, ‘‘કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં કારકો પુગ્ગલો’’તિ વાદે તસ્સ વટ્ટદુક્ખાનુપચ્છેદાદિપ્પસઙ્ગદીપકો પુરિસકારાનુયોગો ચ, ‘‘યો ઇદ્ધિવિકુબ્બકો, સો પુગ્ગલો’’તિઆદિવાદભેદકો અભિઞ્ઞાનુયોગો, ‘‘માતાપિતાદયો નામ અત્થિ, તેન પુગ્ગલો અત્થી’’તિ વાદભેદકો ઞાતકાનુયોગો, ‘‘એવં ખત્તિયો’’તિઆદિ જાત્યાનુયોગો, ‘‘ગહટ્ઠો પબ્બજિતો’’તિઆદિ પટિપત્તાનુયોગો, ‘‘દેવો મનુસ્સો’’તિઆદિ ઉપપત્તાનુયોગો, ‘‘સોતાપન્નો’’તિઆદિ પટિવેધાનુયોગો, ‘‘અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા’’તિઆદિ સઙ્ઘાનુયોગો, ‘‘પુગ્ગલો સઙ્ખતો’’તિઆદિવસપ્પવત્તો સચ્ચિકટ્ઠસભાગાનુયોગો, ‘‘સુખં વેદનં વેદિયમાનો’’તિઆદિ વેદકાનુયોગો, ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સી’’તિઆદિ કિચ્ચાનુયોગો, ‘‘અત્થિ પુગ્ગલો અત્તહિતાય પટિપન્નો’’તિઆદિના પુગ્ગલસભાવસાધકસુત્તેસુ સન્નિસ્સિતેસુ –

સબ્બે ધમ્મા અનત્તા (મ. નિ. ૧.૩૫૩, ૩૫૬; ધ. પ. ૨૭૯), દુક્ખમેવ ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જતિ (સં. નિ. ૨.૧૫).

કિન્નુ સત્તોતિ પચ્ચેસિ, માર દિટ્ઠિગતં નુ તે;

સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જોયં, નયિધ સત્તૂપલબ્ભતિ.

દુક્ખમેવ હિ સમ્ભોતિ, દુક્ખં તિટ્ઠતિ વેતિ ચ;

નાઞ્ઞત્ર દુક્ખા સમ્ભોતિ, નાઞ્ઞં દુક્ખા નિરુજ્ઝતિ. (સં. નિ. ૧.૧૭૧);

યસ્મા ચ ખો, આનન્દ, સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા…પે… તસ્મા સુઞ્ઞો લોકોતિ વુચ્ચતિ (સં. નિ. ૪.૮૫).

‘‘અત્તનિ વા, ભિક્ખવે, સતિ અત્તનિયં મેતિ અસ્સાતિ…પે… અત્તનિ ચ ભિક્ખવે અત્તનિયે ચ સચ્ચતો થેતતો અનુપલબ્ભનિયમાને યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં, સો લોકો, સો અત્તા, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ, નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામીતિ, નનાયં, ભિક્ખવે, કેવલો પરિપૂરો બાલધમ્મો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૪), ‘‘તત્ર, સેનિય, ય્વાયં સત્થા દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો ન પઞ્ઞાપેતિ, અભિસમ્પરાયે ચ…પે… અયં વુચ્ચતિ, સેનિય, સત્થા સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદિના પુગ્ગલાભાવદીપકસુત્તસન્દસ્સનવસપ્પવત્તો સુત્તસન્દસ્સનાનુયોગો ચાતિ એત્તકેન કથામગ્ગેન વિત્થારતો પઠમા પુગ્ગલકથા વિભત્તા. તત્થ ‘‘અત્થિ પુગ્ગલો અત્તહિતાય પટિપન્નો’’તિઆદીસુ યથા રૂપાદયો ધમ્મા પચ્ચત્તલક્ખણસામઞ્ઞલક્ખણવસેન લબ્ભન્તિ, ન એવં પુગ્ગલો, રૂપાદીસુ પન સતિ લોકવોહારમત્તેન ‘‘અત્થિ પુગ્ગલો’’તિ વુચ્ચતીતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા – ‘‘ઇમા ખો, ચિત્ત…પે… લોકવોહારા લોકપઞ્ઞત્તિયો’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૪૦). દ્વિધાપિ બુદ્ધાનં કથા સમ્મુતિકથા, પરમત્થકથા ચ. તત્થ ‘‘સત્તો પુગ્ગલો ગામો પબ્બતો’’તિઆદિકા સમ્મુતિકથા નામ, ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા ખન્ધા આયતનાની’’તિઆદિકા પરમત્થકથા નામ. બુદ્ધા હિ યે યે સત્તા યથા યથા બુજ્ઝિત્વા ચતુસચ્ચપટિવેધં કાતું સક્કોન્તિ, તેસં તેસં તથા તથા સમ્મુતિવસેન વા પરમત્થવસેન વા વોમિસ્સકવસેન વા દેસેત્વા નામરૂપપરિચ્છેદદસ્સનવસેનેવ અમતં મગ્ગં પકાસેન્તિ. અયઞ્હિ –

દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસિ, સમ્બુદ્ધો વદતં વરો;

સમ્મુતિં પરમત્થઞ્ચ, તતિયં નુપલબ્ભતિ.

તત્થ –

સઙ્કેતવચનં સચ્ચં, લોકસમ્મુતિકારણં;

પરમત્થવચનં સચ્ચં, ધમ્માનં તથલક્ખણં.

તસ્મા વિઞ્ઞૂ અકત્વાન, બ્યઞ્જનેભિનિવેસનં;

પરમત્થે પતિટ્ઠાય, પુગ્ગલાદિં વિવજ્જયે.

પઞ્ઞત્તિં અનતિક્કમ્મ, પરમત્થો પકાસિતો;

વિનાયકેન સો યસ્મા, તસ્મા અઞ્ઞોપિ પણ્ડિતો;

પરમત્થં પકાસેન્તો, સમઞ્ઞં નાતિધાવયેતિ. (કથા. અટ્ઠ. ૨૩૭);

અયં પુગ્ગલકથાનયો.

પરિહાનિકથાદિવણ્ણના

પુગ્ગલકથાતો પરં ‘‘પરિહાયતિ અરહા અરહત્તા’’તિઆદિના અસેખા, સોતાપન્નવજ્જિતસેખા ચ અગ્ગમગ્ગફલતો પરિહાયન્તીતિ પવત્તા પરિહાનિકથા. પબ્બજ્જા વિય પટિવેધસઙ્ખાતો બ્રહ્મચરિયવાસોપિ મનુસ્સેસુ એવ ભવતિ, નત્થિ દેવેસુ બ્રહ્મચરિયવાસોતિ પવત્તા બ્રહ્મચરિયકથા. દુક્ખદસ્સનેન એકદેસતો કિલેસા પહીયન્તિ, તથા સમુદયદસ્સનાદીહીતિ એવં નાનાભિસમયવસેન ઓધિસો કિલેસા પહીયન્તીતિ પવત્તા ઓધિસોકથા. ઝાનલાભી પુથુજ્જનો કામરાગબ્યાપાદે સમુચ્છેદવસેન જહતિ, સો ચતુસચ્ચાભિસમયા પઠમમેવ અનાગામી હોતીતિ પવત્તા જહતિકથા. અતીતાદિભેદં સબ્બં ખન્ધાદિકં કાલત્તયેપિ ખન્ધાદિસભાવેન અત્થીતિ પવત્તા સબ્બમત્થીતિકથા. અતીતં, અનાગતઞ્ચ ખન્ધાદિકં અત્થીતિ પવત્તા અતીતક્ખન્ધાદિકથા. અતીતેસુ વિપાકધમ્મધમ્મેસુ એકચ્ચં અવિપક્કવિપાકમેવ અત્થિ, ન ઇતરન્તિ પવત્તા એકચ્ચમત્થીતિકથા. સબ્બે ધમ્મા સતિપટ્ઠાનાતિ પવત્તા સતિપટ્ઠાનકથા. અતીતાનાગતાદિવસેન નત્થિ, સકભાવેન વા અત્થિ, પરભાવેન નત્થીતિ પવત્તા હેવત્થિકથા. તત્થ હેવત્થીતિ એવં ઇમિના પકારેન અત્થીતિ અત્થો.

અધિમાનિકાનં, કુહકાનં વા અરહત્તપટિઞ્ઞાનં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં દિસ્વા મારકાયિકા દેવતા ઉપસંહરન્તીતિ પવત્તા પરૂપહારકથા. અરહતો પરેસં નામગોત્તાદીસુ અત્થિ અઞ્ઞાણં, અત્થિ કઙ્ખા, પરેહિ ઞાપનીયતો અત્થિ પરવિતરણાતિ તિસ્સો કથા. સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે દુક્ખન્તિ વાચા ભિજ્જતીતિ પવત્તા વચીભેદકથા. દુક્ખન્તિ વાચં ભાસન્તો દુક્ખે ઞાણં આહરતિ, તઞ્ચ લોકુત્તરન્તિ પવત્તા દુક્ખાહારકથા. સમાપત્તિયં, ભવઙ્ગે ચ ચિત્તં ચિરં તિટ્ઠતીતિ પવત્તા ચિત્તટ્ઠિતિકથા. સબ્બે સઙ્ખારા નિપ્પરિયાયેન આદિત્તા કુક્કુળનિરયસદિસાતિ પવત્તા કુક્કુળકથા. પચ્ચેકં ચતુસચ્ચદસ્સનવસેન એકેકસ્સ મગ્ગસ્સ ચતુક્ખત્તું ઉપ્પત્તિવસેન સોળસહિ કોટ્ઠાસેહિ અરહત્તપ્પત્તીતિ પવત્તા અનુપુબ્બાભિસમયકથા. બુદ્ધાનં વોહારવચનં લોકુત્તરન્તિ પવત્તા વોહારકથા. સુદ્ધસત્તાનં અપ્પટિસઙ્ખાય મગ્ગેન વિના કિલેસનિરોધસઙ્ખાતો અપ્પટિસઙ્ખાનિરોધો, પટિસઙ્ખાય તેન મગ્ગેન કિલેસનિરોધોતિ દ્વે નિરોધાતિ પવત્તા નિરોધકથા.

તથાગતબલં સાવકસાધારણન્તિ પવત્તા બલકથા. આસવક્ખયઞાણવિરહિતં નવબલં લોકુત્તરન્તિ પવત્તા અરિયન્તિકથા. સરાગં ચિત્તં નિબ્બાનં આરબ્ભ રાગતો વિમુચ્ચતીતિ પવત્તા વિમુત્તિકથા. ઝાનેન વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિયા પઠમં વિમુત્તં ચિત્તં મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિમુચ્ચમાનં નામ હોતીતિ પવત્તા વિમુચ્ચમાનકથા. અટ્ઠમકસઙ્ખાતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠસ્સ અનુલોમગોત્રભુક્ખણે દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા પહીયન્તિ નામ, મગ્ગક્ખણે પહીના નામાતિ પવત્તા અટ્ઠમકકથા. અટ્ઠમકસ્સ મગ્ગક્ખણે સદ્ધિન્દ્રિયાદીનિ પટિલભન્તિ, ન પટિલદ્ધાનીતિ પવત્તા અટ્ઠમકસ્સ ઇન્દ્રિયકથા. ચતુત્થજ્ઝાનધમ્મુપત્થદ્ધં મંસચક્ખુમેવ દિબ્બચક્ખુ નામાતિ પવત્તા દિબ્બચક્ખુકથા. તથા મંસસોતે દિબ્બસોતકથા. યથાકમ્મૂપગતઞાણમેવ દિબ્બચક્ખૂતિ પવત્તા યથાકમ્મૂપગતઞાણકથા. દેવબ્રહ્માનં પાણાતિપાતાદિઅસંવરાભાવમત્તેન સમ્પત્તવિરતિયા અભાવેપિ સંવરો અત્થીતિ પવત્તા સંવરકથા. અસઞ્ઞીનમ્પિ ચુતિપટિસન્ધિક્ખણે સઞ્ઞા અત્થીતિ પવત્તા અસઞ્ઞકથા. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનભૂમિયં સઞ્ઞા નપ્પવત્તતીતિ પવત્તા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકથા.

અરહા ગિહી અસ્સાતિ પવત્તા ગિહિસ્સ અરહાતિકથા. અનાગામિનો સુદ્ધાવાસેસુ પટિસન્ધિચિત્તેન ઉપપત્તિક્ખણે અરહન્તો હોન્તીતિ પવત્તા ઉપપત્તિકથા. અરહતો લોકિયધમ્માપિ અનાસવાતિ પવત્તા અનાસવકથા. પચ્ચુપ્પન્નક્ખણે સમઙ્ગિભાવસમન્નાગમો ચ રૂપાવચરાદિભૂમન્તરપટિલાભસમન્નાગમો ચાતિ દ્વે સમન્નાગમા, યેસં પન ઇમે દ્વે સમન્નાગમે ઠપેત્વા અઞ્ઞોપિ હેત્થ ઉપપત્તિધમ્મવસેન એકો સમન્નાગમો નામ અત્થિ, તેન અરહા ચતૂહિ ફલેહિ સમન્નાગતોતિ પવત્તા સમન્નાગતકથા. ઇમિનાવ નયેન અરહા છહિ ઉપેક્ખાહિ સમન્નાગતોતિ પવત્તા ઉપેક્ખાસમન્નાગતકથા. મગ્ગઞાણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતબોધિયા સદા સન્નિહિતભાવેન બુદ્ધોતિ પવત્તા બોધિયા બુદ્ધોતિકથા. મહાપુરિસલક્ખણયુત્તાવ બોધિસત્તાતિ પવત્તા લક્ખણકથા. બોધિસત્તાનમ્પિ મગ્ગનિયામો અત્થીતિ પવત્તા નિયામોક્કન્તિકથા. ચતુત્થમગ્ગટ્ઠો તીહિ ફલેહિ સમન્નાગતોતિઆદિના પવત્તા અપરાપિ સમન્નાગતકથા. પઠમમગ્ગાદીહિ પહીનેહિ સદ્ધિં નિપ્પરિયાયતો અરહત્તં સબ્બસંયોજનપ્પહાનન્તિ પવત્તા સબ્બસંયોજનપહાનકથા.

નિપ્પરિયાયતો ફલં વિમુત્તિ નામ, વિપસ્સનામગ્ગપચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ પન પરિયાયતો. એવં પન અગ્ગહેત્વા યં કિઞ્ચિ કિલેસવિપ્પયુત્તં ઞાણં વિમુત્તીતિ પવત્તા વિમુત્તિકથા. બુદ્ધાદિઅસેખારમ્મણં અસેખઞાણન્તિ પવત્તા અસેખઞાણકથા. પથવીકસિણાદિસમાપત્તિયો પરમત્થતો અવિજ્જમાને પઞ્ઞત્તારમ્મણે પવત્તત્તા વિપરીતઞાણન્તિ પવત્તા વિપરીતકથા. તત્થ અનિચ્ચે નિચ્ચન્તિઆદિના ચતુબ્બિધો વિપલ્લાસો વેદિતબ્બો. સબ્બેસં પુથુજ્જનાનં નિયામગમનાય ઞાણં અત્થીતિ પવત્તા નિયામકથા. સબ્બં ઞાણં પટિસમ્ભિદાતિ પવત્તા પટિસમ્ભિદાકથા. સમ્મુતિવિસયમ્પિ ઞાણં ભૂતારમ્મણમેવાતિ પવત્તા સમ્મુતિઞાણકથા. ચેતોપરિયઞાણં ચિત્તારમ્મણમેવ, ન તંસમ્પયુત્તરાગાદિચેતસિકારમ્મણન્તિ પવત્તા ચિત્તારમ્મણકથા. સબ્બસ્મિં અનાગતધમ્મે સબ્બેસં ઞાણં અત્થીતિ પવત્તા અનાગતઞાણકથા. પચ્ચુપ્પન્ને અત્તનો ઞાણેપિ ઞાણં પવત્તતીતિ પવત્તા પટુપ્પન્નઞાણકથા. બુદ્ધા વિય સાવકાપિ તેન તેન વેનેય્યજનેન પત્તબ્બફલં ઞત્વાવ તદત્થાય ધમ્મં દેસેન્તીતિ પવત્તા ફલઞાણકથા.

સમ્મત્તનિયામો નિયમતો નિચ્ચટ્ઠેન અસઙ્ખતોતિ પવત્તા નિયામકથા. ‘‘ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતા’’તિઆદિવચનતો પટિચ્ચસમુપ્પાદો અસઙ્ખતોતિ પવત્તા પટિચ્ચસમુપ્પાદકથા. ‘‘સચ્ચાનિ તથાનિ અવિતથાની’’તિઆદિવચનતો ચતુસચ્ચાનિ અસઙ્ખતાનીતિ પવત્તા સચ્ચકથા. ‘‘ચત્તારો આરુપ્પા આનેઞ્જા’’તિ વચનતો અસઙ્ખતાતિ પવત્તા આરુપ્પકથા. નિરોધસમાપત્તિ અસઙ્ખતાતિ પવત્તા નિરોધસમાપત્તિકથા. અસઙ્ખતો આકાસોતિ આકાસકથા. આકાસો સનિદસ્સનોતિકથા. પથવીધાતુ સનિદસ્સનાતિઆદિં કત્વા કાયકમ્મં સનિદસ્સનન્તિ પરિયોસાનકથા.

નત્થિ કેચિ ધમ્મા કેહિચિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહિતા, તેન એકવિધેન રૂપસઙ્ગહોતિઆદિ નિરત્થકન્તિ પવત્તા સઙ્ગહિતકથા. વેદનાદયો અરૂપધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં ન સમ્પયુત્તાતિ પવત્તા સમ્પયુત્તકથા. ચેતસિકં નત્થીતિ પવત્તા ચેતસિકકથા. ચેતનાધમ્મોવ દાનં, ન દેય્યધમ્મોતિ પવત્તા દાનકથા. પટિગ્ગાહકાનં પરિભોગમયં પુઞ્ઞં અત્થીતિ પવત્તા પરિભોગકથા. પેતા ઇતો દિન્નચીવરાદીહેવ યાપેન્તીતિ પવત્તા ઇતોદિન્નકથા. પથવીકમ્મવિપાકોતિકથા. જરામરણં વિપાકોતિકથા. કિલેસપ્પહાનમત્તમેવ સામઞ્ઞફલં, ન ચિત્તચેતસિકા ધમ્માતિ પવત્તા અરિયધમ્મવિપાકકથા. અઞ્ઞમઞ્ઞાદિપચ્ચયતાય વિપાકો વિપાકધમ્મધમ્મોતિકથા.

અસુરકાયેન સદ્ધિં છ ગતિયોતિ પવત્તા ગતિકથા. મતસત્તો માતુઉતુસમયઞ્ચ માતાપિતુસંયોગઞ્ચ ઓલોકયમાનો સત્તાહં, અતિરેકસત્તાહં વા યસ્મિં ભવે તિટ્ઠતિ, સો અન્તરાભવો નામ અત્થીતિ પવત્તા અન્તરાભવકથા. રૂપાદિપઞ્ચકામગુણાવ કામધાતુ નામ, ન તુ વત્થુકામકિલેસકામાતિ પવત્તા કામગુણકથા. પઞ્ચેવાયતનાનિ કામાતિકથા. રૂપધમ્માવ રૂપધાતૂતિકથા. અરૂપધમ્માવ અરૂપધાતૂતિકથા. રૂપધાતુયા સત્તા ઘાનાદીહિ સદ્ધિં સળાયતનિકાતિ પવત્તા રૂપધાતુયાઆયતનકથા. આરુપ્પેપિ અત્થિ સુખુમરૂપન્તિકથા. કાયવચીવિઞ્ઞત્તિવસેન રૂપં કમ્મન્તિકથા. ચિત્તવિપ્પયુત્તો અરૂપધમ્મોવ જીવિતિન્દ્રિયં, રૂપજીવિતિન્દ્રિયં નત્થીતિ પવત્તા જીવિતિન્દ્રિયકથા. અરિયુપવાદકમ્મેન અરહત્તા પરિહાયતીતિ પવત્તા કમ્મહેતુકથા.

અનિચ્ચાદિવસેન સઙ્ખારે આદીનવતો અપસ્સિત્વા નિબ્બાનં આનિસંસતો પસ્સન્તસ્સ સંયોજનપ્પહાનં હોતીતિ પવત્તા આનિસંસદસ્સાવિકથા. નિબ્બાનારમ્મણમ્પિ સંયોજનં અત્થીતિ પવત્તા અમતારમ્મણકથા. રૂપં સારમ્મણન્તિકથા. અનુસયા અનારમ્મણાતિકથા. ઞાણં અનારમ્મણન્તિકથા. અતીતારમ્મણઞ્ચ અનાગતારમ્મણઞ્ચ ચિત્તં અનારમ્મણન્તિકથાદ્વયં. સબ્બં ચિત્તં વિતક્કાનુપતિતન્તિકથા. વિતક્કવિપ્ફારોવ સદ્દો, સો ચ ન સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ પવત્તા વિતક્કવિપ્ફારસદ્દકથા. વિનાપિ ચિત્તેન વાચા પવત્તતીતિ પવત્તા નયથાચિત્તસ્સવાચાતિકથા. વિનાપિ ચિત્તેન કાયકમ્મં પવત્તતીતિ પવત્તા નયથાચિત્તસ્સકાયકમ્મન્તિકથા. અતીતેહિપિ ઝાનેહિ, અનાગતેહિપિ યોગિનો સમન્નાગતાતિ પવત્તા અતીતાનાગતસમન્નાગતકથા.

ભવઙ્ગચિત્તે અનિરુદ્ધે એવ કુસલાકુસલચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તદભાવે ચ સન્તતિનિરોધો સિયાતિ પવત્તા નિરોધકથા. સહ વાચાહિ વિઞ્ઞત્તિરૂપં મગ્ગોતિકથા. પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સાપિ મગ્ગભાવના અત્થીતિ પવત્તા પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિસ્સમગ્ગકથા. પઞ્ચવિઞ્ઞાણા કુસલાપિ અકુસલાપીતિકથા. પઞ્ચવિઞ્ઞાણા સાભોગાતિકથા. મગ્ગક્ખણે લોકિયેન, લોકુત્તરેન ચાતિ દ્વીહિ સીલેહિ યુત્તાતિકથા. સીલં અચેતસિકન્તિકથા. સીલં ન ચિત્તાનુપરિવત્તીતિકથા. સમાદાનહેતુચિત્તવિપ્પયુત્તો પુઞ્ઞોપચયો હોતીતિ પવત્તા સમાદાનહેતુકકથા. વિઞ્ઞત્તિ સીલન્તિકથા. પાણાતિપાતાદયો વિનાપિ વિઞ્ઞત્તિં હોન્તીતિ પવત્તા અવિઞ્ઞત્તિદુસ્સીલ્યકથા.

અનુસયા અબ્યાકતા, અહેતુકા, ચિત્તવિપ્પયુત્તાતિ તિસ્સોપિ અનુસયકથા. અસેખસ્સ ઞાણવિપ્પયુત્તપ્પવત્તિયા સો ઞાણીતિ નવત્તબ્બોતિ પવત્તા ઞાણકથા. ઞાણં ચિત્તવિપ્પયુત્તન્તિકથા. મગ્ગક્ખણે ઇદં દુક્ખન્તિ ઞાણં પવત્તન્તિ પવત્તા ઇદં દુક્ખન્તિકથા. બુદ્ધા ઇદ્ધિબલેન આયુકપ્પં વિનાપિ મહાકપ્પં તિટ્ઠન્તીતિ પવત્તા ઇદ્ધિબલકથા. ચિત્તસન્તતિ સમાધિ, ન એકચિત્તક્ખણિકોતિ પવત્તા સમાધિકથા. અવિજ્જાદિપટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેહિ અઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતતાતિ પવત્તા ધમ્મટ્ઠિતતાકથા. રૂપાદીહિ અઞ્ઞા અનિચ્ચતાતિ પવત્તા અનિચ્ચતાકથા.

વિઞ્ઞત્તિયો વિનાપિ ઇન્દ્રિયસંવરો કાયવચીકમ્મન્તિ પવત્તા કથા. સબ્બં કમ્મં વિપાકજનકન્તિ પવત્તા કમ્મકથા. સદ્દો વિપાકોતિ પવત્તા કથા. સળાયતનં વિપાકોતિ પવત્તા કથા. મગ્ગં વિનાપિ સત્તક્ખત્તુપરમોતિકથા. તથા કોલંકોલએકબીજિકથાસુપિ. દિટ્ઠિસમ્પન્નો જીવિતા વોરોપેતીતિકથા. દિટ્ઠિસમ્પન્નસ્સ અપાયદુગ્ગતિયા સદ્ધિં રૂપાદિતણ્હાસઙ્ખાતદુગ્ગતિપહીનાતિ પવત્તા દુગ્ગતિકથા. સત્તમભવિકસ્સ તણ્હાસમ્ભવતો દુગ્ગતિ અપ્પહીનાતિ પવત્તા સત્તમભવિકકથા.

સઙ્ઘભેદાદિકપ્પટ્ઠં કમ્મં કત્વા તેન મહાકપ્પં અસીતિભાગં કત્વા તતો એકભાગમત્તં કાલં આયુકપ્પં નિરયે પચ્ચન્તીતિ અગ્ગહેત્વા સકલં મહાકપ્પં પચ્ચન્તિ, વિનસ્સમાનેપિ કપ્પે ચક્કવાળન્તરેસુ પચ્ચન્તીતિ પવત્તા કપ્પટ્ઠકથા. સઙ્ઘભેદકો અપ્પનાકુસલાનિ વિય કામાવચરકુસલમ્પિ ન પટિલભતીતિ પવત્તા કુસલપટિલાભકથા. અઙ્ગસમ્પન્નાય આણત્તિયા અભાવેપિ માતુઘાતાદિઆનન્તરિયકમ્મપયોજકો મિચ્છત્તનિયતો એવાતિ પવત્તા અનન્તરાપયુત્તકથા. અનિયતધમ્મેસુપિ કેચિ કુસલસમ્પયુત્તાનિયતા અત્થીતિ પવત્તા નિયતસ્સ નિયામકથા. નીવરણેહિ નિવુતેન પટિચ્છન્નેનેવ ચિત્તેન નીવરણં પજહન્તીતિ પવત્તા નિવુતકથા. સમ્મુખીભૂતં સંયોજનમેવ જહતીતિ પવત્તા સમ્મુખીભૂતકથા. સમાપન્નો ચ ઝાનારમ્મણનિકન્તિયા ઝાનં અસ્સાદેતીતિ પવત્તા સમાપન્નો અસ્સાદેતીતિકથા. દુક્ખવેદનાયપિ રાગસ્સાદવેદના હોતીતિ પવત્તા અસ્સાતરાગકથા. ધમ્મતણ્હા અબ્યાકતાતિકથા. ધમ્મતણ્હા ન દુક્ખસમુદયોતિકથા.

કુસલં વા અકુસલસ્સ, અકુસલં વા કુસલસ્સ અનન્તરા ઉપ્પજ્જન્તીતિ પવત્તા કુસલાકુસલપટિસન્દહનકથા. ગબ્ભસેય્યકાનમ્પિ બીજમત્તં સળાયતનં પટિસન્ધિક્ખણે ઉપ્પજ્જતીતિ પવત્તા સળાયતનુપ્પત્તિકથા. પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અનન્તરા ઉપ્પજ્જન્તીતિ પવત્તા અનન્તરપચ્ચયકથા. સમ્માવાચાકમ્મન્તવિઞ્ઞત્તિયો અરિયરૂપન્તિકથા. કામરાગાદિતો અઞ્ઞો અનુસયોતિકથા. કિલેસપરિયુટ્ઠાનં ચિત્તવિપ્પયુત્તન્તિકથા. યથા કામરાગો કામધાતુયં પરિયાપન્નો, એવં રૂપરાગઅરૂપરાગા રૂપારૂપભૂમિયં પરિયાપન્નાતિ પવત્તા પરિયાપન્નકથા. દ્વયં દિટ્ઠિગતં અબ્યાકતન્તિકથા. દિટ્ઠિગતં અપરિયાપન્નન્તિકથા. યો યેસં હેતુપચ્ચયો, સો પુન તેસં સહજાતાદિપચ્ચયો ન હોતિ, એકધાવ એકસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ પવત્તા પચ્ચયતાકથા. અવિજ્જાવ સઙ્ખારાનં પચ્ચયો, ન પન સઙ્ખારા અવિજ્જાયાતિ પવત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયકથા. કાલદ્ધાના ઇમે પરિનિપ્ફન્નેન પઞ્ઞત્તિમત્તાતિ પવત્તા અદ્ધાકથા. એવં ખણલયમુહુત્તકથા. અઞ્ઞસ્સ આસવસ્સ અભાવા આસવા અનાસવાતિ પવત્તા આસવકથા. લોકુત્તરાનં ધમ્માનં જરામરણં લોકુત્તરન્તિ પવત્તા જરામરણકથા. નિરોધસમાપત્તિ લોકુત્તરાતિ પવત્તા સઞ્ઞાવેદયિતકથા. સા લોકિયાતિ પવત્તા દુતિયસઞ્ઞાવેદયિતકથા. નિરોધસમાપન્નોપિ કાલં કરેય્યાતિ પવત્તા તતિયસઞ્ઞાવેદયિતકથા. નિરોધસમાપત્તિ અસઞ્ઞસત્તુપિકાતિકથા. કમ્મતો અઞ્ઞો ચિત્તવિપ્પયુત્તો કમ્મૂપચયોતિકથા.

બલપ્પત્તા બુદ્ધાદયો ઇદ્ધિબલેન સત્તાનં ચિત્તં રાગાદિઅનુપ્પત્તિયા નિગ્ગણ્હન્તીતિ પવત્તા નિગ્ગહકથા. એવં કુસલુપ્પત્તિયા પરચિત્તપગ્ગહનકથા. બુદ્ધા ઇદ્ધિયા પરેસં સુખં દેન્તીતિ પવત્તા સુખાનુપ્પદાનકથા. ‘‘સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ મનસિકરોતો અતીતાદિભેદભિન્ને સબ્બે સઙ્ખારે આરમ્મણવસેન એકતો અધિગણ્હાતીતિ પવત્તા અધિગય્હમનસિકારકથા. રૂપં હેતુકન્તિકથા. એવં રૂપં સહેતુકન્તિકથા. રૂપં કુસલાકુસલન્તિકથા. રૂપં વિપાકોતિકથા, યથા કામાવચરકમ્મેન જાતં રૂપં કામાવચરં, એવં રૂપાવચરારૂપાવચરકમ્મેહિ જાતં રૂપં રૂપાવચરારૂપાવચરન્તિકથા. રૂપરાગો રૂપધાતુયા, અરૂપરાગો ચ અરૂપધાતુયા પરિયાપન્નોતિકથા.

અત્થિ અરહતો પુઞ્ઞૂપચયોતિકથા. નત્થિ અરહતો અકાલમચ્ચૂતિકથા. યં કિઞ્ચિ ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બમિદં કમ્મતોતિકથા. ઇન્દ્રિયબદ્ધમેવ દુક્ખં, ન સબ્બે સઙ્ખારાતિ પવત્તા ઇન્દ્રિયબદ્ધકથા. સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા ઠપેત્વા અરિયમગ્ગન્તિકથા. મગ્ગફલાનેવ સઙ્ઘો નામ, ન ચ તાનિ દક્ખિણં પટિગ્ગણ્હન્તિ, તસ્મા ન વત્તબ્બં સઙ્ઘો દક્ખિણં પટિગ્ગણ્હાતીતિકથા. તથા ન વત્તબ્બં સઙ્ઘો દક્ખિણં વિસોધેતીતિકથા. ન વત્તબ્બં સઙ્ઘો ભુઞ્જતીતિકથા. ન વત્તબ્બં સઙ્ઘસ્સ દિન્નં મહપ્ફલન્તિકથા. બુદ્ધા ન કિઞ્ચિ ભુઞ્જન્તિ, તસ્મા ન વત્તબ્બં બુદ્ધસ્સ દિન્નં મહપ્ફલન્તિકથા. દાયકતો દાનં વિસુજ્ઝતિ, ન પટિગ્ગાહકતોતિ પવત્તા દક્ખિણાવિસુદ્ધિકથા.

બુદ્ધા તુસિતલોકે એવ નિબ્બત્તન્તિ, ન મનુસ્સલોકે. એત્થ હિ નિમ્મિતરૂપમત્તં દસ્સેન્તીતિ પવત્તા મનુસ્સલોકકથા. નિમ્મિતરૂપં ધમ્મં દેસેતિ, ન બુદ્ધોતિ પવત્તા ધમ્મદેસનાકથા. રાગોવ કરુણા નામ, તતો નત્થિ બુદ્ધાનં કરુણાતિકથા. બુદ્ધાનં ઉચ્ચારપસ્સાવો અઞ્ઞે ગન્ધજાતે અતિવિય અધિગણ્હાતીતિ પવત્તા ગન્ધજાતકથા. બુદ્ધા એકેન મગ્ગેન ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ સચ્છિકરોન્તીતિ પવત્તા એકમગ્ગકથા. પરિકમ્માદિં વિનાવ પઠમાદિજ્ઝાના દુતિયાદિજ્ઝાનં સઙ્કમતીતિ પવત્તા ઝાનસઙ્કન્તિકથા. પઞ્ચકનયે અવિતક્કવિચારમત્તં ઝાનં વિસું ઝાનં નામ ન હોતિ, ઝાનન્તરિકં નામ હોતીતિ પવત્તા ઝાનન્તરિકકથા. સમાપન્નો સદ્દં સુણાતીતિકથા. વિઞ્ઞાણં વિના પસાદચક્ખુના રૂપં પસ્સતીતિકથા.

તેકાલિકે કિલેસે પજહતીતિ પવત્તા કિલેસપ્પજહનકથા. નિબ્બાનસઙ્ખાતાપિ સુઞ્ઞતા સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નાતિ પવત્તા સુઞ્ઞતકથા. અસઙ્ખતમેવ સામઞ્ઞફલન્તિકથા. યેસં કેસઞ્ચિ ધમ્માનં પટિલાભા અસઙ્ખતાતિ પવત્તા પત્તિકથા. સબ્બધમ્માનં સભાવસઙ્ખાતા તથતા અસઙ્ખતાતિ પવત્તા તથતાકથા. અનવજ્જટ્ઠેન નિબ્બાનમ્પિ કુસલન્તિકથા. આનન્તરિયાદિં વિનાપિ અત્થિ પુથુજ્જનસ્સ અચ્ચન્તનિયામતાતિકથા. લોકિયસદ્ધાદયો ન ઇન્દ્રિયાનીતિ પવત્તા ઇન્દ્રિયકથા.

અસઞ્ચિચ્ચાપિ આનન્તરિકો હોતીતિ પવત્તા અસઞ્ચિચ્ચકથા. નત્થિ પુથુજ્જનસ્સ ઞાણન્તિ પવત્તા ઞાણકથા. નેરયિકાનં કમ્માનેવ નિરયપાલરૂપેન વધેન્તિ, ન નિરયપાલાતિ પવત્તા નિરયપાલકથા. અત્થિ દેવેસુ તિરચ્છાનાતિકથા. વિરતિત્તયં ચિત્તવિપ્પયુત્તં, પઞ્ચઙ્ગિકોવ મગ્ગોતિ પવત્તા મગ્ગકથા. પટિચ્ચસમુપ્પાદેસુ ઞાણં લોકુત્તરન્તિ પવત્તા ઞાણકથા.

તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરબ્ભ સાસનં નવં કતન્તિ પવત્તા સાસનકથા. પુથુજ્જનો એકક્ખણે તેધાતુકેહિ ધમ્મેહિ અવિવિત્તોતિ પવત્તા અવિવિત્તકથા. ઞેય્યાવરણહેતુકં કિઞ્ચિ સંયોજનં અપ્પહાયપિ અરહા હોતીતિ પવત્તા સંયોજનકથા. ‘‘સઙ્ખારા નિચ્ચા હોન્તુ, રુક્ખા નિચ્ચપુપ્ફફલાદિયુત્તા ખેમિનો હોન્તૂ’’તિઆદિના યથાધિપ્પાયં ઇદ્ધિ પવત્તતીતિ પવત્તા ઇદ્ધિકથા. બુદ્ધાનં સરીરઆયુપભાવેમત્તતો અઞ્ઞાપિ વેમત્તતા અત્થીતિ પવત્તા બુદ્ધકથા. એકસ્મિં ખણે સબ્બલોકધાતૂસુ અનેકે બુદ્ધા સન્તીતિ પવત્તા સબ્બદિસાકથા. સબ્બે ધમ્મા નિયતાતિ પવત્તા ધમ્મકથા. સબ્બકમ્માનિ ફલદાને નિયતાનીતિ પવત્તા કમ્મકથા.

અરહા અસબ્બઞ્ઞુભાવેન સબ્બઞ્ઞુવિસયે કિઞ્ચિ સંયોજનં અપ્પહાય પરિનિબ્બાતીતિ પવત્તા પરિનિબ્બાનકથા. અરહા કુસલચિત્તો પરિનિબ્બાયતીતિ પવત્તા કુસલચિત્તકથા. અરહા આનેઞ્જે સણ્ઠિતો પરિનિબ્બાયતીતિ પવત્તા આનેઞ્જકથા. અત્થિ ગબ્ભસેય્યાય ધમ્માભિસમયો, અત્થિ ગબ્ભસેય્યાય અરહત્તપ્પત્તિ, સુપિનન્તે ધમ્માભિસમયો, અરહત્તપ્પત્તિ ચાતિ પવત્તા તિસ્સોપિ કથા. સબ્બં સુપિનચિત્તં અબ્યાકતન્તિકથા. ખણિકતાય ચિત્તાનં નત્થિ આસેવનપચ્ચયતાતિકથા. સબ્બે સઙ્ખતા એકચિત્તક્ખણિકાતિ પવત્તા ખણિકકથા.

ઇત્થિયા સદ્ધિં એકતો સમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામાતિ પૂજાદિં કત્વા એકાધિપ્પાયપ્પત્તસ્સ ભિક્ખુનો મેથુનો ધમ્મો પટિસેવિતબ્બોતિ પવત્તા એકાધિપ્પાયકથા. પાપભિક્ખૂસુ મેથુનં પટિસેવન્તેસુ અરહન્તાનં વણ્ણેન અમનુસ્સા મેથુનં પટિસેવન્તીતિ પવત્તા અરહન્તવણ્ણકથા. કેચિ સત્તા અત્તનો ઇસ્સરિયેન કામકારિકાવસેન વિનિપાતં ગચ્છન્તિ, ન કમ્મવસેનાતિ પવત્તા ઇસ્સરિયકામકારિકાકથા. ન રાગો રાગપતિરૂપકોતિઆદિ પતિરૂપકથા. ખન્ધાયતનાદયો અપરિનિપ્ફન્નાતિ પવત્તા અપરિનિપ્ફન્નકથાતિ સાધિકદ્વિસતકથા. પાળિયં અટ્ઠમુખવાદયુત્તિવસેનેવ સમ્મિતિયાદીનં ભિન્નલદ્ધિકાનં લદ્ધિભેદવસેન નાનાપકારતો વિભત્તા, તા પન સબ્બકથા પુગ્ગલકથાવ. તા તંતંલદ્ધિભેદવસેન સઙ્ખેપતોપિ વુચ્ચમાના અતિભારિયં ગન્થં કરોન્તિ, તસ્મા ન વિત્થારિતા. તં પન નયં ઇચ્છન્તેહિ પાળિઅટ્ઠકથાસુ (કથા. ૧ આદયો; કથા. અટ્ઠ. નિદાનકથા) એવ વિત્થારતો ગહેતબ્બોતિ અયમેત્થ પાળિનયેન સદ્ધિં અત્થવિનિચ્છયો.

મોહવિચ્છેદનિયા અભિધમ્મમાતિકત્થવણ્ણનાય

કથાવત્થુમાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.