૪. પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિમાતિકા

એકકમાતિકત્થવણ્ણના

ઇદાનિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિમાતિકાસંવણ્ણનાનયો હોતિ. તત્થ અનુત્તાનત્થતો તાવ છ પઞ્ઞત્તિયોતિ એત્થ ‘‘આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૦) આગતટ્ઠાને સન્દસ્સના પકાસના પઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘સુપઞ્ઞત્તં મઞ્ચપીઠ’’ન્તિ (પારા. ૨૬૯) આગતટ્ઠાને ઠપના નિક્ખિપના પઞ્ઞત્તિ નામ, ઇધ ઉભયમ્પિ વટ્ટતિ. છ પઞ્ઞત્તિયોતિ હિ છ પઞ્ઞાપના છ સન્દસ્સના પકાસનાતિપિ, છ ઠપના નિક્ખિપનાતિપિ વુત્તં હોતિ. નામપઞ્ઞત્તિયેવ હિ તે તે વિજ્જમાનાવિજ્જમાને ધમ્મે સન્દસ્સેતીતિપિ. તેન તેન કોટ્ઠાસેન ઠપેતીતિપિ. ખન્ધપઞ્ઞત્તીતિઆદિ પન સઙ્ખેપતો તાસં પઞ્ઞત્તીનં સરૂપદસ્સનં. તત્થ ખન્ધાનં ‘‘ખન્ધા’’તિ પઞ્ઞાપના સન્દસ્સના પકાસના ચ ઠપના નિક્ખિપના ચ ખન્ધપઞ્ઞત્તિ નામ…પે… પુગ્ગલાનં ‘‘પુગ્ગલા’’તિ પઞ્ઞાપના સન્દસ્સના પકાસના ચ ઠપના નિક્ખિપના ચ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ નામ. ઇમા એવ છ પઞ્ઞત્તિયો વિજ્જન્તિ. અઞ્ઞાસમ્પિ સમ્મુતિપરમત્થકથાનં પઞ્ઞત્તીનં અનન્તત્તા, ઉપલક્ખણવસેન પન પધાનભાવતો ચ એતાવ વુત્તા. પાળિમુત્તકનયેન પન સબ્બસઙ્ગાહિકા વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિઆદયો છ નામપઞ્ઞત્તિયો અટ્ઠકથાસુ (પુ. પ. અટ્ઠ. માતિકાવણ્ણના ૧) આગતા, તા ચ હેટ્ઠા વુત્તાતિ ઇધ ન વુત્તા. તાસુ ઇધ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપદેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, સેસેહિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ ચાતિ દ્વે એવ લબ્ભન્તિ.

અટ્ઠકથામુત્તકેન પન આચરિયનયેન અપરાપિ છ પઞ્ઞત્તિયો – ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ સમોધાનપઞ્ઞત્તિ ઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તિ તજ્જાપઞ્ઞત્તિ સન્તતિપઞ્ઞત્તીતિ, યા ‘‘અત્થપઞ્ઞત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. તત્થ યા ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય નિસ્સાય સમ્મતા સત્તાદિકા, અઙ્ગાનિ ઉપાદાય રથાદિકા, ચન્દાદિપરિવત્તાદયો ઉપાદાય કાલદિસાદિકા, તંતંભૂતનિમિત્તં, ભાવનાવિસેસઞ્ચ ઉપાદાય કસિણાદિઉગ્ગહપટિભાગનિમિત્તાદિકાતિ અયં એવરૂપા સભાવધમ્મેહિ એકત્તેન વા સચ્છિકટ્ઠપરમત્થેન અનુપલબ્ભસભાવા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ નામ. પઞ્ઞાપેતબ્બટ્ઠેન ચેસા પઞ્ઞત્તિ વુત્તા, ન પન પઞ્ઞાપનટ્ઠેન. યા તસ્સ તસ્સત્થસ્સ પઞ્ઞાપના, સા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિયેવ.

યા પન અઞ્ઞં પઠમાદિં ઉપનિધાય અપેક્ખિત્વા દુતિયં રસ્સં દીઘં દૂરં સન્તિકન્તિઆદિકા તદઞ્ઞાપેક્ખૂપનિધા, છત્તપાણીતિઆદિકા હત્થગતૂપનિધા, કુણ્ડલીતિઆદિકા સમ્પયુત્તૂપનિધા, ધઞ્ઞસકટન્તિ આદિકા સમારોપિતૂપનિધા, ઇન્દસાલગુહાતિઆદિકા અવિદૂરગતૂપનિધા, સુવણ્ણવણ્ણોતિઆદિકા પટિભાગૂપનિધા, બ્રાહ્મણગામોતિઆદિકા તબ્બહુલૂપનિધા, મણિકટકન્તિઆદિકા તબ્બિસિટ્ઠૂપનિધાતિ એવમાદિ અનેકપ્પકારા પઞ્ઞાપના, અયં ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ નામ.

ધઞ્ઞરાસીતિઆદિકા પન સમોધાનપઞ્ઞત્તિ નામ. પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ ઉપનિક્ખિપિત્વા દ્વે તીણીતિઆદિકા ઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તિ નામ. તંતંસભાવનિસ્સિતા પથવીઆદિકા તજ્જાપઞ્ઞત્તિ નામ. આસીતિકોતિઆદિકા પન સન્તતિપઞ્ઞત્તિ નામ.

અટ્ઠકથામુત્તકેનેવ આચરિયનયેન અપરાપિ ધમ્મકથિકાદિકા કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ, કિસથૂલાદિકા સણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિ, ઇત્થિપુરિસાદિકા લિઙ્ગપઞ્ઞત્તિ, કામાવચરાદિકા, કોસલકાદિકા ચ ભૂમિપઞ્ઞત્તિ, તિસ્સો નાગોતિઆદિકા પચ્ચત્તપઞ્ઞત્તિ, નિરોધાદિકા અસઙ્ખતપઞ્ઞત્તિ ચાતિ છ પઞ્ઞત્તિયો.

એતાસુ પન દ્વાદસસુ તજ્જાપઞ્ઞત્તિ, એકચ્ચા ભૂમિપઞ્ઞત્તિ, અસઙ્ખતપઞ્ઞત્તિ ચ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતા નામપઞ્ઞત્તિ, તદઞ્ઞા પરમત્થાવસેસા, પન અત્થપઞ્ઞત્તીતિ દીપિતા અવિજ્જમાનાદિપઞ્ઞત્તિયો ચાતિ. અયં તાવેત્થ અનુત્તાનત્થતો સંવણ્ણના.

અત્થનિચ્છયો પનેત્થાપિ પાળિનયેનેવ સદ્ધિં હોતિ, ન વિના પાળિં તસ્સ વત્તુમસક્કુણેય્યત્તા. પાળિયઞ્ચ યસ્મા આદિતો પઞ્ચ પઞ્ઞત્તિયો, તદત્થભૂતા ખન્ધાદયો ચ હેટ્ઠા વિભઙ્ગપ્પકરણે નિપ્પદેસતો કથિતાતિ તા ઇધ ‘‘કિત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ, યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના સઙ્ખેપેનેવ નિદ્દિટ્ઠા, તા ચેત્થાપિ વુત્તત્થા. પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ પન હેટ્ઠા ન વુત્તાતિ ‘‘કિત્તાવતા પુગ્ગલાનં પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ? સમયવિમુત્તો, અસમયવિમુત્તો’’તિઆદિના એકકાદિભેદેન યાવ દસકા દસધા માતિકં ઠપેત્વા વિત્થારેનેવ વિભત્તા, સા ચ ઞાતબ્બપભેદતો અવુચ્ચમાના દુબ્બિઞ્ઞેય્યા, તસ્મા પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા એવ ચેત્થ પાળિનયાનુસારેન સઙ્ખેપતો અત્થનિચ્છયો હોતિ, સો ચેત્થ માતિકાયં વુત્તે સબ્બપુગ્ગલે અનુદ્ધરિત્વા ઞાતબ્બાનં દુબ્બિઞ્ઞેય્યાનં પુગ્ગલાનં એકકાદિભેદતોવ માતિકં ઉદ્ધરિત્વા વિભજનવસેન સઙ્ખેપતોવ હોતિ. કથં? ‘‘સમયવિમુત્તો અસમયવિમુત્તો, કુપ્પધમ્મો અકુપ્પધમ્મો, ચેતનાભબ્બો અનુરક્ખણાભબ્બો, ભયૂપરતો અભયૂપરતો, ભબ્બાગમનો અભબ્બાગમનો, નિયતો અનિયતો, પટિપન્નકો ફલે ઠિતો, સમસીસી ઠિતકપ્પી, સોતાપન્નો સત્તક્ખત્તુપરમો કોલંકોલો એકબીજી, સકદાગામી, અનાગામી અન્તરાપરિનિબ્બાયી ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી, અરહા’’તિ એકકમાતિકા.

તત્થ યો અપ્પનં નિબ્બત્તેતું યુત્તપત્તકાલે રૂપારૂપસમાપત્તિસઙ્ખાતેહિ અટ્ઠહિ વિમોક્ખેહિ પચ્ચનીકધમ્મતો વિમુચ્ચિત્વા તીસુ મગ્ગેસુ યેન કેનચિ યથાસકં આસવે ખેપેત્વા વુટ્ઠિતો, અયં સમયવિમુત્તો નામ. ‘‘એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા’’તિઆદિવચનતો (પુ. પ. ૧) હિ અટ્ઠસમાપત્તિલાભી પુથુજ્જનો વા ખીણાસવો વા ઇધ ન ગહિતો, સમાપત્તિલાભિનો પન ફલટ્ઠસેખાવ ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવો, સબ્બેપિ ચ અરિયા મગ્ગવિમોક્ખં સન્ધાય અસમયવિમુત્તા નામ. બાહિરાનઞ્હિ અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં સમાપજ્જન્તસ્સ પવિવેકટ્ઠાનલાભાદિસમયોપિ અત્થિ, વત્તકરણકાલાદિઅસમયોપિ અત્થિ. મગ્ગવિમોક્ખેન વિમુચ્ચનસ્સ પન તાદિસો સમયો વા અસમયો વા નત્થિ, યસ્સ સદ્ધા બલવતી, વિપસ્સના ચ આરદ્ધા, તસ્સ ગચ્છન્તસ્સ વા ભુઞ્જન્તસ્સ વા મગ્ગફલપટિવેધો નામ ન હોતીતિ નત્થિ, તસ્મા સબ્બે અરિયા અરિયવિમોક્ખે અસમયવિમુત્તાતિ વેદિતબ્બા. પુરિમપદેપિ લોકિયસમાપત્તિઞ્ઞેવ સન્ધાય સેખા સમયવિમુત્તા નામ જાતા.

અવસિભાવા અટ્ઠસમાપત્તિલાભી પન પુથુજ્જનો, સોતાપન્નસકદાગામિનો દ્વે સેખા અટ્ઠસમાપત્તિં સન્ધાય કુપ્પધમ્મો નામ. પરિહાનધમ્મોતિપિ દુવિધા એવ. અનાગામિઆદયો સુપ્પહીનસમાધિપારિપન્થિકત્તા વસિભાવા સમાપત્તિલાભી પુથુજ્જનો, અરિયા ચ લોકુત્તરધમ્મેપિ સન્ધાય અકુપ્પધમ્મો નામ. અપરિહાનધમ્મોતિ તે એવ. ચેતનાભબ્બોતિ ચેતનાસઙ્ખાતેન ઝાનસમાપત્તિવળઞ્જનેન અપરિહાનિં આપજ્જિતું ભબ્બો. યો હિ રૂપારૂપજ્ઝાનેસુ આચિણ્ણવસિતાય ચેતનાસઙ્ખાતાય ઝાનસમાપત્તિયા નિરન્તરં વળઞ્જમાનો તેહિ ન પરિહાયતિ, અવળઞ્જમાનો ચ પરિહાયતિ, અયં વળઞ્જમાનો ચેતનાભબ્બો નામ. અનુરક્ખણાભબ્બોતિ ઝાનસ્સ ઉપકારાનુપકારધમ્મે જાનિત્વા અનુરક્ખણાય અવળઞ્જમાનોપિ અપરિહાનિં આપજ્જિતું ભબ્બો, એસો ચ પુરિમતો બલવતરો, આચિણ્ણવસિનો પઞ્ઞાસમ્પદાય ઉપકારાનુપકારધમ્મે જાનિત્વા તદનુરૂપં પટિપજ્જનતોતિ વેદિતબ્બો.

ભયૂપરતોતિ ભયેન પાપતો ઉપરતો વિરતો સેખો, કલ્યાણપુથુજ્જનો ચ. તેસુ પચ્છિમો દુગ્ગતિવટ્ટકિલેસઉપવાદસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ ભયેહિ પાપતો ઓરમતિ, સેખો દુગ્ગતિવજ્જેહિ, અપાયેહિ મુત્તત્તા. ખીણાસવો પન અભયૂપરતો નામ સમુચ્છિન્નભયત્તા, ઉપવાદતો પન ઓરમિતબ્બો.

અભબ્બાગમનોતિ સમ્મત્તનિયામાગમનસ્સ અભબ્બો, યે આનન્તરિયસઙ્ખાતેન કમ્માવરણેન, નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિસઙ્ખાતેન કિલેસાવરણેન, અહેતુકદુહેતુકપટિસન્ધિસઙ્ખાતેન વિપાકાવરણેન ચ સમન્નાગતા, બુદ્ધાદીસુ ચ સદ્ધારહિતા, મગ્ગભાવનાય ચ ઉત્તરકુરુકાદયો વિય અચ્છન્દિકા, પુબ્બૂપનિસ્સયરહિતા ચ, સબ્બેતે અભબ્બાગમના નામ. વિપરીતા ભબ્બાગમના નામ. પઞ્ચાનન્તરિયનિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકા નિરયગમને, અટ્ઠ અરિયપુગ્ગલા અનુપાદાપરિનિબ્બાનાદીસુ નિયતા નામ. અવસેસપુગ્ગલા અનિબદ્ધગતિકતાય અનિયતા નામ, ઉત્તરકુરુકા પન સુગતિનિયતાપિ મિચ્છત્તસમ્મત્તનિયામસ્સેવ ઇધાધિપ્પેતત્તા ‘‘નિયતા’’તિ ન વુત્તા. મગ્ગસમઙ્ગી પુગ્ગલો મગ્ગક્ખણે ફલત્થાય પટિપન્નકો નામ, ફલસમઙ્ગી ફલાનુપ્પત્તિયમ્પિ ફલે ઠિતો નામ.

યસ્સ પન અપુબ્બાચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચ, અયં સમસીસી નામ. સો ચ તિવિધો હોતિ ઇરિયાપથસમસીસી રોગસમસીસી જીવિતસમસીસીતિ. તત્થ યો ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ એકસ્મિં વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્વા તસ્મિઞ્ઞેવ ઇરિયાપથે પરિનિબ્બાતિ, અયં ઇરિયાપથસમસીસી નામ. યો પન એકં રોગં પત્વા અન્તોરોગે એવ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્વા તેનેવ રોગેન પરિનિબ્બાતિ, અયં રોગસમસીસી નામ. યસ્સ પન કિલેસસીસસઙ્ખાતા અવિજ્જા, અરહત્તમગ્ગેન પવત્તસીસસઙ્ખાતં જીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ ચુતિચિત્તેન સમં પરિયાદાનં ગચ્છતિ, અયં જીવિતસમસીસી નામ. કથમિદં સમં હોતીતિ? વારસમતાય. યસ્મિં હિ વારે મગ્ગેન કિલેસે ખેપિતે પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ પવત્તન્તિ, તસ્સાનન્તરમેવ પરિનિબ્બાયતો ઇમાય વારસમતાય ઇદં ઉભયસીસપરિયાદાનમ્પિ સમં હોતિ નામ, અયમેવ જીવિતસમસીસી ઇધાધિપ્પેતો.

ઠિતકપ્પીતિ ઠિતો કપ્પો ઠિતકપ્પો, સ્વાસ્સ અત્થીતિ ઠિતકપ્પી, કપ્પમ્હિ વિનસ્સમાનમ્હિ કપ્પં ઠપેતું સમત્થોતિ અત્થો.

સચે હિ યેસં મગ્ગસમઙ્ગિક્ખણે કપ્પવિનાસો ભવેય્ય, નેવ તાવ કપ્પો વિનસ્સેય્ય, યાવાયં યથાસકં ફલં ન સચ્છિકરોતીતિ તે વિનસ્સમાનમ્પિ કપ્પં ઠપેન્તીતિ ઠિતકપ્પિનો નામ જાતાતિ. કિઞ્ચાપિ કપ્પવિનાસનકાલે સાસનં નત્થિ, ગતકોટિકે હિ કાલે કપ્પવિનાસો હોતિ, એવં સન્તેપિ મગ્ગાનન્તરફલસ્સ અનન્તરાયં દીપેતું ઇદં અભૂતમ્પિ કારણં આહટં.

સોતાપન્નોતિ નિબ્બાનસમુદ્દનિન્નતાય સોતસઙ્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ પઠમસમઙ્ગી વુચ્ચતિ, ઇધ પન ફલટ્ઠો અધિપ્પેતો. તસ્સેવ ચ પભેદદસ્સનત્થં ‘‘સત્તક્ખત્તુપરમો’’તિઆદિ વુત્તં. સત્તવારા પરમા અસ્સ ભવૂપપત્તીતિ સત્તક્ખત્તુપરમો, તતો પરં અટ્ઠમં ભવં નાદિયતીતિ અત્થો. સોતાપન્નો હિ યો સત્તક્ખત્તું દેવેસુ, મનુસ્સેસુ ચ પટિસન્ધિં ગહેત્વા સત્તમે ભવે દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ, અયં સત્તક્ખત્તુપરમો નામ. કુલતો કુલં ભવતો ભવં ગચ્છતીતિ કોલંકોલો. સો હિ દેવમનુસ્સવસેન દ્વે ગતિયો ભવે સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ, અયં કોલંકોલો નામ. કમ્મપટિસન્ધિયા એકં કમ્મં કિલેસબીજં અસ્સાતિ એકબીજી. સો હિ એકસ્મિઞ્ઞેવ ભવે ખીણાસવો હોતિ. કિં પનસ્સ ભેદસ્સ નિયામકન્તિ? વિપસ્સનાભિઞ્ઞાભેદા. સોતાપન્નેસુ હિ યો વિપસ્સનાય પમત્તો, સો સત્તક્ખત્તુપરમો હોતિ. યો કિઞ્ચિ અપ્પમત્તો, સો કોલંકોલો. યો પન વિપસ્સનાય અતિવિય અપ્પમત્તો, સો એકબીજી હોતિ. યે પન અભિવિય પમત્તા વટ્ટજ્ઝાસયા અનાથપિણ્ડિકવિસાખાસક્કાદયો, તે પુનપ્પુનં વટ્ટસ્મિંયેવ વિચરન્તા આદિતો પટ્ઠાય છ દેવલોકે ઓસાપેત્વા બ્રહ્મલોકેસુપિ યથાક્કમં નિબ્બત્તિત્વા અકનિટ્ઠે ઠત્વા પરિનિબ્બન્તિ, ન તે ઇધ ગહિતા. તે હિ મનુસ્સગતિં પુનપ્પુનં આદિયન્તિ. યે પન મનુસ્સગતિયમ્પિ ભવં આદિયન્તિ, તેસં વસેન સત્તક્ખત્તુપરમો કોલંકોલો માનુસિકભવનિબ્બત્તકો એવ એકબીજી ગહિતો. તે પન સદ્ધાધુરેન આગતા તયો, પઞ્ઞાધુરેન આગતા તયોતિ સોતાપન્નો છબ્બિધો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

પટિસન્ધિવસેન પન સકિં ઇમં મનુસ્સગતિં આગચ્છતીતિ સકદાગામી, દુતિયમગ્ગફલસમઙ્ગી. ઇમિના પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ ચત્તારો વજ્જેત્વા એકોવ ગહિતો. એકચ્ચો હિ સકદાગામિફલે ઠત્વા પુન દુતિયભવે ઇધેવ પરિનિબ્બાતિ, એકચ્ચો ઇધ પત્વા દેવલોકે પરિનિબ્બાતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા દુતિયભવે તત્થેવ પરિનિબ્બાતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાતિ, ઇમે ચત્તારોપિ ઇધ ન ગહિતા. યો પન ઇધ પત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા પુન ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાતિ, અયમેકોવ ઇધ ગહિતો. ઇમસ્સ ચ દ્વે પટિસન્ધિયો, એકબીજિસ્સ પન એકાવાતિ ઇદં તેસં નાનાકરણન્તિ વેદિતબ્બં.

પટિસન્ધિવસેન કામભવં નાગચ્છતીતિ અનાગામી, તતિયમગ્ગફલસમઙ્ગી. તસ્સેવ પન પભેદદસ્સનત્થં ‘‘અન્તરાપરિનિબ્બાયી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અન્તરાપરિનિબ્બાયીતિ આયુવેમજ્ઝસ્સ અન્તરા એવ અરહત્તમગ્ગં ઉપ્પાદેત્વા કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયનસીલો એકો અનાગામી. સો ચ ઉપ્પન્નસમનન્તરં પરિનિબ્બાયી, આયુવેમજ્ઝં અપ્પત્વા પરિનિબ્બાયી, આયુવેમજ્ઝં પત્વા પરિનિબ્બાયીતિ તિવિધો હોતિ. ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીતિ આયુવેમજ્ઝં ઉપહચ્ચ અતિક્કમિત્વા, મરણસમયં વા ઉપહચ્ચ ઉપગન્ત્વા પરિનિબ્બાયી, આયુવેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા યાવ મરણસમયા પરિનિબ્બાયીતિ અત્થો. અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીતિ અસઙ્ખારેન અપ્પદુક્ખેન અધિમત્તપ્પયોગં અકત્વા પરિનિબ્બાયનસીલો. સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીતિ સસઙ્ખારેન દુક્ખેન કસિરેન અધિમત્તપ્પયોગેન પરિનિબ્બાયનસીલો. ઉદ્ધંસોતોતિ ઉદ્ધંવાહિભાવેન ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં વટ્ટસોતઞ્ચ, ઉદ્ધં વા ગન્ત્વા પટિલભિતબ્બતો ઉદ્ધં મગ્ગસોતમસ્સાતિપિ ઉદ્ધંસોતો. અકનિટ્ઠં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામી. ઇમેસં પન અનાગામીનં પભેદદસ્સનત્થમ્પેત્થ ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિઆદિ ચતુક્કં વેદિતબ્બં.

તત્થ યો અવિહતો પટ્ઠાય ચતૂસુ યથાક્કમં ઉપ્પજ્જિત્વા યાવતાયુકં ઠત્વા ચુતો અકનિટ્ઠે ઉપ્પજ્જિત્વા પરિનિબ્બાતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. યો પન અકનિટ્ઠં અપ્પત્વા અન્તરા પરિનિબ્બાતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામી નામ. યો મનુસ્સલોકો અકનિટ્ઠમેવ ગન્ત્વા પરિનિબ્બાતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. યો પન હેટ્ઠા ચતૂસુ સુદ્ધાવાસેસુ અઞ્ઞતરસ્મિં ઉપ્પજ્જિત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામી નામ. એવમેતે અનાગામિનો અટ્ઠચત્તાલીસવિધા હોન્તિ. કથં? અવિહેસુ તાવ તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી, એકો ઉદ્ધંસોતોતિ પઞ્ચ, તે અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિવસેન દસ હોન્તિ, એવં અતપ્પસુદસ્સસુદસ્સીસૂતિ ચત્તાલીસં, અકનિટ્ઠે પન ઉદ્ધંસોતો નત્થિ, તસ્મા તત્થ તં સસઙ્ખારાસઙ્ખારવસેન દુવિધં ઉદ્ધંસોતં વજ્જેત્વા અટ્ઠ ચાતિ અટ્ઠચત્તાલીસ હોન્તિ.

અરહાતિ કિલેસારીનં હતત્તાદિના ખીણાસવો અરહા નામ. સો સુઞ્ઞતાદિવિમોક્ખત્તયવસેન તિવિધો હુત્વા પુન પચ્ચેકં પટિપદાચતુક્કવસેન દ્વાદસવિધા હોન્તિ. યથા ચ અરહા દ્વાદસવિધો, એવં દ્વાદસેવ સકદાગામિનો, ચતુવીસતિ સોતાપન્ના અટ્ઠચત્તાલીસ અનાગામિનોવ પચ્ચેકન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમે ચ સબ્બે અરિયા ઇમસ્મિં સાસને એવ ઉપ્પજ્જન્તિ, નો બહિદ્ધાતિ. એકકનયો.

દુકાદિમાતિકત્થવણ્ણના

દુકાદીસુ ‘‘દ્વે પુગ્ગલા – કોધનો ચ ઉપનાહી ચ મક્ખી ચ પળાસી ચા’’તિઆદિના દુકઞ્ચ, ‘‘તયો પુગ્ગલા – નિરાસો આસંસો વિગતાસો’’તિઆદિના તિકઞ્ચ, ‘‘ચત્તારો પુગ્ગલા – અસપ્પુરિસો, અસપ્પુરિસેનઅસપ્પુરિસતરો, સપ્પુરિસો, સપ્પુરિસેનસપ્પુરિસતરો’’તિઆદિના ચતુક્કઞ્ચ, ‘‘પઞ્ચ પુગ્ગલા – અત્થેકચ્ચો પુગ્ગલો આરભતિ ચ વિપ્પટિસારી ચ હોતિ, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ, અત્થેકચ્ચો પુગ્ગલો આરભતિ ન વિપ્પટિસારી ચ હોતિ…પે… અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ, અત્થેકચ્ચો પુગ્ગલો નારભતિ વિપ્પટિસારી ચ હોતિ…પે… અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. અત્થેકચ્ચો પુગ્ગલો નારભતિ ન વિપ્પટિસારી હોતિ…પે… અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તી’’તિઆદિના પઞ્ચકઞ્ચ વિત્થારતો માતિકં નિક્ખિપિત્વા સબ્બેપિ તે પુગ્ગલા નિદ્દિટ્ઠા, ઇધ પન તે ગન્થવિત્થારભયેન સબ્બે ન ઉદ્દિટ્ઠા, પાળિયા એવ ઞાતબ્બાતિ.

તત્થ તિકે નિરાસોતિ અરહત્તાસાય વિરહિતો દુસ્સીલો. તસ્સ હિ અત્તનો અભબ્બતાય ભબ્બસહાયકસ્સ સીલવતો અરહત્તપ્પત્તિં સુત્વા, ચણ્ડાલપુત્તસ્સ વિય કસ્સચિ રાજપુત્તસ્સ રજ્જાભિસેકં સુત્વા અભિસેકપ્પત્તિયં, ‘‘કુદાસ્સુ નામાહમ્પિ અરહત્તં પાપુણેય્ય’’ન્તિ અરહત્તપ્પત્તિયં પત્થનાપિ ન ઉપ્પજ્જતિ. આસંસોતિ અરહત્તં આસીસમાનો પત્થયમાનો સીલવા. તસ્સ હિ અરહત્તપત્થનાય સીલસમ્પત્તિયા ઠિતત્તા કસ્સચિ અરહત્તપ્પત્તિં સુત્વા, ઉભતોસુજાતસ્સ રાજકુમારસ્સ વિય તાદિસસ્સ કસ્સચિ રજ્જાભિસેકં સુત્વા અભિસેકપ્પત્તિયં, અરહત્તપ્પત્તિયં પત્થના ઉપ્પજ્જતિ. વિગતાસોતિ અરહા. સો હિ પત્તઅરહત્તતાય તત્થ વિગતાસો હોતિ પત્તાભિસેકો વિય ખત્તિયો અભિસેકપ્પત્તિયન્તિ વેદિતબ્બં.

ચતુક્કે પન પાણાતિપાતાદિઅકુસલકમ્મપથસમન્નાગતો અસપ્પુરિસો નામ. યો પન સયમ્પિ પાણાતિપાતાદીનિ કત્વા પરઞ્ચ તત્થ સમાદપેતિ, અયં અસપ્પુરિસેનઅસપ્પુરિસતરો, અસપ્પુરિસતોપિ અસપ્પુરિસતરોતિ અત્થો. વુત્તપટિપક્ખકુસલવસેન સપ્પુરિસો, સપ્પુરિસેનસપ્પુરિસતરો ચ વેદિતબ્બો.

પઞ્ચકે આરભતિ ચ વિપ્પટિસારી ચ હોતીતિ એત્થ આરમ્ભ-સદ્દો આપત્તિવીતિક્કમે વત્તતિ, તસ્મા આપત્તિવીતિક્કમવસેન આરભતિ ચેવ તપ્પચ્ચયા ચ વિપ્પટિસારી હોતીતિ અત્થો. ચેતોવિમુત્તિન્તિ ફલસમ્પયુત્તસમાધિં. પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ ફલસમ્પયુત્તઞાણં. યથાભૂતં નપ્પજાનાતીતિ અનધિગતત્તા યથાસભાવતો નપ્પજાનાતિ. યત્થસ્સાતિ યસ્મિં અરહત્તફલસઙ્ખાતે ઝાને અધિગતે અસ્સ પુગ્ગલસ્સ સબ્બે પાપકા અકુસલા ધમ્મા નિરવસેસા નિરુજ્ઝન્તિ, તે નપ્પજાનાતીતિ સમ્બન્ધો. કિઞ્ચાપિ તે મગ્ગક્ખણે એવ નિરુજ્ઝન્તિ નામ, ફલક્ખણે પન નિરુદ્ધા નામ હોન્તિ, ઇધ પન મગ્ગકિચ્ચવસેન ‘‘ફલક્ખણે નિરુજ્ઝન્તી’’તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

આરભતિ ન વિપ્પટિસારી ચ હોતીતિ આપત્તિં આપજ્જતિ, તં પન દેસેતું સભાગપુગ્ગલં પરિયેસતિ, વુટ્ઠાપેતિ વા, તસ્મા ન વિપ્પટિસારી હોતિ. નારભતિ વિપ્પટિસારી ચ હોતીતિ આપત્તિં નાપજ્જતિ, વિનયપઞ્ઞત્તિયં પન અકોવિદત્તા અનાપત્તિયા આપત્તિસઞ્ઞિતાય વુટ્ઠિતાયપિ તં આપત્તિયા વિપ્પટિસારં વિનોદેતું અસક્કુણેય્યતાય વિપ્પટિસારી હોતિ. નારભતિ ન વિપ્પટિસારી હોતીતિ નારભતિ નેવ આપત્તિં આપજ્જતિ, ન વિપ્પટિસારી હોતિ. અરહત્તઞ્ચ ન પાપુણાતિ. કતરો પનેસ પુગ્ગલોતિ? સીલવા ઓસ્સટ્ઠવીરિયો પુગ્ગલો. સો હિ ‘‘કિં મે ઇમસ્મિં બુદ્ધકાલે પરિનિબ્બાનેન, અનાગતે મેત્તેય્યસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ વિસુદ્ધસીલોપિ પટિપત્તિં ન પૂરેતિ. ઇમે ચત્તારોપિ પુગ્ગલા તથા તથા ઓવદિત્વા આસવક્ખયે પતિટ્ઠાપેતબ્બા. એવં હિ તેપિ ય્વાયં પઞ્ચમો પુગ્ગલો નારભતિ ન વિપ્પટિસારી આરદ્ધવીરિયો અરહત્તં પાપુણાતિ, તેન સમસમાવ ભવિસ્સન્તીતિ.

છક્કાદીસુ –

‘‘છ પુગ્ગલા – અત્થેકચ્ચો પુગ્ગલો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝતિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણાતિ બલેસુ ચ વસીભાવં. અત્થેકચ્ચો પુગ્ગલો…પે… અભિસમ્બુજ્ઝતિ, ન ચ તત્થ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણાતિ, ન ચ બલેસુ વસિભાવં. અત્થેકચ્ચો પુગ્ગલો…પે… અનભિસમ્બુજ્ઝતિ, દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, સાવકપારમિઞ્ચ પાપુણાતિ. અત્થેકચ્ચો પુગ્ગલો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, ન ચ સાવકપારમિં પાપુણાતિ. અત્થેકચ્ચો પુગ્ગલો…પે… અનભિસમ્બુજ્ઝતિ, ન ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, અનાગામી હોતિ અનાગન્તા ઇત્થત્તં. અત્થેકચ્ચો પુગ્ગલો…પે… અનભિસમ્બુજ્ઝતિ, ન ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, આગામી હોતિ આગન્તા ઇત્થત્ત’’ન્તિ –

છક્કં, ‘‘સત્ત પુગ્ગલા – સત્ત ઉદકૂપમા પુગ્ગલા સકિં નિમુગ્ગો નિમુગ્ગોવ હોતિ, ઉમ્મુજ્જિત્વા નિમુજ્જતિ, ઉમ્મુજ્જિત્વા ઠિતો હોતિ, ઉમ્મુજ્જિત્વા વિપસ્સતિ વિલોકેતિ, ઉમ્મુજ્જિત્વા પતરતિ, ઉમ્મુજ્જિત્વા પટિગાધપ્પત્તો હોતિ, ઉમ્મુજ્જિત્વા તિણ્ણો હોતિ પારઙ્ગતો, થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદિના સત્તકં, ‘‘અટ્ઠ પુગ્ગલા – ચત્તારો મગ્ગસમઙ્ગિનો, ચત્તારો ફલસમઙ્ગિનો પુગ્ગલા’’તિ અટ્ઠકં, ‘‘નવ પુગ્ગલા – સમ્માસમ્બુદ્ધો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઉભતોભાગવિમુત્તો પઞ્ઞાવિમુત્તો કાયસક્ખી દિટ્ઠિપ્પત્તો સદ્ધાવિમુત્તો ધમ્માનુસારી સદ્ધાનુસારી’’તિ નવકં, ‘‘દસ પુગ્ગલા – પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા, પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા’’તિ દસકઞ્ચ માતિકં નિક્ખિપિત્વા પાળિયં નિદ્દેસો કતો. તત્થ છક્કે પઠમેન પદેન સમ્માસમ્બુદ્ધો દટ્ઠબ્બો. સો હિ અનાચરિયકો અત્તના ઉપ્પાદિતેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનેન અરહત્તમગ્ગઞાણેન સબ્બાકારતો સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિ, દસઞાણબલેસુ ચ વસિભાવન્તિ. દુતિયેન પન પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો દટ્ઠબ્બો. તતિયેન અગ્ગસાવકો, ચતુત્થેન અવસેસા અરહન્તો, પઞ્ચમેન અનાગામી, છટ્ઠેન સોતાપન્નસકદાગામિનો દટ્ઠબ્બા. તે હિ ‘‘આગન્તા ઇત્થત્ત’’ન્તિ વુત્તાતિ.

સત્તકે પઠમેન પદેન સાસને અનિવિટ્ઠસદ્ધો નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મેહિ એકન્તકાળકેહિ સમન્નાગતો ગહિતો. સો હિ સમુદ્દે ઉદકભીરુકપુરિસો વિય સંસારે અપાયે નિમુગ્ગો નિમુગ્ગોવ હોતિ, ન પુન ભવતો વુટ્ઠાતિ, અનન્તમ્પિ કાલં ભવે એવ વિચરતિ સાસનસમાયોગાભાવા. દુતિયેન પદેન સાસને પટિલદ્ધસદ્ધોપિ દેવદત્તાદયો વિય સદ્ધાદિપરિહાનિયં ઠિતો દુસ્સીલો ગહિતો. સો હિ સમુદ્દે કેનચિ કારણેન ઉમ્મુજ્જિત્વા પુન નિમુગ્ગો વિય સાસનસદ્ધાય ઉમ્મુજ્જિત્વાપિ અપાયે નિમુજ્જતિ એવ, અયં પન ચિરકાલાતિક્કમેન બુદ્ધાદીહિ, અત્તના એવ વા પચ્ચેકબોધિઞાણેન ભવતો ઉદ્ધરણીયો હોતિ સાસને સકિં ઉપ્પન્નાયપિ સદ્ધાય મોક્ખભાવેન નિયમેન નિબ્બાનાવહત્તા. અયમેવ હિસ્સ પુરિમપુગ્ગલતો વિસેસો, ઇતરથા તસ્સ વિસું ગહણે પયોજનમેવ ન સિયાતિ ગહેતબ્બં. તતિયેન સાસને ઉપ્પન્નસદ્ધો ઠિતિભાગિયેહિ સીલાદિગુણેહિ સમન્નાગતો ગહિતો. સો હિ ઉમ્મુજ્જિત્વા તીરં અદિસ્વાવ સમુદ્દમજ્ઝે નાવાદિઆગમનં ઓલોકેન્તો પુન અનિમુજ્જિત્વા ઉણ્ણતપ્પદેસે ઠિતો વિય સાસનસદ્ધાય ઉમ્મુજ્જિત્વા નિબ્બાનં અદિસ્વાવ બુદ્ધાદિં ઓલોકયમાનો સગ્ગે, સીલાદિમ્હિ ઠિતો હોતિ. ચતુત્થેન પન સોતાપન્નો ગહિતો. સો હિ ઉમ્મુજ્જિત્વા ઠિતો તીરં દિસ્વા ઉત્તરણૂપાયં વિલોકયમાનો વિય લોકુત્તરસદ્ધાય ઉમ્મુજ્જિત્વા નિબ્બાનતીરં દિસ્વા ઉત્તરણોપાયં વિલોકેતિ. પઞ્ચમેન સકદાગામી ગહિતો. સો હિ સમુદ્દે તીરં દિસ્વા તદભિમુખં પતરમાનો વિય પઠમમગ્ગેન નિબ્બાનતીરં દિસ્વા તદભિમુખં દુતિયમગ્ગેન પતરતિ નામ. છટ્ઠેન અનાગામી ગહિતો. સો હિ પતરિત્વા તીરં ઉપગ્ગમ્મ કટિપ્પમાણે ઉદકે ઠિતો વિય અરહત્તસમીપે સતિકવાટપતિત્થે અનાવત્તિધમ્મતાય તતિયમગ્ગેન તિટ્ઠતિ. સત્તમેન પન અરહા ગહિતો, સો હિ તરિત્વા પારં પત્વા ઠિતપુરિસો વિય ચત્તારો ઓઘે તરિત્વા નિબ્બાનત્થલે ઠિતો ખીણાસવબ્રાહ્મણો નામ હોતીતિ.

નવકે ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ રૂપારૂપસમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન, અરિયમગ્ગેન સમુચ્છેદવિમોક્ખેન કિલેસતો વિમુત્તો, અરૂપસમાપત્તિયા વા રૂપકાયતો, મગ્ગેન ચ નામકાયતોતિ ઇમેહિ ઉભતોભાગેહિ વિમુત્તોતિપિ ઉભતોભાગવિમુત્તો, સો ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં એકેકતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અરહત્તપ્પત્તાનં ચતુન્નં, નિરોધા વુટ્ઠાય અરહત્તપ્પત્તઅનાગામિનો ચ વસેન પઞ્ચવિધો, તેસુ પચ્છિમોવ નિપ્પરિયાયતો ઉભતોભાગવિમુત્તો નામ, સેસા પરિયાયેન. એત્થ ચ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં કિલેસકાયતો વિમુત્તમ્પિ રૂપકાયતો અવિમુત્તં, અરૂપાવચરં પન તદભયતોપિ વિમુત્તં, તસ્મા તદેવ પાદકં કત્વા અરહત્તપ્પત્તોવ ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતિ, ન રૂપાવચરન્તિ વેદિતબ્બં. પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ અરહત્તમગ્ગપઞ્ઞાય આસવેહિ વિમુત્તો. સો હિ સુક્ખવિપસ્સકો, ચતૂહિ રૂપાવચરજ્ઝાનેહિ વુટ્ઠાય અરહત્તપ્પત્તા ચત્તારો ચાતિ પઞ્ચવિધો. અરૂપાવચરજ્ઝાનેસુ હિ એકસ્મિમ્પિ સતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોવ નામ હોતિ.

કાયસક્ખીતિ રૂપારૂપજ્ઝાનલાભી અરિયો. સો હિ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠવજ્જિતાનં છન્નં સેખાનં વસેન છબ્બિધો. તેનેવ હિસ્સ ‘‘એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા’’તિ નિદ્દેસે વુત્તં. સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠસ્સ ચ ન કેચિપિ આસવા પરિક્ખીણાતિ વત્તબ્બા, પરિક્ખીયિસ્સન્તીતિ પન વત્તબ્બા, અરહતો પન સબ્બેપિ આસવા પરિક્ખીણા, ન એકચ્ચેતિ. સો હિ ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકરોતીતિ કાયસક્ખી, ફુટ્ઠાનં પટિલદ્ધાનં ઝાનાનં અનન્તરં નામકાયેન નિરોધં સચ્છિકરોતીતિપિ કાયસક્ખી, કાયેનાતિ ચેત્થ ‘‘નામકાયેન ચેવ પરમત્થસચ્ચં સચ્છિકરોતિ, પઞ્ઞાય ચ અતિવિજ્ઝ પસ્સતી’’તિ વચનતો અરહત્તફલં ઠપેત્વા સેસમગ્ગફલાનમેતં અધિવચનં, તેન કાયેન પઠમજ્ઝાનાનન્તરં નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકરણતોપિ કાયસક્ખીતિ કેચિ. દિટ્ઠિપ્પત્તોતિ સુક્ખવિપસ્સકો, રૂપજ્ઝાનલાભી ચ યથાવુત્તો છબ્બિધો સેખો ચ, અયં દિટ્ઠન્તપ્પત્તોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો. દસ્સનં દિટ્ઠિ, પઠમમગ્ગો, તસ્સ અનન્તરં નિરોધપ્પત્તોતિ અત્થો. દિટ્ઠપ્પત્તોતિપિ પાઠો, તસ્સ પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠં નિબ્બાનં પુન પત્તોતિ અત્થો.

સદ્ધાવિમુત્તોતિ સુક્ખવિપસ્સકો, રૂપજ્ઝાનલાભી ચ યથાવુત્તો છબ્બિધો સેખો ચ. અયં હિ સદ્દહન્તો વિમુત્તોતિ સદ્ધાવિમુત્તો. કથં પનેતસ્સ દિટ્ઠિપ્પત્તતો નાનત્તન્તિ? આગમનીયપટિપદાય. દિટ્ઠિપ્પત્તો હિ પઞ્ઞાસમ્પદાય પુબ્બભાગે વિપસ્સનાય કિલેસે અપ્પદુક્ખેન વિક્ખમ્ભેન્તો આગતો, સદ્ધાવિમુત્તો પન સદ્ધાબહુલતાય કિલેસે દુક્ખેન વિક્ખમ્ભેન્તો આગતો. એતમેવ હિ ભેદં સન્ધાય નિદ્દેસે ‘‘એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ, નો ચ ખો યથાદિટ્ઠિપ્પત્તસ્સા’’તિ વુત્તં.

ધમ્માનુસારીતિ યસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, અયં પઞ્ઞાસઙ્ખાતેન ધમ્મેન સરતિ અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી, સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠસ્સેતં નામં. ફલે પન પત્તે દિટ્ઠિપ્પત્તો નામ હોતિ. સદ્ધાનુસારીતિ યસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, અયં સદ્ધાય સરતિ અનુસ્સરતીતિ સદ્ધાનુસારી, સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠસ્સેતં નામં. ફલે પન પત્તે સદ્ધાવિમુત્તો નામ હોતિ.

લોકુત્તરધમ્મં હિ નિબ્બત્તેન્તાનં દ્વે ધુરાનિ નામ, દ્વે અભિનિવેસા નામ, દ્વે સીસાનિ નામ. તત્થ સદ્ધાધુરં પઞ્ઞાધુરન્તિ દ્વે ધુરાનિ નામ. એકો પન સમથાભિનિવેસો, એકો વિપસ્સનાભિનિવેસોતિ દ્વે અભિનિવેસા. એકો ચ અરહત્તં મત્થકં પાપુણન્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતિ, એકો પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ ઇમાનિ દ્વે સીસાનિ નામ. યે હિ કેચિ લોકુત્તરં ધમ્મં નિબ્બત્તેન્તિ, સબ્બે તે દ્વે ઇમે ધમ્મે ધુરં કત્વા ઇમેસુ દ્વીસુ ઠાનેસુ અભિનિવિસિત્વા ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ વિમુચ્ચન્તિ. તેસુ યો ભિક્ખુ અટ્ઠસમાપત્તિલાભી પઞ્ઞં ધુરં કત્વા સમથવસેન અભિનિવિટ્ઠો અઞ્ઞતરં અરૂપસમાપત્તિં પદટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, અયં સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે ધમ્માનુસારી નામ. પરતો પન છસુ ઠાનેસુ કાયસક્ખી નામ. અરહત્તફલં પત્તે ઉભતોભાગવિમુત્તો નામ.

અપરો પઞ્ઞમેવ ધુરં કત્વા વિપસ્સનાવસેન અભિનિવિટ્ઠો સુદ્ધસઙ્ખારે વા રૂપાવચરજ્ઝાનેસુ વા અઞ્ઞતરં સમ્મસિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, અયમ્પિ સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે ધમ્માનુસારી નામ. પરતો પન છસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠિપ્પત્તો નામ, અરહત્તં પત્તે પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ.

અપરો પન અટ્ઠસમાપત્તિલાભી સદ્ધં ધુરં કત્વા સમાધિવસેન અભિનિવિટ્ઠો અઞ્ઞતરં અરૂપસમાપત્તિં પદટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, અયં સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારી નામ, પરતો છસુ ઠાનેસુ કાયસક્ખીયેવ નામ. અરહત્તં પત્તે ઉભતોભાગવિમુત્તોયેવ નામ. અપરો સદ્ધમેવ ધુરં કત્વા વિપસ્સનાવસેન અભિનિવિટ્ઠો સુદ્ધસઙ્ખારે વા રૂપાવચરજ્ઝાનેસુ વા અઞ્ઞતરં સમ્મસિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, અયમ્પિ સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારી નામ, પરતો છસુ ઠાનેસુ સદ્ધાવિમુત્તો નામ. અરહત્તપ્પત્તે પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ. ઇમે સત્ત પુગ્ગલા સમ્માસમ્બુદ્ધપચ્ચેકસમ્બુદ્ધેહિ સદ્ધિં નવ લોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યા નામાતિ.

દસકે પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠાતિ સત્તક્ખત્તુપરમો, કોલંકોલો, એકબીજી, સકદાગામી કામાવચરપટિસન્ધિકો, અરહા ચાતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ કામાવચરભૂમિયઞ્ઞેવ અનુપાદિસેસનિબ્બાનસઙ્ખાતા નિટ્ઠાતિ અત્થો. કામાવચરત્તભાવે એવ હિ એતે પરિનિબ્બાયન્તિ, નાઞ્ઞસ્મિં. પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠાતિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી ચાતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇધ કામાવચરે અત્તભાવં વિહાય વિજહિત્વા બ્રહ્મત્તભાવે ઠિતાનઞ્ઞેવ નિટ્ઠાતિ અત્થો. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપતો પાળિનયેન સદ્ધિં અત્થનિચ્છયો, વિત્થારો પન પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપાળિઅટ્ઠકથાસુ (પુ. પ. માતિકા ૧ આદયો; પુ. પ. અટ્ઠ. માતિકાવણ્ણના ૧) ગહેતબ્બોતિ.

મોહવિચ્છેદનિયા અભિધમ્મમાતિકત્થવણ્ણનાય

પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિમાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.