૩. ધાતુકથામાતિકા

ઇદાનિ વિભઙ્ગમાતિકાનન્તરં –

અયં ધાતુકથાદીનં, સમ્પત્તા અત્થવણ્ણના;

માતિકાનં યતો તસ્મા, પઞ્ચન્નમ્પિ યથારહં.

અનુત્તાનત્થતો ચેવ, સઙ્ખેપેનત્થનિચ્છયા;

વિભઙ્ગનયતો ચેવ, હોતિ સંવણ્ણનાનયો.

તત્થ ધાતુકથામાતિકાય તાવ સંવણ્ણના હોતિ. સા પનેસા નિક્ખેપતો પઞ્ચધા ઠિતા – નયમાતિકા અબ્ભન્તરમાતિકા નયમુખમાતિકા લક્ખણમાતિકા બાહિરમાતિકાતિ. તત્થ ‘‘સઙ્ગહો, અસઙ્ગહો…પે… વિપ્પયુત્તેન સઙ્ગહિતં અસઙ્ગહિત’’ન્તિ અયં ચુદ્દસહિ પદેહિ નિક્ખિત્તા સઙ્ગહાદિકેન નયેન ધાતુકથાય ધમ્મા વિભત્તાતિ દસ્સેતું ઠપિતત્તા નયમાતિકા નામ, યા ‘‘મૂલમાતિકા’’તિપિ વુચ્ચતિ.

‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા…પે… મનસિકારો’’તિ અયં પઞ્ચવીસાધિકેન પદસતેન નિક્ખિત્તા સઙ્ગહાદિનયેન વિભજિતબ્બભાવેન ધાતુકથાય અબ્ભન્તરે એવ ઠપિતત્તા અબ્ભન્તરમાતિકા નામ, યા ‘‘ધાતુકથામાતિકા’’તિપિ વુચ્ચતિ.

‘‘તીહિ સઙ્ગહો, તીહિ અસઙ્ગહો, ચતૂહિ સમ્પયોગો, ચતૂહિ વિપ્પયોગો’’તિ અયં ચતૂહિ પદેહિ નિક્ખિત્તા ખન્ધાદીસુ ચ કુસલત્તિકાદીસુ ચ માતિકાધમ્મેસુ તીહિ ખન્ધાયતનધાતુપદેહેવ સઙ્ગહો અસઙ્ગહો ચ, તથા ચતૂહિ અરૂપક્ખન્ધેહિ સમ્પયોગો, વિપ્પયોગો ચાતિ ઇમેસં સઙ્ગહાસઙ્ગહાદીનં નયાનં મુખાનીતિ દસ્સેતું ઠપિતત્તા નયમુખમાતિકા નામ.

‘‘સભાગો વિસભાગો’’તિ અયં દ્વીહિ પદેહિ નિક્ખિત્તા સભાગવિસભાગલક્ખણવસેનેવ સઙ્ગહાસઙ્ગહનયા ચેવ સમ્પયોગવિપ્પયોગનયા ચ હોન્તીતિ દસ્સેતું ઠપિતત્તા લક્ખણમાતિકા નામ. સબ્બાપિ ધમ્મસઙ્ગણી ધાતુકથાય માતિકાતિ અયં છસટ્ઠિ તિકપદાનિ, દ્વે ચ દુકપદસતાનિ સઙ્ખિપિત્વા નિક્ખિત્તા ધાતુકથા માતિકાતો બહિ ઠપિતત્તા બાહિરમાતિકા નામ. એવમેતિસ્સા પઞ્ચવિધાય માતિકાય અયમનુત્તાનત્થવણ્ણના.

સઙ્ગહોતિઆદીસુ હિ સઙ્ગહો તાવ જાતિસઞ્જાતિકિરિયાગણનવસેન ચતુબ્બિધો. તત્થ ‘‘સબ્બે ખત્તિયા આગચ્છન્તુ, યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાચા, યો ચ સમ્માકમ્મન્તો, યો ચ સમ્માઆજીવો, ઇમે ધમ્મા સીલક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં જાતિસઙ્ગહો નામ. ‘‘સબ્બે કોસલકા આગચ્છન્તુ, યો ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાયામો, યા ચ સમ્માસતિ, યો ચ સમ્માસમાધિ, ઇમે ધમ્મા સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં સઞ્જાતિસઙ્ગહો નામ, એકટ્ઠાને જાતિસમ્બન્ધભાવેન સઙ્ગહોતિ અત્થો. ‘‘સબ્બે હત્થારોહા આગચ્છન્તુ, યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માદિટ્ઠિ, યો ચ સમ્માસઙ્કપ્પો, ઇમે ધમ્મા પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં કિરિયાસઙ્ગહો નામ. ‘‘હઞ્ચિ ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ, તેન વત રે વત્તબ્બે ‘ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિત’’’ન્તિ (કથા. ૪૭૧) અયં ગણનસઙ્ગહો નામ, અયમિધ અધિપ્પેતો. તપ્પટિપક્ખેન અસઙ્ગહો વેદિતબ્બો. તેસં વિકપ્પતો સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતાદીનિ, એકુપ્પાદેકનિરોધએકવત્થુકએકારમ્મણતાવસેન સમ્પયોગો, તપ્પટિપક્ખતો વિપ્પયોગો, તેસં વિકપ્પતો સમ્પયુત્તેન વિપ્પયુત્તાદીનિ, તદુભયસંસગ્ગવિકપ્પતો સઙ્ગહિતેન સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્તન્તિઆદીનિ ચ વેદિતબ્બાનિ. સેસં વુત્તત્થમેવ. અયં તાવેત્થ અનુત્તાનપદત્થો.

સઙ્ગહાસઙ્ગહપદત્થવણ્ણના

અત્થવિનિચ્છયતો પન યસ્મા અબ્ભન્તરમાતિકાય રૂપક્ખન્ધાદીનિ, બાહિરમાતિકાય કુસલાદીનિ ચ ‘‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’’તિઆદિકેહિ નયમાતિકાપદેહિ ‘‘તીહિ સઙ્ગહો, તીહિ અસઙ્ગહો’’તિઆદિનયમુખમાતિકાવસેન યથારહં નિદ્દેસત્થાય ભગવતા ઠપિતાનિ, તસ્મા ખન્ધાદીનં સઙ્ગહાદીનં પાળિયં વુત્તાનુસારેનેવ સઙ્ખેપતો અત્થવિનિચ્છયો હોતિ. ઇમિના નયેન વિભઙ્ગનયો સક્કા ઞાતુન્તિ તં વિસું ન વક્ખામ.

તત્થ સઙ્ગહાસઙ્ગહવારે ખન્ધાનં તાવ અયં નિદ્દેસે નયો – રૂપક્ખન્ધો એકેન ખન્ધેન એકાદસહિ આયતનેહિ એકાદસહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતો. ચતૂહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતો. તત્થ એકાદસહીતિ મનાયતનવજ્જેહિ. ધમ્માયતનેનાપિ હિ કેચિ રૂપધમ્મા સઙ્ગહિતા. એકાદસહીતિ સત્તવિઞ્ઞાણધાતુવજ્જાહિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

વેદનાદયો તયો ખન્ધા યથાસકં એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા સઙ્ગહિતા, ચતૂહિ ખન્ધેહિ એકાદસહિ આયતનેહિ સત્તરસહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા, તથા વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોપિ. કેવલં પનેત્થ સત્તહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ સઙ્ગહિતો, એકાદસહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતોતિ એત્તકમેવ વિસેસો. તત્થ હિ વેદનાદીનં તિણ્ણં ખન્ધાનં એકેન ધમ્માયતનેન ચ એકાય ધમ્મધાતુયા ચ સઙ્ગહિતતા વેદિતબ્બા. પાળિયં પનેત્થ ખન્ધપદનિદ્દેસે, ઉપરિ આયતનાદિનિદ્દેસેસુ ચ ‘‘રૂપક્ખન્ધો ચ વેદનાક્ખન્ધો ચ દ્વીહિ ખન્ધેહિ એકાદસહાયતનેહિ એકાદસહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા’’તિઆદિના (ધાતુ. ૧૫) દ્વિમૂલકાદિનયેનાપિ વિત્થારનયો વિભત્તો, સોપિ ઇમિના એકમૂલનયાનુસારેન સબ્બત્થ સુવિઞ્ઞેય્યોતિ ન વિત્થારયિમ્હા. અયં ખન્ધપદનિદ્દેસનયો.

આયતનધાતુપદાનમ્પિ ખન્ધપદે વુત્તાનુસારેનેવ તીહિ સઙ્ગહો, તીહિ અસઙ્ગહો ચ યથાયોગં યોજેત્વા ઞાતબ્બો. કેવલં પનેત્થ ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ અસઙ્ખતસ્સ ખન્ધસઙ્ગહાભાવા તં ઠપેત્વા સેસાનં ખન્ધેસુ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

સચ્ચેસુ દુક્ખસચ્ચં સબ્બેહિ ખન્ધાયતનધાતૂહિ. સમુદયમગ્ગસચ્ચાનિ સઙ્ખારક્ખન્ધેન, ધમ્માયતનધમ્મધાતૂહિ ચ સઙ્ગહિતાનિ. નિરોધસચ્ચં ખન્ધેન અસઙ્ગહિતં, ધમ્માયતનધમ્મધાતૂહિ એવ સઙ્ગહિતં.

ઇન્દ્રિયેસુ જીવિતિન્દ્રિયં દ્વીહિ રૂપક્ખન્ધસઙ્ખારક્ખન્ધેહિ. સુખિન્દ્રિયાદીનિ પઞ્ચ વેદનાક્ખન્ધેન, સદ્ધાદીનિ સઙ્ખારક્ખન્ધેન, સબ્બાનિ ચેતાનિ જીવિતિન્દ્રિયાદીનિ, ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયાદીનિપિ ધમ્માયતનધમ્મધાતૂહિ સઙ્ગહિતાનિ. સેસિન્દ્રિયાનિ સુવિઞ્ઞેય્યાનિ.

પટિચ્ચસમુપ્પાદેસુ નામરૂપં વિઞ્ઞાણવજ્જિતેહિ ચતૂહિ ખન્ધેહિ, એકાદસહિ આયતનધાતૂહિ ચ સઙ્ગહિતં. એત્થ હિ પવત્તિયં નામરૂપસ્સાપિ ગહિતત્તા સદ્દાયતનમ્પિ ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. સળાયતનં દ્વીહિ ખન્ધેહિ, પસાદવિઞ્ઞાણભૂતેહિ છહિ આયતનેહિ, દ્વાદસહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતં. ઉપપત્તિભવો પન કામભવભૂતો પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ, સદ્દાયતનવજ્જિતેહિ એકાદસહિ આયતનેહિ, સત્તરસહિ ધાતૂહિ. રૂપભવો પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ, સદ્દાદિચતુક્કઘાનાદિત્તયતબ્બિઞ્ઞાણવજ્જેહિ પઞ્ચહાયતનેહિ, અટ્ઠહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતો. અસઞ્ઞીભવો એકેન રૂપક્ખન્ધેન, રૂપધમ્મવસેન દ્વીહિ આયતનધાતૂહિ સઙ્ગહિતો. ઘાનાદિત્તયં પનેત્થ આયતનાદિકિચ્ચાકરણતો આયતનધાતૂહિ અસઙ્ગહિતમ્પિ રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ભવસ્સ ચ એકન્તમુપાદિન્નત્તા પવત્તિવિપાકાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ગહણેપિ અનુપાદિન્નસદ્દાયતનસ્સ ઇધ અગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. અરૂપભવો ચતૂહિ ખન્ધેહિ દ્વીહિ આયતનધાતૂહિ. જાતિજરામરણાનિ નામરૂપધમ્માનં લક્ખણત્તા દ્વીહિ રૂપક્ખન્ધસઙ્ખારક્ખન્ધેહિ. સોકદુક્ખદોમનસ્સાનિ વેદનાક્ખન્ધેન. ઉપાયાસો સઙ્ખારક્ખન્ધેન, ધમ્માયતનધમ્મધાતૂહિ ચ સઙ્ગહિતો. પરિદેવો રૂપક્ખન્ધસદ્દાયતનસદ્દધાતૂહિ. સેસાનિ પનેત્થ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનિ, સતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાના ચ સુવિઞ્ઞેય્યાવ.

ઇદ્ધિપાદા દ્વીહિ ખન્ધેહિ, આયતનેહિ, ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા. એત્થ ચ ચિત્તિદ્ધિપાદસ્સ ધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુનિયમતો સોળસહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહો વેદિતબ્બો. ઝાનાનિ દ્વીહિ વેદનાસઙ્ખારક્ખન્ધેહિ, એકેનાયતનેન, એકાય ધાતુયા ચ સઙ્ગહિતાનિ. અપ્પમઞ્ઞા એકેન ખન્ધેન, એકેન આયતનેન, એકાય ધાતુયા સઙ્ગહિતા. એવં પઞ્ચિન્દ્રિયાદીનિપિ. કેવલં પન ચિત્તં સત્તહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ સઙ્ગહિતન્તિ એત્તકમેવ વિસેસો. સબ્બેસમ્પિ ચેસ વુત્તાવસેસેહિ ખન્ધાયતનધાતૂહિ અસઙ્ગહિતભાવો વેદિતબ્બો.

ઇમિના નયેન બાહિરમાતિકાયપિ ‘‘કુસલા ધમ્મા, અકુસલા ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ, દ્વીહિ આયતનેહિ, ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા. અબ્યાકતા પન અસઙ્ખતં ખન્ધતો ઠપેત્વા પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ દ્વાદસહિ આયતનેહિ અટ્ઠારસહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા’’તિઆદિના યોજેત્વા સઙ્ગહાસઙ્ગહો ઞાતબ્બોતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન ધાતુકથાપાળિઅટ્ઠકથાસુ (ધાતુ. ૭૭ આદયો; ધાતુ. અટ્ઠ. ૭૭) ગહેતબ્બોતિ.

નિટ્ઠિતો ‘‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’’તિ પદસ્સ

અત્થવિનિચ્છયો.

સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદત્થવણ્ણના

સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદે સબ્બેસં રૂપક્ખન્ધાદિપદાનં નિદ્દેસો ન સમ્ભવતિ. યાનિ પનેત્થ પદાનિ રૂપેકદેસં, અરૂપેન અસમ્મિસ્સં વિઞ્ઞાણેકદેસઞ્ચ અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સં દીપેન્તિ, તેસમિધ નિદ્દેસો. તાનિ પન મનાયતનધમ્માયતનવજ્જિતાનં દસાયતનાનં, ધમ્મધાતુવજ્જિતાનં સત્તરસન્નં ધાતૂનં, સત્તરૂપિન્દ્રિયાનઞ્ચ વસેન વેદિતબ્બાનિ, ન રૂપક્ખન્ધાદીનં. તેનેવ પાળિયં –

‘‘દસાયતના સત્તરસ ધાતુયો,

સત્તિન્દ્રિયા અસઞ્ઞાભવો એકવોકારભવો;

પરિદેવો સનિદસ્સનસપ્પટિઘં,

અનિદસ્સનં પુનદેવ સપ્પટિઘં ઉપાદા’’તિ. (ધાતુ. ૧૭૮) –

એવં ઉદ્દાનગાથા વુત્તા. રૂપક્ખન્ધેન હિ રૂપક્ખન્ધોવ સઙ્ગહિતો, એવં વેદનાક્ખન્ધાદીહિ ચ વેદનાક્ખન્ધાદયોવ. તેપિ ચ યેહિ કેહિચિ આયતનધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા નામ નત્થીતિ તેસં સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતત્તાભાવા યથાવુત્તાયતનાનં વસેનેવેત્થ અત્થવિનિચ્છયો હોતિ. ઇદં હેત્થ લક્ખણં – યં ખન્ધપદેન સઙ્ગહિતં હુત્વા આયતનધાતુપદેહિ અસઙ્ગહિતં, ખન્ધાયતનપદેહિ વા સઙ્ગહિતં હુત્વા ધાતુપદેન અસઙ્ગહિતં, તસ્સ ખન્ધાયતનધાતૂહિ અસઙ્ગહો વુચ્ચતિ. કથં? ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતનસઙ્ગહેન, ધાતુસઙ્ગહેન ચ અસઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા કતિહિ ખન્ધેહિ, આયતનેહિ, ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા? તે ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ દ્વીહિ આયતનેહિ અટ્ઠહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા. એવં રૂપાયતનાદીસુપિ પસાદવિસયભૂતેસુ ધાતૂસુ, રૂપિન્દ્રિયાદીસુ ચ યોજનક્કમો વેદિતબ્બો.

તત્રાયં નયો – ચક્ખાયતનેન યે રૂપધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન રૂપક્ખન્ધોતિ સઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન ચક્ખાયતનેન અસઙ્ગહિતા, ચક્ખુધાતુયા અસઙ્ગહિતા, ચક્ખાયતનચક્ખુધાતૂહિ એકસ્સેવેતસ્સ ચક્ખુસ્સ વિસું આયતનધાતૂસુ સઙ્ગહિતત્તા તે ચક્ખાયતનવિરહિતા સબ્બે રૂપધમ્મા ચતૂહિ અરૂપક્ખન્ધેહિ ચક્ખાયતનં મનાયતનન્તિ દ્વીહિ આયતનેહિ ચક્ખુધાતુ સત્તવિઞ્ઞાણધાતૂતિ અટ્ઠહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા. ઉપરિ રૂપાયતનાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમસ્મિં હિ વારે ચક્ખાયતનસ્સ અત્તનો તીહિપિ ખન્ધાયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતતાય અસઙ્ગહિતત્તાભાવા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતં, આયતનસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતં, ધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતન્તિ એવં તીહિપિ સઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતવિસેસનેહિ વિસિટ્ઠસ્સેવ ‘‘કતિહિ ખન્ધેહી’’તિઆદિના ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહસ્સ વુચ્ચમાનત્તા ચ અરૂપક્ખન્ધેહિ સહ બહિભૂતતા વેદિતબ્બા. યથા ચેત્થ ચક્ખાયતનેન ઉપલક્ખિતાનં રૂપધમ્માનંયેવ સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતતા, ન ચક્ખાયતનસ્સ, એવં ઉપરિ રૂપાયતનાદીહિ ઉપલક્ખિતવારેપિ યથારહં ઞાતબ્બા.

સેસેસુ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતનસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, ધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ એકાદસહિ આયતનેહિ દ્વાદસહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા. એવં સેસવિઞ્ઞાણધાતૂસુપિ. પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ અસઞ્ઞીભવેન યે ધમ્મા…પે… તે ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ દસહાયતનેહિ સોળસહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા. ઉપાદાધમ્મેહિ યે ધમ્મા…પે… તે ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ એકાદસહાયતનેહિ સત્તરસહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતાતિ ઇમે ચત્તારો વારા અપુબ્બવિસેસા સમાયેવ. તત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણવારે દ્વાદસહીતિ છ વિઞ્ઞાણધાતુયો વજ્જેત્વા અવસેસાહિ ધાતૂહિ સેસા છ વિઞ્ઞાણધાતુયોવ ખન્ધાયતનસઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતા, ધાતુસઙ્ગહેનેવ અસઙ્ગહિતા. અવસેસાહિ દ્વાદસહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતાતિ. એસ નયો સેસવિઞ્ઞાણધાતૂસુપિ.

દુતિયે તીહાયતનેહીતિ રૂપાયતનધમ્માયતનમનાયતનેહિ. અસઞ્ઞિબ્રહ્મલોકે હિ રૂપાયતનધમ્માયતનવસેન દ્વે આયતનાનિ ઉપપત્તિભવભાવેન પાળિયં આગતાનિ, તે પન ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતાનિ, આયતનધાતૂસુ અસઙ્ગહિતાનિ. તદવસેસાનિ નવ રૂપાયતનાનિ, તાનિ તેહેવ ચ દ્વીહિ મનાયતનધમ્માયતનેહિ ચ અસઙ્ગહિતાનિ નામ હોન્તિ. નવહિ ધાતૂહીતિ રૂપધાતુધમ્મધાતૂહિ સદ્ધિં સત્તહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ.

તતિયે દસહીતિ રૂપાયતનધમ્માયતનવજ્જેહિ. સોળસહીતિ રૂપધાતુધમ્મધાતુવજ્જાહિ. અનિદસ્સનસપ્પટિઘાનિ નામ નવ ઓળારિકાયતનાનિ, તાનિ તેહિ ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતાનિ, આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ ચ અસઙ્ગહિતાનિ, રૂપાયતનધમ્માયતનાનિ દ્વેપિ સેસેહિ આયતનધાતૂહિ અસઙ્ગહિતાનિ નામ હોન્તિ.

ચતુત્થે એકાદસહીતિ ફોટ્ઠબ્બાયતનવજ્જેહિ ફોટ્ઠબ્બાયતનસ્સ ઉપાદાધમ્મેહિ આયતનાદીસુ અસઙ્ગહિતત્તા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. અયં સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદે નયો.

અસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદત્થવણ્ણના

અસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદે પન યાનિ પદાનિ વિઞ્ઞાણેન વા ઓળારિકરૂપેન વા અસમ્મિસ્સં ધમ્માયતનેકદેસં દીપેન્તિ, તાનેવ નિદ્દિસીયન્તિ, તાનિ પન વેદનાદીનં તિણ્ણં ખન્ધાનં, દુક્ખસચ્ચવજ્જિતાનં તિણ્ણં સચ્ચાનં, પસાદમનોવજ્જિતાનં સોળસન્નં ઇન્દ્રિયાનં, અવિજ્જાસઙ્ખારફસ્સવેદનાતણ્હુપાદાનકમ્મભવજાતિજરામરણસોકદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસવસેન ચુદ્દસપચ્ચયાકારપદાનઞ્ચ વસેન વેદિતબ્બાનિ, ન રૂપક્ખન્ધાદીનં. તેનેવ અટ્ઠકથાયં –

‘‘તયો ખન્ધા તથા સચ્ચા, ઇન્દ્રિયાનિ ચ સોળસ;

પદાનિ પચ્ચયાકારે, ચુદ્દસૂપરિ ચુદ્દસ.

‘‘સમતિંસ પદા હોન્તિ, ગોચ્છકેસુ દસસ્વથ;

દુવે ચૂળન્તરદુકા, અટ્ઠ હોન્તિ મહન્તરા’’તિ. (ધાતુ. અટ્ઠ. ૧૭૯) –

એવં ઉદ્દાનગાથા વુત્તા. ઇદં હેત્થ લક્ખણં – યં ખન્ધપદેન અસઙ્ગહિતં, આયતનધાતુપદેહિ સઙ્ગહિતં, તસ્સેવ તીહિ વિસેસનેહિ વિસિટ્ઠસ્સ ખન્ધાદીહિ સઙ્ગહો વુચ્ચતિ. કથં? વેદનાક્ખન્ધેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા કતિહિ ખન્ધેહિ, આયતનેહિ, ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા? તે ધમ્મા અસઙ્ખતં ખન્ધતો ઠપેત્વા તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા સઙ્ગહિતાતિ.

તત્રાયં નયો – વેદનાક્ખન્ધેન હિ નિબ્બાનં, સુખુમરૂપં, સઞ્ઞાસઙ્ખારા ચ ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા હુત્વા ધમ્માયતનધમ્મધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા. તેસુ નિબ્બાનં ખન્ધસઙ્ગહં ન ગચ્છતિ, સેસા તીહિ રૂપસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધેહિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, આયતનધાતુયો પનેત્થ ધમ્માયતનધમ્મધાતૂનં વસેનેવ સબ્બત્થ વેદિતબ્બા ઇતરાસં અસમ્ભવા, ઇમેસુ ચ નિબ્બાનમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. તેનેવ હિ ‘‘અસઙ્ખતં ખન્ધતો ઠપેત્વા’’તિ વુત્તં. તસ્સાયમત્થો – ખન્ધસઙ્ગહે એવ અસઙ્ખતં ઠપેત્વા, ન ઇતરસઙ્ગહેસૂતિ એવં સઞ્ઞાક્ખન્ધાદીસુપિ યોજના વેદિતબ્બા. અયં પન વિસેસો – જીવિતિન્દ્રિયેન યે ધમ્મા…પે… તે ધમ્મા દ્વીહિ વેદનાસઞ્ઞાક્ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતા, રૂપારૂપજીવિતિન્દ્રિયેહિ નિબ્બાનવેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણક્ખન્ધા ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, તેસુ ચ નિબ્બાનવેદનાસઞ્ઞાવ આયતનધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતાતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. અયં અસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદે નયો.

સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદત્થવણ્ણના

સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદે પન યાનિ પદાનિ સઙ્ખારેકદેસં અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સં દીપેન્તિ વેદનેકદેસં વા સુખુમરૂપં વા સદ્દેકદેસં વા, તાનેવ નિદ્દિસીયન્તિ. ખન્ધાયતનધાતૂસુ એકમ્પિ કોટ્ઠાસં સકલેન ગહેત્વા ઠિતપદાનિ ન યુજ્જન્તિ. તાનિ પન દ્વિન્નં સમુદયમગ્ગસચ્ચાનં, પન્નરસિન્દ્રિયાનં, એકાદસપટિચ્ચપદાદીનઞ્ચ વસેન વેદિતબ્બાનિ. ઇદં હેત્થ લક્ખણં – યં અત્તના ખન્ધાદિવસેન સઙ્ગહિતેહિ ખન્ધાદિતો સઙ્ગહિતં, તસ્સેવ પઠમં ઉદ્ધટપદસ્સ પુન ખન્ધાદીહિ સઙ્ગહો વુચ્ચતિ.

તત્રાયં આદિપદે નયો – સમુદયસચ્ચેન યે ધમ્મા ખન્ધાદીહિ તીહિ સઙ્ગહેહિપિ સઙ્ગહિતા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા ખન્ધાદીહિ તીહિપિ સઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા સઙ્ગહિતાતિ. સમુદયસચ્ચેન હિ તણ્હાવજ્જા સેસા સઙ્ખારા ખન્ધાદીહિ સઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતા, પુન તેહિ ચ તણ્હાવ સઙ્ગહિતા, સા ચ પુન સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માયતનધમ્મધાતૂહિ સઙ્ગહિતા. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અયં સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદે નયો.

અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદત્થવણ્ણના

અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદે પન યાનિ પદાનિ પઞ્ચક્ખન્ધગાહકેહિ દુક્ખસચ્ચાદીહિ, વિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સુખુમરૂપગાહકેહિ અચેતસિકાદીહિ ચ પદેહિ વિવજ્જિતાનિ રૂપક્ખન્ધાદીનિ, તાનેવ નિદ્દિસીયન્તિ. ઇદં હેત્થ લક્ખણં – યં પઠમં ઉદ્ધટેન રૂપક્ખન્ધાદિપદેન ખન્ધાદિતો અસઙ્ગહિતં, યં તેહિ અસઙ્ગહિતં, તસ્સેવ પુન ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહો વુચ્ચતિ.

તત્રાયં એકપદયોજના – રૂપક્ખન્ધેન યે ધમ્મા ખન્ધાદીહિ તીહિપિ અસઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા ખન્ધાદીહિ તીહિ અસઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા. રૂપક્ખન્ધેન હિ ચત્તારો ખન્ધા, નિબ્બાનઞ્ચ ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, આયતનાદીહિ પન વિઞ્ઞાણમેવ ઠપેત્વા વેદનાદયો ધમ્માયતનેન રૂપક્ખન્ધેકદેસેન સઙ્ગહિતાતિ વિઞ્ઞાણમેવ તીહિપિ ખન્ધસઙ્ગહાદીહિ રૂપક્ખન્ધેન અસઙ્ગહિતં નામ. તેન પુન વિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સનિબ્બાના ચત્તારો ખન્ધા ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહિતા, તે સબ્બેપિ પુન વિઞ્ઞાણભૂતેન એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતાતિ. અયં અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદે નયો.

સમ્પયોગવિપ્પયોગપદત્થવણ્ણના

સમ્પયોગવિપ્પયોગપદે પન યાનિ પદાનિ નિબ્બાનેન, રૂપેન વા મિસ્સેસુ સત્તસુ વિઞ્ઞાણધાતૂસુ એકાયપિ અવિપ્પયુત્તે અરૂપધમ્મે પકાસેન્તિ, તેસં ધમ્માયતનદુક્ખસચ્ચાદીનં નિદ્દેસો ન સમ્ભવતિ. કાહિચિ પન વિઞ્ઞાણધાતૂહિ વિપ્પયુત્તાનં રૂપમિસ્સારૂપધમ્માનં, કેવલાનારમ્મણાનં વા સકલરૂપક્ખન્ધાનં વા પકાસકાનં રૂપભવરૂપક્ખન્ધકુસલાદિપદાનં સમ્પયોગપદે એવ નિદ્દેસો ન સમ્ભવતિ, વિપ્પયોગપદે પન સમ્ભવતિ. અરૂપક્ખન્ધાનં પન પચ્ચેકં, દ્વિન્નં, તિણ્ણં, તદેકદેસાનં વા તદુભયેપિ સમ્ભવતિ. ‘‘ચતૂહિ સમ્પયોગો, ચતૂહિ વિપ્પયોગો, સભાગો વિસભાગો’’તિ હિ વચનતો ચતૂહિ અરૂપક્ખન્ધેહેવ સભાગાનં એકસન્તાને એકક્ખણેવ ઉપ્પન્નાનં અરૂપક્ખન્ધાનં એવ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયોગો લબ્ભતિ. રૂપધમ્માનં પન રૂપેન, નિબ્બાનેન વા, નિબ્બાનસ્સ ચ રૂપેન સદ્ધિં સમ્પયોગો નામ નત્થિ, તથા રૂપનિબ્બાનાનં અરૂપક્ખન્ધેહિ. વિસભાગા હિ તે તેસં યથા અરૂપક્ખન્ધાનં રૂપનિબ્બાનેહિ, એવં ભિન્નસન્તાનિકેહિ નાનક્ખણિકેહિ અરૂપધમ્મેહિપિ સદ્ધિં નત્થિયેવ. તેપિ હિ તેસં સન્તાનક્ખણવિસભાગતાય વિસભાગા એવ. અયં પન વિસભાગતા ઇધ સામઞ્ઞતો ન ગહિતા તેસં અવિસેસેન સમ્પયોગસ્સાપિ સમ્ભવા. યત્થ પન વિસેસેત્વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણતંસમ્પયુત્તાદયો નિક્ખિત્તા, તત્થાયમ્પિ વિસભાગતા ગહિતા. યત્થ પન યે અનિદ્ધારિતવિસેસના, તત્થાપિ સબ્બથા સમ્પયોગલક્ખણં ન સમ્ભવતિ. સો ચ તસ્સ એકન્તેન વિસભાગોતિ ઇધ ગય્હતિ.

તત્રાયં નયો – રૂપક્ખન્ધો કેનચિ સમ્પયુત્તોતિ? નત્થિ. કતિહિ વિપ્પયુત્તો? ચતૂહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તો, એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ વિપ્પયુત્તો. એસ નયો ચક્ખાયતનાદિઅનારમ્મણેસુપિ. સારમ્મણેસુ પન વેદનાક્ખન્ધો તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ સમ્પયુત્તો, એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ સમ્પયુત્તો. એકેન ખન્ધેન દસહિ આયતનેહિ દસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તો, એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ વિપ્પયુત્તો. એસ નયો સઞ્ઞાક્ખન્ધાદીસુપિ.

તત્થ એકેનાતિ મનાયતનેન. સત્તહીતિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ. કેહિચીતિ ધમ્માયતનધમ્મધાતુપરિયાપન્નેહિ વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારેહિ. દુતિયનયે તીહીતિ અત્તાનં ઠપેત્વા સેસેહિ અરૂપક્ખન્ધેહિ. કેહિચિ વિપ્પયુત્તોતિ ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ સઞ્ઞાસઙ્ખારેહિ. કેહિચિ વિપ્પયુત્તોતિ રૂપનિબ્બાનેહિ. એવં ઉપરિપિ સબ્બત્થ યથાનુરૂપં ઞાતબ્બં. સેસં વુત્તનયમેવ. અયં પન વિસેસો ‘‘સમુદયમગ્ગસચ્ચાદયો એકાય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા સમ્પયુત્તા, અધિમોક્ખો પન મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂહિ દ્વીહેવા’’તિ. અયં સમ્પયોગવિપ્પયોગપદે નયો.

સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદત્થવણ્ણના

સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદે પન સમ્પયોગારહપદેસુ યાનિ પદાનિ ધમ્મધાતુયા સમ્પયુત્તે ધમ્મે, વિઞ્ઞાણઞ્ચ અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સં દીપેન્તિ, તેસમેવ નિદ્દેસો. તાનિ પન ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધપદાનં, મનાયતનસ્સ, સત્તન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં, મનોપેક્ખાવસેન દ્વિન્નં ઇન્દ્રિયાનં, વિઞ્ઞાણફસ્સવેદનાનં તિણ્ણં પટિચ્ચસમુપ્પાદપદાનં, ફસ્સસત્તકસ્સ, અદુક્ખમસુખસવિતક્કસવિચારઉપેક્ખાસહગતાનં વસેન તિણ્ણં તિકપદાનં, સત્તમહન્તરદુકપદાદીનઞ્ચ વસેન વેદિતબ્બાનિ, ન ઇતરેસં અસમ્ભવા. તેનેવ અટ્ઠકથાયં –

‘‘ચત્તારો ખન્ધાયતનઞ્ચ એકં,

દ્વે ઇન્દ્રિયા ધાતુપદાનિ સત્ત;

તયો પટિચ્ચા અથ ફસ્સસત્તકં,

તિકે તયો સત્ત મહન્તરે ચ;

એકં સવિતક્કં સવિચારમેકં,

યુત્તં ઉપેક્ખાય ચ એકમેવા’’તિ. (ધાતુ. અટ્ઠ. ૩૦૬) –

ઉદ્દાનગાથા વુત્તા. ઇદં હેત્થ લક્ખણં – યે ધમ્મા પઠમં ઉદ્ધટપદેન સમ્પયુત્તા, તેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તેસં ખન્ધાદીહિ વિપ્પયોગો વુચ્ચતિ.

તત્રાયં નયો – વેદનાક્ખન્ધેન યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તે ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તા, એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ વિપ્પયુત્તા. ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તે ધમ્મા ન કેહિચિ ખન્ધાયતનેહિ વિપ્પયુત્તા, એકાય પન ધાતુયા વિપ્પયુત્તાતિ એવં સબ્બત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

તત્થ તે ધમ્માતિ રૂપનિબ્બાનધમ્મા, તે વેદનાય સમ્પયુત્તેહિ વિપ્પયુત્તા. એકેનાતિ મનાયતનેન. દુતિયનયે તે ધમ્માતિ સપ્પીતિકા તે ધમ્મા. ન કેહિચીતિ પઠમં ઉદ્ધટં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતું ઠપેત્વા સેસા છવિઞ્ઞાણધાતૂ, તંસમ્પયુત્તા, રૂપં, નિબ્બાનઞ્ચ. તેહિ સબ્બેસં ખન્ધાયતનાનં સઙ્ગહિતત્તા ન કેહિચિ ખન્ધેહિ, આયતનેહિ વા વિપ્પયુત્તા. ન હિ સયં અત્તના વિપ્પયુજ્જતિ, સમ્પયુજ્જતિ વાતિ. એકાયાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. અયં સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદે નયો.

વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદત્થવણ્ણના

વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદે પન વિપ્પયુત્તેન સમ્પયુત્તો નામ ધમ્મો નત્થિ, દેસનાસમ્પદમત્તાય પન મોઘમ્પેતં પદં ઉદ્ધટં, તેનેવ પાળિયં સબ્બવારેસુપિ ‘‘નત્થિ નત્થિ’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં. રૂપક્ખન્ધાદિઅનારમ્મણધમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચત્તારો ખન્ધા, તેસઞ્ચ અઞ્ઞેહિ સમ્પયોગો નત્થિ. વેદનાદીહિપિ રૂપનિબ્બાનાદીનિ વિપ્પયુત્તાનિ, તેસઞ્ચ કેનચિ સમ્પયોગોવ નત્થીતિ. અયં વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદે નયો.

સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદત્થવણ્ણના

સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદે પન યાનિ પદાનિ રૂપેન અસમ્મિસ્સં અરૂપક્ખન્ધેકદેસમેવ દીપેન્તિ, તેસમેવ નિદ્દેસો, ન રૂપારૂપસમ્મિસ્સાનં, સબ્બરૂપક્ખન્ધદીપકાનં તેસં સમ્પયુત્તતાયોગાભાવા. સબ્બારૂપક્ખન્ધેનાપિ હિ કુસલાદિના અઞ્ઞો સમ્પયુત્તો નામ નત્થિ. ઇદં હેત્થ લક્ખણં – યે ધમ્મા પઠમં ઉદ્ધટા, અત્તના સમ્પયુત્તેન પુન સમ્પયુત્તા, તેસઞ્ઞેવ ખન્ધાદીહિ સમ્પયોગો વુચ્ચતિ.

તત્રાયં નયો – વેદનાક્ખન્ધેન યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા, તે ધમ્મા તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ સમ્પયુત્તા, એકેનાયતનેન…પે… કેહિચિ સમ્પયુત્તા. સમુદયસચ્ચેન યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા, તે ધમ્મા તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન એકાય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા સમ્પયુત્તા, એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ સમ્પયુત્તાતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. અયં સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદે નયો.

વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદત્થવણ્ણના

વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદે પન સમ્પયોગપદે વુત્તપદાનેવ નિદ્દિસીયન્તિ. ઇદં હેત્થ લક્ખણં – યે ધમ્મા પઠમં ઉદ્ધટપદેન વિપ્પયુત્તેહિ પુન વિપ્પયુત્તા, તેસં ખન્ધાદીહિ વિપ્પયોગો વુચ્ચતિ.

તત્રાયં નયો – રૂપક્ખન્ધેન યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તે ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તા, એકેનાયતનેન…પે… કેહિચિ વિપ્પયુત્તા. વેદનાક્ખન્ધેન યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તે ધમ્મા એકેન ખન્ધેન દસહાયતનેહિ દસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તા, એકેન…પે… કેહિચિ વિપ્પયુત્તાતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. અયં વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદે નયો.

સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદત્થવણ્ણના

સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદે પન સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદે નિદ્દિટ્ઠાનિ સમુદયસચ્ચાદિપદાનેવ નિદ્દિસીયન્તિ. ઇદં હેત્થ લક્ખણં – યે ધમ્મા પઠમં ઉદ્ધટપદેન ખન્ધાદીહિ તીહિપિ સઙ્ગહિતા, તેસં ખન્ધાદીહિ સમ્પયોગો, વિપ્પયોગો ચ વુચ્ચતિ.

તત્રાયં નયો – સમુદયસચ્ચેન યે ધમ્મા ખન્ધાદીહિ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ સમ્પયુત્તા, એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ સમ્પયુત્તા. એકેન ખન્ધેન દસહાયતનધાતૂહિ વિપ્પયુત્તા, એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ વિપ્પયુત્તા. ઇત્થિન્દ્રિયેન યે ધમ્મા ખન્ધાદીહિ તીહિપિ સઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા ન કેહિચિ સમ્પયુત્તા, ચતૂહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તા, એકેન…પે… કેહિચિ વિપ્પયુત્તાતિ.

તત્થ એકેનાતિ મનાયતનેન. એકેન ખન્ધેનાતિ સઙ્ખારક્ખન્ધેન. કેહિચીતિ સઙ્ખારક્ખન્ધે તણ્હાય ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ તણ્હાવેદનાસઞ્ઞાહિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. અયં સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદે નયો.

સમ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદત્થવણ્ણના

સમ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદે પન સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદે નિદ્દિટ્ઠાનિ વેદનાક્ખન્ધાદિપદાનેવ નિદ્દિસીયન્તિ. ઇદં હેત્થ લક્ખણં – યે ધમ્મા પઠમં ઉદ્ધટપદેન સમ્પયુત્તા, તેસં ખન્ધાદીહિ સઙ્ગહો, અસઙ્ગહો ચ વુચ્ચતિ.

તત્રાયં નયો – વેદનાક્ખન્ધેન યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા, તે ધમ્મા તીહિ ખન્ધેહિ દ્વીહિ આયતનેહિ અટ્ઠહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા, સેસેહિ અસઙ્ગહિતા. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધેન યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા, તે ધમ્મા તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા સઙ્ગહિતા, સેસેહિ અસઙ્ગહિતાતિ.

તત્થ તીહીતિ સઞ્ઞાક્ખન્ધાદીહિ તીહિ. તેહિ વેદનાય સમ્પયુત્તા. દ્વીહીતિ ધમ્માયતનમનાયતનેહિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. અયં સમ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદે નયો.

અસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદત્થવણ્ણના

અસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદે પન યાનિ પદાનિ સુખુમરૂપં અવિઞ્ઞાણં, અરૂપં સવિઞ્ઞાણં વા, કેવલં અરૂપં વા થૂલરૂપસ્સપિ કેવલં વા, સુખુમરૂપં દીપેન્તિ, તેસમેવ નિદ્દેસો. ઇદં હેત્થ લક્ખણં – યે ધમ્મા પઠમં ઉદ્ધટધમ્મેહિ ખન્ધાદીહિ તીહિપિ અસઙ્ગહિતા, તેસં ખન્ધાદીહિ સમ્પયોગો, વિપ્પયોગો ચ વુચ્ચતિ.

તત્રાયં નયો – રૂપક્ખન્ધેન યે ધમ્મા ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા તીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયુત્તા, એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ સમ્પયુત્તા, એકેન ખન્ધેન દસહિ આયતનધાતૂહિ વિપ્પયુત્તા, એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ વિપ્પયુત્તા. એવં ધમ્માયતનઇત્થિન્દ્રિયાદીસુપિ યોજના.

અરૂપભવેન યે ધમ્મા ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહિતા, તે સમ્પયુત્તાતિ નત્થિ. તે ચતૂહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તા, એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ વિપ્પયુત્તા. એવં ઇદ્ધિપાદકુસલાદિપદેસુપિ યોજના.

તત્થ રૂપક્ખન્ધેન વિઞ્ઞાણસ્સેવ તીહિપિ અસઙ્ગહિતત્તા તસ્સ તીહિ વેદનાદીહિ સમ્પયોગો, ઇતરેહિ ચ વિપ્પયોગો ઞાતબ્બો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. અયં અસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદે નયો.

વિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદત્થવણ્ણના

વિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદે પન યાનિ પદાનિ કેવલાનં સારમ્મણાનં, અનારમ્મણાનં વા ધમ્માનં પકાસકાનિ ચ સભાવજાતિભૂમિકાલસન્તાનવસેન ભિન્નતાય કેહિચિ અરૂપક્ખન્ધેહિ વિપ્પયુત્તાનં અનારમ્મણધમ્મમિસ્સારૂપક્ખન્ધાનં પકાસકાનિ દુક્ખસચ્ચઅબ્યાકતપરિત્તઅતીતઅજ્ઝત્તાદિપદાનિ, તેસમેવ નિદ્દેસો ઇતરેસં ધમ્માયતનજીવિતિન્દ્રિયનામરૂપસળાયતનજાતિજરામરણઅજ્ઝત્તબહિદ્ધાઅનિદસ્સનઅપ્પટિઘનહેતુઆદીનં તેસં કેનચિ વિપ્પયોગાસમ્ભવા. ઇદં હેત્થ લક્ખણં – યે ધમ્મા પઠમં ઉદ્ધટપદેન વિપ્પયુત્તા, તેસં ખન્ધાદીહિ સઙ્ગહો, અસઙ્ગહો ચ વુચ્ચતિ.

તત્રાયં નયો – રૂપક્ખન્ધેન યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તે ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ દ્વીહાયતનેહિ અટ્ઠહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા, એકેન ખન્ધેન દસહિ આયતનધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા. દુક્ખસચ્ચેન યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તે ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ દ્વીહાયતનેહિ દ્વીહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા. તત્થ દુક્ખસચ્ચેન વિપ્પયુત્તા નામ લોકુત્તરચિત્તચેતસિકાનિ, તે ચ ધમ્મા વેદનાક્ખન્ધાદિચતુક્ખન્ધેહિ મનોવિઞ્ઞાણધમ્મધાતુવસેન દ્વીહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતાતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. અયં વિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદે નયો. અયમેત્થ સઙ્ખેપતો વિભઙ્ગનયેન સદ્ધિં અત્થનિચ્છયો, વિત્થારો પન ધાતુકથાપાળિઅટ્ઠકથાસુ (ધાતુ. ૧૨; ધાતુ. અટ્ઠ. ૧-૨) ગહેતબ્બોતિ.

મોહવિચ્છેદનિયા અભિધમ્મમાતિકત્થવણ્ણનાય

ધાતુકથામાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.