૨. વિભઙ્ગમાતિકા

ઇદાનિ ધમ્મસઙ્ગણીમાતિકાનન્તરં વિભઙ્ગમાતિકાય અત્થવણ્ણના અનુપ્પત્તા. તસ્સા પન –

અત્થતો ધમ્મભેદેન, વિભઙ્ગનયદસ્સના;

પાળિમુત્તનયા ચાપિ, હોતિ સંવણ્ણનાનયો.

સા પનેસા અટ્ઠારસન્નં વિભઙ્ગાનં આદિમ્હિ ઠપિતા અટ્ઠારસવિધા હોતિ – ખન્ધવિભઙ્ગમાતિકા-આયતન-ધાતુ-સચ્ચ-ઇન્દ્રિય-પચ્ચયાકાર-સતિપટ્ઠાન-સમ્મપ્પધાન-ઇદ્ધિપાદબોજ્ઝઙ્ગ-મગ્ગઙ્ગઝાન-અપ્પમઞ્ઞા-સિક્ખાપદ-પટિસમ્ભિદા-ઞાણ-ખુદ્દકવત્થુ-ધમ્મહદયવિભઙ્ગમાતિ

ખન્ધવિભઙ્ગમાતિકત્થવણ્ણના

તત્થ આદિભૂતાય ખન્ધવિભઙ્ગમાતિકાય અત્થતો તાવ – પઞ્ચક્ખન્ધાતિ એત્થ પઞ્ચાતિ ગણનપરિચ્છેદો, તેન ન તતો હેટ્ઠા, ન ઉદ્ધન્તિ દસ્સેતિ. ખન્ધાતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. તત્રાયં ખન્ધ-સદ્દો સમ્બહુલેસુ ઠાનેસુ નિપતતિ રાસિમ્હિ ગુણે પણ્ણત્તિયં રુળ્હિયન્તિ. તત્થ ‘‘મહાઉદકક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૧૦૩૭; અ. નિ. ૪.૫૧; ૫.૪૫; ૬.૩૭) હિ રાસિતો ખન્ધો નામ. ‘‘સીલક્ખન્ધો સમાધિક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૫૫) ગુણતો. ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૪૧) પણ્ણત્તિતો. ‘‘વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૬૩) એકમ્પિ ચિત્તં રુળ્હિતો ખન્ધો નામ, સ્વાયમિધ રાસિતો અધિપ્પેતો. રાસટ્ઠો હિ ખન્ધ-સદ્દો, કોટ્ઠાસટ્ઠોતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. લોકસ્મિં હિ ઇણં ગહેત્વા ચોદિયમાના ‘‘દ્વીહિ ખન્ધેહિ દસ્સામ, તીહિ ખન્ધેહિ દસ્સામા’’તિ વદન્તિ, તસ્મા ખન્ધોતિ કોટ્ઠાસોતિ વુત્તં હોતિ. રૂપક્ખન્ધોતિ એત્થ રુપ્પતીતિ રૂપં, સીતુણ્હાદીહિ પસિદ્ધાકારેન રુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ, પીળિયતીતિ અત્થો. વુત્તં હેતં ભગવતા –

‘‘રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતિ. કેન રુપ્પતિ? સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતિ, જિઘચ્છાયપિ રુપ્પતિ, પિપાસાયપિ રુપ્પતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૩.૭૯).

રૂપઞ્ચ તં ખન્ધો ચાતિ રૂપક્ખન્ધો, રૂપરાસિ રૂપકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. વેદનાક્ખન્ધાદીસુપિ એસેવ નયોતિ અયં તાવેત્થ અત્થતો સંવણ્ણનાનયો.

ધમ્મભેદતો પનેત્થ હેટ્ઠા કુસલત્તિકે વિભત્તા અતીતાદિભેદભિન્ના સબ્બે રૂપધમ્મા રૂપક્ખન્ધો નામ. તથા ચતુભૂમકા વેદનાસઞ્ઞાયો વેદનાક્ખન્ધો નામ, સઞ્ઞાક્ખન્ધો નામ. વેદનાસઞ્ઞા પન ઠપેત્વા સેસા ફસ્સાદયો પઞ્ઞાસ ચેતસિકા સઙ્ખારક્ખન્ધો નામ. પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ નિબ્બાનમેવ અસઙ્ગહિતં, ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ પન સબ્બે લોકુત્તરધમ્મા. અયમેવ હિ ખન્ધેહિ ઉપાદાનક્ખન્ધાનં વિસેસો. ખન્ધા અવિસેસતો વુત્તા, ઉપાદાનક્ખન્ધા સાસવોપાદાનિયભાવેન વિસેસેત્વા. ઇધ પન અવિસેસેન વુત્તત્તા નિબ્બાનં ઠપેત્વા અવસેસા સબ્બે ધમ્મા સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ અયં ધમ્મભેદતો સંવણ્ણનાનયો.

વિભઙ્ગનયદસ્સનાતિ વિભઙ્ગપાળિયા આગતઅત્થનયદસ્સનતો. વિભઙ્ગપાળિયં હિ સુત્તન્તભાજનીયં અભિધમ્મભાજનીયં પઞ્હાપુચ્છકન્તિ તીહિ નયેહિ ખન્ધવિભઙ્ગો વિભત્તો. તથા આયતનવિભઙ્ગાદયો. કેવલં હિ ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગે, સિક્ખાપદવિભઙ્ગે ચ સુત્તન્તભાજનીયં નત્થિ. પચ્ચયાકારવિભઙ્ગે પઞ્હાપુચ્છકં નત્થિ. ઞાણવિભઙ્ગાદીસુ પન તીસુ તયોપિ નયા ન સન્તિ. તેસુ હિ ઞાણવિભઙ્ગો એકવિધતો પટ્ઠાય યાવ દસવિધા વિભત્તો, ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગો એકવિધતો પટ્ઠાય યાવ દ્વાસટ્ઠિપભેદા વિભત્તો, ધમ્મહદયવિભઙ્ગો પન સબ્બસઙ્ગહાદીહિ દસહિ વારેહિ વિભત્તો, તસ્મા તેસં તેસં નયાનં મુખમત્તદસ્સનવસેન તત્થ તત્થ સંવણ્ણના ભવિસ્સન્તિ. તત્રિદં ખન્ધવિભઙ્ગે તિણ્ણં નયાનં મુખમત્તદસ્સનં. સેય્યથિદં – સુત્તન્તભાજનીયે તાવ રૂપક્ખન્ધો –

‘‘તત્થ કતમો રૂપક્ખન્ધો? યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞૂહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા અયં વુચ્ચતિ રૂપક્ખન્ધો’’તિ (વિભ. ૨) –

એવં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારતો વિભત્તો, તથા વેદનાક્ખન્ધાદયોપિ. તત્થ નિયકજ્ઝત્તં નામ અજ્ઝત્તરૂપં અજ્ઝત્તં નામ, તતો અઞ્ઞં પરપુગ્ગલગતં, અવિઞ્ઞાણઞ્ચ બહિદ્ધા નામ, તથા વેદનાદયોપિ. પસાદવિસયરૂપં પન ઓળારિકં નામ, સેસં સુખુમં નામ. અનિટ્ઠરૂપં હીનં નામ, ઇટ્ઠરૂપં પણીતં નામ.

નનુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠં નામ પાટેક્કં પટિવિભત્તં નામ નત્થિ, એકં એકચ્ચસ્સ ઇટ્ઠં હોતિ મનાપં, તદેવ અઞ્ઞસ્સ ચ અનિટ્ઠં હોતિ. વત્થાદીનિ હિ સૂકરાદીનં નપ્પિયાનિ હોન્તિ, ન મનુસ્સાદીનં, તેસઞ્ચ વત્થાભરણાદીનિ પિયાનિ, ન સૂકરાદીનન્તિ, તસ્મા રુચિવસેનેવ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા ગહેતબ્બા? ન, ઇટ્ઠાનિટ્ઠાનં પાટેક્કં વિભત્તત્તા. કુસલકમ્મજં હિ કુસલવિપાકવિસયોવ ઇટ્ઠં નામ, અકુસલકમ્મજં અકુસલવિપાકવિસયોવ અનિટ્ઠં નામ, સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન પન કોચિ ઇટ્ઠમેવ બુદ્ધરૂપાદિં જવનક્ખણે અનિટ્ઠતો મનસિ કરોતિ, અનિટ્ઠઞ્ચ નિરયગ્ગિસત્થવિસાદિં ઇટ્ઠતો મનસિ કરોતિ. જવનેહિ એવ વિપલ્લાસભાવો, ન વિપાકેહીતિ વિપાકવસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠં નિયતં વેદિતબ્બં.

સમ્મોહવિનોદનિયા પન વિભઙ્ગટ્ઠકથાય –

‘‘સુખસમ્ફસ્સં હિ ગૂથકલલં ચક્ખુદ્વારઘાનદ્વારેસુ અનિટ્ઠં, કાયદ્વારે ઇટ્ઠં હોતિ. ચક્કવત્તિનો મણિરતનેન પોથિયમાનસ્સ, સુવણ્ણસૂલે ઉત્તાસિયમાનસ્સ ચ મણિરતનસુવણ્ણસૂલાનિ ચક્ખુદ્વારે ઇટ્ઠાનિ હોન્તિ, કાયદ્વારે અનિટ્ઠાની’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૬) –

એવં દ્વારવસેન એકસ્સેવ વત્થુનો ઇટ્ઠતા, અનિટ્ઠતા ચ વુત્તા. સા ચ એકક્ખણે ન યુત્તા એકકલાપગતભૂતોપાદાયરૂપાનં એકસામગ્ગિયમુપ્પત્તિતો. ન હિ ભૂતેસુ અકુસલવસેન અનિટ્ઠેસુ ઉપ્પજ્જન્તેસુ તદુપાદાયરૂપાદિકુસલેન ઇટ્ઠાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, ભિન્નક્ખણે પન ઇટ્ઠાનિ મણિરતનાદીનિ તેહિ પોથિયમાનસ્સ અકુસલપચ્ચયેન ઉતુના અનિટ્ઠાનિ વિપરિણમન્તિ, કુસલપચ્ચયેન અનિટ્ઠાનિ ગૂથકલલાદીનિ ઇટ્ઠાનીતિ, અયં નો અત્તનોમતિ. એવં વિભત્તેસુ ચ ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ તં તં રૂપં ઉપાદાયુપાદાય હીનં, પણીતઞ્ચ દટ્ઠબ્બં. સુખુમં પન રૂપં દૂરેરૂપં નામ, ઓળારિકં સન્તિકેરૂપં નામ. તં તં વા પન રૂપં ઉપાદાયુપાદાય રૂપં દૂરે સન્તિકે દટ્ઠબ્બં. સેસં વુત્તનયમેવ.

વેદનાદીસુ પન અકુસલા વેદના ઓળારિકા, ઇતરા સુખુમા. કુસલાકુસલા ઓળારિકા, અબ્યાકતા સુખુમા. દુક્ખા વેદના ઓળારિકા, ઇતરા સુખુમા. સુખદુક્ખા વા ઓળારિકા, ઇતરા સુખુમા. અસમાપન્નસ્સ વા વેદના ઓળારિકા, સમાપન્નસ્સ સુખુમા. સાસવા ઓળારિકા, અનાસવા સુખુમા. તં તં વા પન વેદનં ઉપાદાયુપાદાય ઓળારિકસુખુમતા દટ્ઠબ્બા. અકુસલા વેદના કુસલાબ્યાકતાહિ દૂરે, તા ચ તાય દૂરેતિ એવં જાતિસભાવપુગ્ગલભૂમિભેદતો વુત્તનયેન દૂરેવેદના દટ્ઠબ્બા, કુસલા વેદના કુસલાય સન્તિકેતિ એવં જાતિઆદિસામઞ્ઞતો સન્તિકેવેદના દટ્ઠબ્બા. તં તં વા પન વેદનં ઉપાદાયુપાદાય વેદના દૂરેસન્તિકે દટ્ઠબ્બા. એવં સઞ્ઞાક્ખન્ધાદીસુપિ યથાનુરૂપં ઓળારિકસુખુમતાદયો વેદિતબ્બાતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિભઙ્ગપાળિઅટ્ઠકથાસુ (વિભ. ૮ આદયો; વિભ. અટ્ઠ. ૮ આદયો) ગહેતબ્બોતિ અયં સુત્તન્તભાજનીયનયો.

અભિધમ્મભાજનીયનયે રૂપક્ખન્ધસ્સ તાવ એકવિધાદિતો યાવ એકાદસવિધા રૂપકણ્ડે વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. વેદનાક્ખન્ધો પન એકવિધો ફસ્સસમ્પયુત્તો, દુવિધો સહેતુકદુકવસેન, તિવિધો કુસલત્તિકવસેન, ચતુબ્બિધો ચતુભૂમકવસેન, પઞ્ચવિધો સભાવભેદેન, છબ્બિધો છદ્વારિકવસેન, સત્તવિધો સત્તવિઞ્ઞાણસમ્પયોગવસેન, અટ્ઠવિધો તેસુ કાયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં સુખદુક્ખવસેન દ્વિધા ભિન્દિત્વા, નવવિધો તેસુ મનોવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં કુસલત્તિકવસેન તિધા ભિન્દિત્વા, દસવિધો તેસુ કાયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં દુવિધા, મનોવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તઞ્ચ તિધા ભિન્દિત્વાતિ એવં સહેતુકદુકમૂલં પઠમવારં વત્વા પુન કુસલત્તિકટ્ઠાને વેદનાત્તિકપીતિત્તિકસનિદસ્સનત્તિકવજ્જિતે સબ્બત્તિકે યોજેત્વા યાવ દસવિધા, અપરેપિ અટ્ઠારસ વારા વુત્તા. યથા ચેત્થ સહેતુકદુકમૂલિકા સબ્બત્તિકયોજના, એવં હેતુસમ્પયુત્તદુકાદીસુ અનુરૂપદુકમૂલિકાપિ સરણદુકપરિયોસાના પચ્ચેકં સબ્બત્તિકયોજનાપિ વેદિતબ્બાતિ અયં દુકમૂલકો યોજનાનયો. યથા ચ એકેકદુકેન સબ્બત્તિકયોજનાવસેન દુકમૂલકો નયો વુત્તો, એવં એકેકત્તિકેન યથાનુરૂપં સબ્બદુકયોજનાવસેન તિકમૂલકો, તદુભયમિસ્સકવસેન ઉભતોવડ્ઢનકો ચ નયો વેદિતબ્બો. યથા ચેત્થ વેદનાક્ખન્ધે, એવં સઞ્ઞાક્ખન્ધાદીસુપિ યથારહં દુકમૂલકાદિનયા વેદિતબ્બાતિ અયં અભિધમ્મભાજનીયનયો.

પઞ્હાપુચ્છકનયે પન પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં કતિ કુસલા, કતિ અકુસલા, કતિ અબ્યાકતા, કતિ સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા…પે… કતિ સરણા, કતિ અરણાતિ? રૂપક્ખન્ધો અબ્યાકતો, ચત્તારો ખન્ધા સિયા કુસલા, સિયા અકુસલા, સિયા અબ્યાકતા, રૂપં, વેદના ચ વેદનાત્તિકે ન વત્તબ્બા, સેસા તિધાપિ હોન્તિ, રૂપં નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મં, સિયા ઉપાદિન્નુપાદાનિયં, સિયા અનુપાદિન્નુપાદાનિયં, અસંકિલિટ્ઠસંકિલેસિકં, સેસા ચત્તારો ખન્ધા તીહિ તિકેહિ તિધાપિ હોન્તિ. રૂપં અવિતક્કઅવિચારં, તયો ખન્ધા તિધાપિ હોન્તિ, સઙ્ખારક્ખન્ધો તિધા ચ ન વત્તબ્બો ચ. રૂપં ન વત્તબ્બં, વેદના સિયા પીતિસહગતા, ન વત્તબ્બા, તયો તિધા ચ ન વત્તબ્બા ચ. રૂપં નેવદસ્સનેનનભાવનાયપહાતબ્બં, નદસ્સનેનનભાવનાયપહાતબ્બહેતુકં, નેવાચયગામિનઅપચયગામિ, નેવસેખંનાસેખં, પરિત્તં, સેસા તિધાપિ હોન્તિ. પરિત્તારમ્મણત્તિકે રૂપં અનારમ્મણં, સેસા તિધા ચ ન વત્તબ્બા ચ. રૂપં મજ્ઝિમં, અનિયતં, સેસા તિધાપિ. મગ્ગારમ્મણત્તિકે ચ રૂપં અનારમ્મણં, સેસા તિધાપિ વા ન વત્તબ્બા. ઉપ્પન્નાતીતત્તિકેસુ પઞ્ચપિ તિધા હોન્તિ. અતીતારમ્મણત્તિકે રૂપં અનારમ્મણં, સેસા તિધા ચ ન વત્તબ્બા ચ. અજ્ઝત્તત્તિકે પઞ્ચપિ તિધા હોન્તિ. અજ્ઝત્તારમ્મણત્તિકે રૂપં અનારમ્મણં, સેસા તિધાપિ ન વત્તબ્બા ચ. ચત્તારો ખન્ધા અનિદસ્સનઅપ્પટિઘા, રૂપક્ખન્ધો તિધાપિ હોતિ.

ચત્તારો ખન્ધા નહેતૂ, સઙ્ખારક્ખન્ધો સિયા હેતુ, સિયા ન હેતુ. રૂપં અહેતુકં, હેતુવિપ્પયુત્તં, સેસા દ્વિધાપિ. તયો ખન્ધા સિયા સહેતુકા ચેવ ન ચ હેતૂ, સિયા ન વત્તબ્બા ચ, સઙ્ખારક્ખન્ધો દ્વિધા ચ ન વત્તબ્બો ચ, રૂપં ન વત્તબ્બમેવ. તથા અનન્તરદુકેપિ. રૂપં નહેતુઅહેતુકં, તયો દ્વિધાપિ, સઙ્ખારક્ખન્ધો દ્વિધા ચ ન વત્તબ્બો ચ. પઞ્ચપિ સપ્પચ્ચયા, સઙ્ખતા, ચત્તારો અનિદસ્સના, અપ્પટિઘા, રૂપં દ્વિધાપિ. રૂપં રૂપી, સેસા અરૂપિનો. રૂપં લોકિયં, સેસા દ્વિધાપિ. પઞ્ચપિ કેનચિ વિઞ્ઞેય્યા, ન ચ કેનચિ વિઞ્ઞેય્યા ચ. ચત્તારો નો આસવા, સઙ્ખારા દ્વિધાપિ, ન વત્તબ્બા ચ. રૂપં સાસવો, આસવવિપ્પયુત્તો, સેસા દ્વિધાપિ. રૂપં સાસવા ચેવ નો ચ આસવા, તયો તથા ચ ન વત્તબ્બા ચ. સઙ્ખારો દ્વિધા ચ ન વત્તબ્બો ચ. રૂપં ન વત્તબ્બમેવ, તયો સિયા આસવસમ્પયુત્તા ચેવ નો ચ આસવા, સિયા ન વત્તબ્બા, સઙ્ખારો દ્વિધા ચ ન વત્તબ્બો ચ. રૂપં આસવવિપ્પયુત્તં સાસવઞ્ચ, સેસા દ્વિધા ચ ન વત્તબ્બા ચ. ઇમિના નયેન સંયોજનગોચ્છકાદીસુપિ યોજના વેદિતબ્બા. કેવલં હિ પરામાસસમ્પયુત્તદુકે રૂપં પરામાસવિપ્પયુત્તં, તયો દ્વિધાપિ, સઙ્ખારો દ્વિધાપિ, દિટ્ઠિવસેન ન વત્તબ્બો ચ. તતિયે એત્તકમેવ વિસેસો. રૂપં અનારમ્મણં, સેસા સારમ્મણા. વિઞ્ઞાણં ચિત્તં, સેસા નો ચિત્તા. તયો ચેતસિકા, દ્વે અચેતસિકા. તયો ચિત્તસમ્પયુત્તા, રૂપં ચિત્તવિપ્પયુત્તં. વિઞ્ઞાણં ન વત્તબ્બં. તથા ચિત્તસંસટ્ઠદુકેપિ. તયો ચિત્તસમુટ્ઠાના, વિઞ્ઞાણં નો ચિત્તસમુટ્ઠાનં. રૂપં દ્વિધાપિ. તથા અનન્તરદુકદ્વયેપિ. તયો ચિત્તસંસટ્ઠસમુટ્ઠાના, દ્વે નો ચિત્તસંસટ્ઠસમુટ્ઠાના. તથા અનન્તરદુકદ્વયેપિ. વિઞ્ઞાણં અજ્ઝત્તિકં, તયો બાહિરા, રૂપં દ્વિધાપિ. ચત્તારો નો ઉપાદા. રૂપં દ્વિધાપિ. પઞ્ચપિ સિયા ઉપાદિન્ના, સિયા અનુપાદિન્ના, નો ઉપાદાના.

કિલેસગોચ્છકો વુત્તનયોવ. રૂપં નેવદસ્સનેનનભાવનાય પહાતબ્બં, સેસા દ્વિધાપિ. એવં યાવપીતિદુકા યોજના વેદિતબ્બા.

રૂપં ન વેદના, ન સુખા, ન સુખસહગતા, સેસા દ્વિધાપિ. તથા અનન્તરદુકેપિ. રૂપં કામાવચરં, સેસા દ્વિધાપિ. એવં યાવ સરણદુકા યોજના વેદિતબ્બા. અયં પઞ્હાપુચ્છકનયો.

ઇમે પન નયા વિત્થારતો પાળિઅટ્ઠકથાહિ ઞાતબ્બા. અત્થવિનિચ્છયો ચ નેસં ધમ્મસઙ્ગણીમાતિકત્થસંવણ્ણનાય વુત્તાનુસારેન ઞાતબ્બો. ઇતો પરં અતિરેકં અવત્વા અપુબ્બમેવ વણ્ણયિસ્સામાતિ અયં વિભઙ્ગનયદસ્સનતો સંવણ્ણનાનયો.

ઇદાનિ પનેત્થ –

કમતોનૂનાધિકતો, દટ્ઠબ્બસમભેદતો;

પાળિમુત્તનયો ઞેય્યો, ખન્ધકોસલ્લમિચ્છતા.

તત્થ કમતોતિ એત્થ ઉપ્પત્તિક્કમો પહાનક્કમો પટિપત્તિક્કમો ભૂમિક્કમો દેસનાક્કમોતિ બહુવિધેસુ કમેસુ ખન્ધાનં દેસનાક્કમોવ યુજ્જતિ, ન ઇતરે, અસમ્ભવા. અભેદેન હિ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અત્તગ્ગાહપતિતં વેનેય્યજનં સમૂહઘનવિનિબ્ભોગદસ્સનેન અત્તગ્ગાહતો મોચેતુકામો ભગવા હિતકામો તસ્સ તસ્સ જનસ્સ સુખગ્ગહણત્થં ચક્ખુઆદીનં વિસયભૂતં ઓળારિકં પઠમં રૂપક્ખન્ધં દેસેસિ, તતો ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિસયસંવેદકં ઓળારિકં વેદનં, યં વેદેતિ, તં સઞ્જાનાતીતિ એવં વેદનાવિસયસ્સ આકારગ્ગાહિકં સઞ્ઞં, સઞ્ઞાવસેનાભિસઙ્ખારકે સઙ્ખારે, તેસં વેદનાદીનં નિસ્સયાધિપતિભૂતં વિઞ્ઞાણન્તિ અયં તાવેત્થ કમો.

અનૂનાધિકતોતિ કસ્મા પન ભગવતા પઞ્ચેવ ખન્ધા વુત્તા અનૂના અનધિકાતિ? સબ્બસઙ્ખતસભાગેકસઙ્ગહતો, અત્તત્તનિયગ્ગાહવત્થુસ્સ એતપ્પરમતો, અઞ્ઞેસઞ્ચ તદવરોધતો. અનેકપ્પભેદેસુ હિ સઙ્ખતધમ્મેસુ સભાગવસેન સઙ્ગય્હમાનેસુ રૂપં રૂપસભાગેકસઙ્ગહવસેન એકો ખન્ધો હોતિ, વેદના વેદનાસભાગેકસઙ્ગહવસેન એકો ખન્ધો હોતિ. એસ નયો સઞ્ઞાદીસુપિ, તસ્મા સબ્બસઙ્ખતસભાગેકસઙ્ગહતો પઞ્ચેવ વુત્તા. એતપરમઞ્ચેતં અત્તત્તનિયગ્ગાહવત્થુ, યદિદં રૂપાદયો પઞ્ચ, તસ્મા અત્તત્તનિયગ્ગાહવત્થુસ્સ એતપરમતોપિ પઞ્ચેવ વુત્તા. યેપિ ચઞ્ઞે સીલાદયો પઞ્ચ ધમ્મક્ખન્ધા વુત્તા, તેપિ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નત્તા એત્થેવ અવરોધં ગચ્છન્તિ, તસ્મા અઞ્ઞેસં તદવરોધતોપિ પઞ્ચેવ વુત્તાતિ અયં અનૂનાધિકતો.

દટ્ઠબ્બસમભેદતોતિ દટ્ઠબ્બભેદતો, ઉપમાભેદતો ચ. તત્થ દટ્ઠબ્બભેદતો તાવ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા સામઞ્ઞતો ઉક્ખિત્તાસિકપચ્ચત્થિકતો, ભારતો, ખાદકતો, અનિચ્ચદુક્ખઅનત્તસઙ્ખાતવધકતો ચ દટ્ઠબ્બા. વિસેસતો પન ફેણપિણ્ડં વિય રૂપં દટ્ઠબ્બં, ઉદકબુબ્બુળમરીચિકકદલિક્ખન્ધમાયા વિય યથાક્કમં વેદનાદયો દટ્ઠબ્બા. યથા હિ ફેણપિણ્ડો વિમદ્દાસહો, સો ચ પત્તથાલકાદિઅત્થં ગહિતોપિ તમત્થં ન સાધેતિ, ભિજ્જતિ, એવં રૂપમ્પિ વિમદ્દાસહં, તઞ્ચ સુભાદિવસેન ગહિતમ્પિ ન તથા તિટ્ઠતિ, અસુભાદિયેવ હોતિ.

યથા વા ફેણપિણ્ડો અનેકસન્ધિઘટિતો બહુન્નં ઉદકસપ્પાદિપાણકાનં આવાસો, આદિતો ચેસ બદરપક્કમત્તો હુત્વા અનુપુબ્બવડ્ઢનકો ઉટ્ઠિતમત્તોપિ ચેસ ભિજ્જતિ, થોકં ગન્ત્વાપિ, સમુદ્દં પત્વા પન અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ, એવં રૂપમ્પિ છિદ્દાવછિદ્દં અનેકસન્ધિઘટિતં અસીતિકિમિકુલવોકિણ્ણં, આદિતો ચેતં કલલમત્તં હુત્વા અનુપુબ્બવડ્ઢનકં, કલલમત્તેપિ ચેતં ભિજ્જતિ, અબ્બુદાદિભાવેપિ આયુક્ખયં પત્વા અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ. એવં ફેણપિણ્ડસદિસં દટ્ઠબ્બં.

યથા પન બુબ્બુળો મુહુત્તરમણીયો અગય્હુપગો ન ચિરટ્ઠિતિકોવ, એવં વેદનાપિ. યથા ચ બુબ્બુળો ઉદકતલં, ઉદકબિન્દું, ઉદકજલ્લકં સઙ્કડ્ઢિત્વા પુટં કત્વા ગહણવાતઞ્ચાતિ ચત્તારિ કારણાનિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, એવં વેદનાપિ વત્થું, આરમ્મણં, કિલેસજલ્લં, ફસ્સસઙ્ઘટ્ટનઞ્ચાતિ ચત્તારિ કારણાનિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતીતિ સા બુબ્બુળસદિસા દટ્ઠબ્બા.

યથા પન મરીચિકા જલાસયાદિભાવેન વિપ્પલમ્ભિકા, એવં સઞ્ઞાપિ નિચ્ચાદિભાવેનાતિ મરીચિસદિસા દટ્ઠબ્બા. યથા પન કદલિક્ખન્ધો અગય્હુપગો બહુવટ્ટિસમોધાનો, એવં સઙ્ખારક્ખન્ધોપિ અગય્હુપગોનિચ્ચાદિસારવિરહિતો, ફસ્સાદિબહુધમ્મસમોધાનો ચ હોતીતિ સો કદલિક્ખન્ધસદિસો દટ્ઠબ્બો. યથા પન માયા અસુવણ્ણરજતાદિરૂપાનિપિ તથા ગાહાપેત્વા મહાજનં વઞ્ચેતિ, એવં વિઞ્ઞાણમ્પિ અનિચ્ચાદિરૂપં તેનેવ ચિત્તેન આગચ્છન્તં વિય નિચ્ચાદિતો ચ ગાહાપેત્વા વઞ્ચેતીતિ તં માયાસદિસં દટ્ઠબ્બં. વુત્તઞ્ચ –

‘‘ફેણપિણ્ડૂપમં રૂપં, વેદના બુબ્બુળૂપમા;

મરીચિકૂપમા સઞ્ઞા, સઙ્ખારા કદલૂપમા;

માયૂપમઞ્ચ વિઞ્ઞાણં, દેસિતાદિચ્ચબન્ધુના’’તિ. (સં. નિ. ૩.૯૫);

અયમેત્થ દટ્ઠબ્બભેદો.

ઉપમાભેદતો ચ પન ગિલાનસાલૂપમો રૂપુપાદાનક્ખન્ધો, ગેલઞ્ઞૂપમો વેદનુપાદાનક્ખન્ધો, ગેલઞ્ઞસમુટ્ઠાનૂપમો સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો, અસપ્પાયસેવનૂપમો સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો, ગિલાનૂપમો વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. અપિચ ચારકકારણઅપરાધકારણકારકઅપરાધિકૂપમા એતે ભાજનભોજનબ્યઞ્જનપરિવેસકભુઞ્જકૂપમા ચાતિ અયમેત્થ ઉપમાભેદો. એવં પાળિમુત્તકવિનિચ્છયનયો ઞેય્યો.

ખન્ધવિભઙ્ગમાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આયતનવિભઙ્ગમાતિકત્થવણ્ણના

આયતનવિભઙ્ગમાતિકાય પન અત્થતો તાવ – દ્વાદસાયતનાનીતિ એત્થ આયતનતો, આયાનં તનનતો, આયતસ્સ ચ નયનતો આયતનાનિ. ચક્ખુરૂપાદીસુ હિ તંતંદ્વારારમ્મણા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સેન સેન અનુભવનાદિના કિચ્ચેન આયતન્તિ ઉપટ્ઠહન્તિ ઘટેન્તિ વાયમન્તિ, તે ચ પન આયભૂતે ધમ્મે એતાનિ તનોન્તિ વિત્થારેન્તિ, ઇદઞ્ચ અતીવ આયતં સંસારદુક્ખં નયન્તેવ, પવત્તયન્તીતિ વુત્તં હોતિ, તસ્મા ‘‘આયતનાની’’તિ વુચ્ચન્તિ.

અપિચ નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન, આકરટ્ઠેન, સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન, સઞ્જાભિદેસટ્ઠેન, કારણટ્ઠેન ચ સાસને, લોકે ચ ‘‘આયતન’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ. ચક્ખુઆદીસુ હિ તે તે ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા તદાયત્તવુત્તિતાય નિવસન્તિ, તેસુ ચ આકરભૂતેસુ આકિણ્ણા વત્થારમ્મણવસેન ચ સમોસરન્તિ, ચક્ખાદયોવ નેસં સઞ્જાતિદેસો, કારણઞ્ચ, તસ્મા નિવાસટ્ઠાનાદિના અત્થેન ચક્ખાદીનિ આયતનાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

ચક્ખાયતનન્તિઆદીસુ ચક્ખતીતિ ચક્ખુ, રૂપં અસ્સાદેતિ, વિભાવેતિ ચાતિ અત્થો. રૂપયતીતિ રૂપં. વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ અત્થો. સુણાતીતિ સોતં. સપ્પતીતિ સદ્દો, ઉદાહરીયતીતિ અત્થો. ઘાયતીતિ ઘાનં. ગન્ધયતીતિ ગન્ધો, અત્તનો વત્થું સૂચયતીતિ અત્થો. જીવિતં અવ્હાયતીતિ જિવ્હા. રસન્તિ તં સત્તાતિ રસો, અસ્સાદેન્તીતિ અત્થો. કુચ્છિતાનં સાસવધમ્માનં આયોતિ કાયો, ઉપ્પત્તિદેસો. ફુસીયતીતિ ફોટ્ઠબ્બં. મનતીતિ મનો. અત્તનો લક્ખણં ધારેન્તીતિ ધમ્મા. ચક્ખુ ચ તં યથાવુત્તેનત્થેન આયતનઞ્ચાતિ ચક્ખાયતનં…પે… ધમ્મા ચ તે આયતનઞ્ચાતિ ધમ્માયતનન્તિ અયં તાવેત્થ પદત્થો.

ધમ્મભેદતો પનેત્થ સબ્બમ્પિ વિઞ્ઞાણં મનાયતનં નામ. ચેતસિકસુખુમરૂપનિબ્બાનાનિ ધમ્માયતનં નામ. સેસાનિ સુવિઞ્ઞેય્યાનિ. ઇમેસુ ચ આયતનેસુ અતીતાદિભેદભિન્ના, કાલવિનિમુત્તા ચ લોકિયલોકુત્તરા સબ્બે નામરૂપધમ્મા, પઞ્ઞત્તિયો ચ સઙ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘જાતિ દ્વીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા સઙ્ગહિતા’’તિઆદિવચનતો (ધાતુ. ૭૧) હિ રૂપારૂપલક્ખણાનં જાતિજરાભઙ્ગાનં સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ સઙ્ગહિતત્તા ઇતરાસમ્પિ પઞ્ઞત્તીનં યથારહં તત્થ સઙ્ગહિતભાવો વેદિતબ્બોતિ અયમેત્થ ધમ્મભેદો.

વિભઙ્ગનયતો પનેત્થ સુત્તન્તભાજનીયે તાવ ‘‘ચક્ખું અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા વિપરિણામધમ્મં. રૂપા અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા વિપરિણામધમ્મા…પે… ધમ્મા અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા વિપરિણામધમ્મા’’તિ (વિભ. ૧૫૪) એવં વિસયિવિસયાયતનવસેન આયતનાનિ વુત્તાનીતિ અયં સુત્તન્તભાજનીયનયો.

અભિધમ્મભાજનીયે પન પસાદવિસયાયતનાનિ તાવ ‘‘તત્થ કતમં ચક્ખાયતનં? યં ચક્ખુ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો’’તિઆદિના (વિભ. ૧૫૬) રૂપકણ્ડે (ધ. સ. ૫૯૭) વુત્તનયેન વિભત્તાનિ. મનાયતનં પન એકવિધતો પટ્ઠાય યાવદસવિધા વેદનાક્ખન્ધે વુત્તનયેન વિભત્તં. ધમ્માયતનં પન ‘‘તત્થ કતમં ધમ્માયતનં? વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઙ્ખારક્ખન્ધો, યઞ્ચ રૂપં અનિદસ્સનઅપ્પટિઘં ધમ્માયતનપરિયાપન્નં અસઙ્ખતા ચ ધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૬૭) ઉદ્દિસિત્વા ‘‘તત્થ કતમો વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિના (વિભ. ૧૬૭) વેદનાક્ખન્ધાદીસુ વુત્તનયેન વિભત્તં. સુખુમરૂપનિબ્બાનાનિ રૂપકણ્ડે વુત્તનયાનેવાતિ અયં અભિધમ્મભાજનીયનયો.

પઞ્હાપુચ્છકનયં પન ઇતો પરં વિત્થારતો અદસ્સેત્વા તિકદુકાનં આદિઅન્તેહિ ચેવ વિસેસત્થદીપકેહિ ચ તિકદુકેહિ યોજેત્વા દસ્સયિસ્સામ, સેસેહિપિ તિકદુકેહિ યોજનાનયો ખન્ધે વુત્તનયેન સક્કા ઞાતુન્તિ. કથં દ્વાદસન્નં આયતનાનં કતિ કુસલા…પે… કતિ અરણાતિ? દસાયતના અબ્યાકતા, દ્વાયતના સિયા કુસલા, સિયા અકુસલા, સિયા અબ્યાકતા. વેદનાત્તિકે દસાયતનાનિ ન વત્તબ્બાનિ, મનાયતનં તિધાપિ, ધમ્માયતનં તિધા ન વત્તબ્બઞ્ચ…પે… રૂપાયતનં સનિદસ્સનસપ્પટિઘં, નવાયતનાનિ અનિદસ્સનસપ્પટિઘાનિ, મનાયતનધમ્માયતનાનિ અનિદસ્સનઅપ્પટિઘાનિ, એકાદસાયતનાનિ ન હેતૂ, ધમ્માયતનં સિયા હેતુ, સિયા ન હેતુ…પે… એકાદસાયતનાનિ સપ્પચ્ચયાનિ, ધમ્માયતનં સિયા સપ્પચ્ચયં, સિયા અપ્પચ્ચયં…પે… દસાયતનાનિ રૂપં, મનાયતનં અરૂપં, ધમ્માયતનં દ્વિધાપિ…પે… દસાયતનાનિ અરણાનિ, દ્વાયતનાનિ સિયા સરણાનિ, સિયા અરણાનીતિ અયં પઞ્હાપુચ્છકનયો.

ઇદાનિ પન –

કમતો તાવત્તતો ચ, તેસં દટ્ઠબ્બભેદતો;

પાળિમુત્તનયેનેત્થ, વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

તત્થ કમતોતિ ઇધાપિ દેસનાક્કમોવ યુજ્જતિ. અજ્ઝત્તિકેસુ હિ આયતનેસુ સનિદસ્સનસપ્પટિઘવિસયત્તા ચક્ખાયતનં પાકટન્તિ પઠમં દેસિતં, તતો અનિદસ્સનસપ્પટિઘવિસયાનિ સોતાયતનાદીનિ. અથ વા દસ્સનાનુત્તરિયસવનાનુત્તરિયહેતુભાવતો બહૂપકારત્તા ચક્ખુસોતાયતનાનિ પઠમં દેસિતાનિ, તતો ઘાનાયતનાદીનિ તીણિ, પઞ્ચન્નમ્પિ પન ગોચરવિસયત્તા અન્તે મનાયતનં, ચક્ખાયતનાદીનં ગોચરત્તા તેસં અનન્તરં રૂપાયતનાદીનિ. અપિચ વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિકારણવવત્થાનતોપિ અયમેતેસં કમો વેદિતબ્બો. વુત્તં હેતં ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૪૨૧; સં. નિ. ૪.૬૦, ૧૧૩; મહાનિ. ૧૦૭) અયં તાવેત્થ કમો.

તાવત્તતોતિ તાવભાવતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ચક્ખાદયોપિ હિ ધમ્મા એવ, એવં સતિ ધમ્માયતનમિચ્ચેવ અવત્વા કસ્મા દ્વાદસાયતનાનિ વુત્તાનીતિ ચે? છવિઞ્ઞાણકાયુપ્પત્તિયા દ્વારારમ્મણવવત્થાનતો અયમેતેસં ભેદો હોતીતિ દ્વાદસ વુત્તાનિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિપરિયાપન્નસ્સ હિ વિઞ્ઞાણકાયસ્સ ચક્ખાયતનમેવ ઉપ્પત્તિદ્વારં, રૂપાયતનમેવારમ્મણં. તથા ઇતરાનિ ઇતરેસં. છટ્ઠસ્સ પન ભવઙ્ગમનસઙ્ખાતો મનાયતનેકદેસોવ ઉપ્પત્તિદ્વારં, અસાધારણઞ્ચ ધમ્માયતનં આરમ્મણન્તિ. ઇતિ છન્નં વિઞ્ઞાણકાયાનં ઉપ્પત્તિદ્વારારમ્મણવવત્થાનતો દ્વાદસ વુત્તાનીતિ અયમેત્થ તાવત્તતા.

દટ્ઠબ્બભેદતોતિ એત્થ પન સબ્બાનિ ચેતાનિ આયતનાનિ અનાગમનતો, અનિગ્ગમનતો ચ દટ્ઠબ્બાનિ. ન હિ તાનિ પુબ્બે ઉદયા કુતોચિ આગચ્છન્તિ, નપિ ઉદ્ધં વયા કુહિઞ્ચિ ગચ્છન્તિ, અથ ખો પુબ્બે ઉદયા અપ્પટિલદ્ધસભાવાનિ ઉદ્ધં વયા પરિભિન્નસભાવાનિ, પુબ્બન્તાપરન્તવેમજ્ઝે પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય અવસાનિ પવત્તન્તિ, તસ્મા અનાગમનતો, અનિગ્ગમનતો ચ દટ્ઠબ્બાનિ. તથા નિરીહતો, અબ્યાપારતો ચ. ન હિ ચક્ખુરૂપાદીનં એવં હોતિ ‘‘અહો વત અમ્હાકં સામગ્ગિયં વિઞ્ઞાણં નામ ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ, ન ચ તાનિ વિઞ્ઞાણુપ્પાદનત્થં દ્વારભાવેન, વત્થુભાવેન, આરમ્મણભાવેન વા બ્યાપારમાપજ્જન્તિ, અથ ખો ધમ્મતાવેસા યં ચક્ખુરૂપાદિસામગ્ગિયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ સમ્ભવન્તિ, તસ્મા નિરીહતો, અબ્યાપારતો ચ દટ્ઠબ્બાનિ. અપિચ અજ્ઝત્તિકાનિ સુઞ્ઞો ગામો વિય દટ્ઠબ્બાનિ ધુવસુભસુખત્તભાવવિરહિતત્તા, બાહિરાનિ ગામઘાતકચોરા વિય. તથા અજ્ઝત્તિકાનિ છપાણકા વિય દટ્ઠબ્બાનિ, બાહિરાનિ તેસં ગોચરા વિયાતિ અયમેત્થ દટ્ઠબ્બભેદો. એવં પાળિમુત્તનયેનેત્થ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

આયતનવિભઙ્ગમાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધાતુવિભઙ્ગમાતિકત્થવણ્ણના

ધાતુવિભઙ્ગમાતિકાય પન અત્થતો તાવ – અટ્ઠારસ ધાતુયોતિ એત્થ વિદહતિ, ધીયતે, વિધાનં, વિધીયતે એતાય, એત્થ વા ધીયતીતિ ધાતુ. લોકિયા હિ ધાતુયો કારણભાવેન વવત્થિતા. અનેકપ્પકારં સંસારદુક્ખં વિદહન્તિ નિપ્ફાદેન્તિ, સત્તેહિ ચ ધીયન્તે ધારીયન્તિ, દુક્ખવિધાનમત્તમેવ ચેતા, એતાહિ ચ કારણભૂતાહિ સંસારદુક્ખં સત્તેહિ અનુવિધીયતિ, યથાવિહિતઞ્ચ દુક્ખં એતાસ્વેવ ધીયતિ ઠપીયતીતિ એતેહિ અત્થેહિ યથાસમ્ભવં ‘‘ધાતુયો’’તિ વુચ્ચન્તિ.

યથા વા સરીરસઙ્ખાતસ્સ સમુદાયસ્સ અવયવભૂતેસુ રસસોણિતાદીસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસભાગલક્ખણપરિચ્છિન્નેસુ ધાતુસમઞ્ઞા, એવમેતેસુપિ પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ખાતસ્સ અત્તભાવસ્સ ચક્ખાદીસુ ધાતુસમઞ્ઞા વેદિતબ્બા. લોકિયલોકુત્તરસાધારણત્થવસેન પન અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધાતુયો. નિજ્જીવમત્તાનમેતં અધિવચનં, તસ્મા યથાવુત્તેનત્થેન ચક્ખુ ચ તં ધાતુ ચાતિ ચક્ખુધાતુ. એવં સેસેસુપીતિ અયં તાવેત્થ પદત્થો.

ધમ્મભેદતો પનેત્થ આયતનેસુ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. અપિચ પઞ્ચદ્વારાવજ્જનસમ્પટિચ્છનદ્વયવિઞ્ઞાણં મનોધાતુ નામ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણમનોધાતુવજ્જિતં પન સબ્બમ્પિ વિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ નામ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

વિભઙ્ગનયતો પનેત્થ સુત્તન્તભાજનીયે તાવ – ‘‘પથવીધાતુ આપો તેજો વાયો આકાસવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ છ ધાતુયો ઉદ્દિસિત્વા આદિતો પઞ્ચ અજ્ઝત્તિકબાહિરવસેન, પચ્છિમા ચ છ વિઞ્ઞાણવસેન વિભત્તા, અપરાપિ ‘‘સુખધાતુ દુક્ખસોમનસ્સદોમનસ્સુપેક્ખાઅવિજ્જાધાતૂ’’તિ છ ધાતુયો ઉદ્દિસિત્વા તથા તથા વિભત્તા, પુન અપરાપિ ‘‘કામધાતુ બ્યાપાદવિહિંસાનેક્ખમ્મઅબ્યાપાદઅવિહિંસાધાતૂ’’તિ છ ધાતુયો ઉદ્દિસિત્વા, એવં તીહિ છક્કેહિ પચ્ચેકં તેભૂમકા અટ્ઠારસ ધાતુયો સરૂપતો, લક્ખણાહારતો, નિસ્સયવિસયપયોગવિનાભાવાદિતો ચ વુત્તાતિ વેદિતબ્બાતિ અયં સુત્તન્તભાજનીયનયો.

અભિધમ્મભાજનીયે પન સરૂપેનેવ અટ્ઠારસ ધાતુયો ઉદ્દિસિત્વા પસાદવિસયધાતુયો આયતને વુત્તનયેન વિભત્તા, સત્ત વિઞ્ઞાણધાતુયો પન –

‘‘તત્થ કતમા ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં…પે… ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. અયં વુચ્ચતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ…પે… કાયવિઞ્ઞાણધાતુ.

‘‘તત્થ કતમા મનોધાતુ? ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં…પે… સબ્બધમ્મેસુ વા પન પઠમસમન્નાહારો ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં…પે… અયં વુચ્ચતિ મનોધાતુ.

‘‘તત્થ કતમા ધમ્મધાતુ? વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઙ્ખારક્ખન્ધો, યઞ્ચ રૂપં અનિદસ્સનં અપ્પટિઘં ધમ્માયતનપરિયાપન્નં, અસઙ્ખતા ચ ધાતુ…પે… અયં વુચ્ચતિ ધમ્મધાતુ.

‘‘તત્થ કતમા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ…પે… મનોધાતુયાપિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં…પે… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં…પે… અયં વુચ્ચતિ મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૪) –

એવં વિભત્તા. તત્થ સબ્બધમ્મેસુ વા પન પઠમસમન્નાહારોતિ એત્થ પઞ્ચવિઞ્ઞાણવિસયેસુ સબ્બધમ્મેસૂતિ એવં અત્થો ગહેતબ્બો. મનોધાતુયાપિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરાતિ એત્થ પન પિ-કારો સમ્પિણ્ડનત્થો, તસ્મા મનોધાતુયાપિ સન્તીરણવોટ્ઠબ્બનાદિમનોવિઞ્ઞાણધાતુયાપીતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. મનઞ્ચ પટિચ્ચાતિઆદીસુ મનોદ્વારે ભવઙ્ગમનઞ્ચેવ ચતુભૂમકધમ્મારમ્મણઞ્ચ પટિચ્ચ સહાવજ્જનકજવનં નિબ્બત્તતીતિ અત્થો. અયં અભિધમ્મભાજનીયનયો.

પઞ્હાપુચ્છકનયે પન અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં કતિ કુસલા…પે… કતિ અરણાતિ? સોળસ ધાતુયો અબ્યાકતા, દ્વે ધાતુયો તિધાપિ હોન્તિ…પે… દસ ધાતુયો નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મા, પઞ્ચ ધાતુયો વિપાકા, મનોધાતુ સિયા વિપાકા, સિયા નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મા, દ્વે ધાતુયો તિધાપિ હોન્તિ. દસ ધાતુયો ઉપાદિન્નુપાદાનિયા, સદ્દધાતુયો અનુપાદિન્નુપાદાનિયા, પઞ્ચ ધાતુયો સિયા ઉપાદિન્નુપાદાનિયા, સિયા અનુપાદિન્નુપાદાનિયા, દ્વે ધાતુયો તિધાપિ…પે… દસ ધાતુયો સિયા ઉપ્પન્ના, સિયા ઉપ્પાદિનો, સદ્દધાતુ સિયા ઉપ્પન્ના, સિયા અનુપ્પન્ના, સિયા ન વત્તબ્બા ઉપ્પાદિનોતિ, છ ધાતુયો તિધાપિ. ધમ્મધાતુ તિધાવ…પે… રૂપધાતુ સનિદસ્સનસપ્પટિઘા, નવ ધાતુયો અનિદસ્સનસપ્પટિઘા, અટ્ઠ ધાતુયો અનિદસ્સનઅપ્પટિઘા. સત્તરસ ધાતુયો ન હેતૂ, ધમ્મધાતુ દ્વિધાવ…પે… સોળસ ધાતુયો અરણા, દ્વે ધાતુયો દ્વિધાપીતિ અયં પઞ્હાપુચ્છકનયો.

ઇદાનિ પનેતાસં –

કમતાવત્તતો દટ્ઠબ્બા, પચ્ચયાનં વિભાગતો;

ધાતૂનમિધ વિઞ્ઞેય્યો, પાળિમુત્તવિનિચ્છયો.

તત્થ કમતો તાવ ઇધાપિ દેસનાક્કમોવ યુજ્જતિ. સો ચ પનાયં હેતુફલાનુપુબ્બવવત્થાનવસેન વુત્તો. ચક્ખુધાતુ રૂપધાતૂતિ ઇદં હિ દ્વયં હેતુ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતૂતિ ઇદં ફલં. એવં સબ્બત્થ. અયં તાવેત્થ કમો.

તાવત્તતો પન યા ઇધ સુત્તન્તભાજનીયે તીહિ છક્કેહિ વુત્તા ધાતુયો ચેવ, તેસુ તેસુ સુત્તાભિધમ્મપદેસેસુ ‘‘આભાધાતુ…પે… અનેકધાતુનાનાધાતુલોકો’’તિઆદિના આગતા ચાતિ અઞ્ઞાપિ બહુધાતુયો દિસ્સન્તિ, તાસમ્પિ વસેન પરિચ્છેદં અવત્વા કસ્મા અટ્ઠારસેવ વુત્તાતિ? તાસમ્પિ તદન્તોગધત્તા.

અપિચ વિજાનનસભાવે વિઞ્ઞાણે જીવસઞ્ઞીનં તસ્સા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિભેદેન અનેકતં, ચક્ખુરૂપાદિપચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય અનિચ્ચતઞ્ચ પકાસેત્વા તસ્મિં દીઘરત્તાનુસયિતજીવસઞ્ઞાસમૂહનનત્થઞ્ચ અટ્ઠારસેવ વુત્તા. કિઞ્ચ ભિય્યો – વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન ચ. વેનેય્યા હિ અરૂપમૂળ્હો રૂપમૂળ્હો ઉભયમૂળ્હોતિ તિવિધા હોન્તિ. તેસં તિણ્ણમ્પિ યથાક્કમં નાતિસઙ્ખેપવિત્થારતો અરૂપભેદવિભાવિની ખન્ધદેસના, રૂપભેદવિભાવિની આયતનદેસના, તદુભયભેદવિભાવિની ધાતુદેસના સપ્પાયાતિ વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન અટ્ઠારસેવ વુત્તાતિ. વુત્તઞ્ચ –

‘‘સઙ્ખેપવિત્થારનયેન તથા તથા હિ,

ધમ્મં પકાસયતિ એસ યથા યથાસ્સ;

સદ્ધમ્મતેજવિહતં વિલયં ખણેન,

વેનેય્યસત્તહદયેસુ તમો પયાતી’’તિ. (વિભ. અટ્ઠ. ૧૮૩);

અયમેત્થ તાવત્તતા.

દટ્ઠબ્બતો પનેતા સબ્બાપિ સઙ્ખતા ધાતુયો પુબ્બન્તાપરન્તવિવિત્તતો, ધુવસુભસુખત્તભાવસુઞ્ઞતો, પચ્ચયાયત્તવુત્તિતો ચ દટ્ઠબ્બા. વિસેસતો પનેત્થ ભેરિતલં વિય ચક્ખુધાતુ દટ્ઠબ્બા, દણ્ડો વિય રૂપધાતુ, સદ્દો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. તથા તિસ્સોપિ ચેતા યથાક્કમં આદાસતલમુખમુખનિમિત્તાનિ વિય. તથા તિલયન્તચક્કતેલાનિ વિય, અધરારણીઉત્તરારણીઅગ્ગી વિય ચ દટ્ઠબ્બા. એસ નયો સોતધાતુઆદીસુપિ. મનોધાતુ પન યથાસમ્ભવતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદીનં પુરેચરાનુચરા વિય દટ્ઠબ્બા. ધમ્મધાતુયં પન વેદના સલ્લસૂલમિવ, સઞ્ઞા રિત્તમુટ્ઠિ વિય, સઙ્ખારા વિસરુક્ખમિવ, સુખુમરૂપં ખુરચક્કં વિય, અસઙ્ખતા ધાતુ ખેમન્તભૂમિ વિય ચ દટ્ઠબ્બા, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ પન મક્કટો વિય, અસ્સખળુઙ્કો વિય, યત્થકામનિપાતિતો વેહાસક્ખિત્તદણ્ડો વિય, રઙ્ગનટો વિય ચ દટ્ઠબ્બા. અયમેત્થ દટ્ઠબ્બતા.

પચ્ચયાનં વિભાગતો પનેત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા ચક્ખુ નિસ્સયપચ્ચયો, રૂપં આરમ્મણપચ્ચયો, કિરિયામનોધાતુ અનન્તરપચ્ચયો, તયો અરૂપિનો ખન્ધા સહજાતપચ્ચયો. એવં સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ. મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા પન મનોધાતુ અનન્તરપચ્ચયો, ધમ્મધાતુ આરમ્મણપચ્ચયો, સમ્પયુત્તનિસ્સયસહજાતાદિપચ્ચયોતિ અયં પચ્ચયવિભાગો. એવં વિઞ્ઞેય્યો પાળિમુત્તવિનિચ્છયો.

ધાતુવિભઙ્ગમાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સચ્ચવિભઙ્ગમાતિકત્થવણ્ણના

સચ્ચવિભઙ્ગમાતિકાય પન અત્થતો તાવ – ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનીતિ એત્થાયં સચ્ચ-સદ્દો અનેકેસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. સેય્યથિદં – ‘‘સચ્ચં ભણે ન કુજ્ઝેય્યા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૨૪) વાચાસચ્ચે. ‘‘સચ્ચે ઠિતા સમણબ્રાહ્મણા’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૧.૪૩૩) વિરતિસચ્ચે. ‘‘કસ્મા નુ સચ્ચાનિ વદન્તિ નાના, પવાદિયાસે કુસલાવદાના’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૯૧) દિટ્ઠિસચ્ચે. ‘‘એકં હિ સચ્ચં, ન દુતિયમત્થી’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૯૦) પરમત્થસચ્ચે, નિબ્બાને ચેવ મગ્ગે ચ. ‘‘ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં કતિ કુસલા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૨૧૬) અરિયસચ્ચે. સ્વાયમિધાપિ અરિયસચ્ચે વત્તતિ. કેનટ્ઠેન સચ્ચાનિ? તથટ્ઠેન. કોયં તથટ્ઠો નામ? યો પઞ્ઞાચક્ખુના ઉપપરિક્ખમાનાનં માયાવ વિપરીતો, મરીચીવ વિસંવાદકો, તિત્થિયાનં અત્થા વિય અનુપલબ્ભમાનસભાવો ચ ન હોતિ, અથ ખો બાધનપ્પભવસન્તિનિય્યાનભૂતેન તચ્છાવિપરીતભૂતભાવેન અરિયઞાણસ્સ ગોચરો હોતિ. અયં તથટ્ઠો સચ્ચટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્ચ –

‘‘ઇતિ તચ્છાવિપલ્લાસભૂતભાવં ચતૂસુપિ;

દુક્ખાદીસ્વવિસેસેન, સચ્ચટ્ઠં આહુ પણ્ડિતા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૮૯; સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૪).

અરિયાનિ ચ તાનિ સચ્ચાનિ ચાતિ અરિયસચ્ચાનિ. અરિયાનીતિ ઉત્તમાનિ, અવિસંવાદકાનીતિ અત્થો. અરિયેહિ બુદ્ધાદીહિ પટિવિજ્ઝિતબ્બાનિ સચ્ચાનિ, અરિયસ્સ વા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તકાનિ સચ્ચાનિ તેન ઉપ્પાદિતત્તા, પકાસિતત્તા ચ, અરિયભાવકરાનિ વા સચ્ચાનિ તેસં અભિસમ્બુદ્ધત્તા અરિયભાવસિદ્ધિતોતિ અરિયસચ્ચાનિ. ‘‘દુક્ખં અરિયસચ્ચ’’ન્તિઆદીસુ પન દુ-ઇતિ અયં સદ્દો કુચ્છિતે દિસ્સતિ. કુચ્છિતં હિ પુત્તં ‘‘દુપુત્તો’’તિ વદન્તિ. ખં-સદ્દો પન તુચ્છે. તુચ્છં હિ આકાસં ‘‘ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇદઞ્ચ પઠમસચ્ચં કુચ્છિતં અનેકોપદ્દવાધિટ્ઠાનતો, તુચ્છં બાલજનપરિકપ્પિતધુવસુભસુખત્તભાવવિરહિતતો, તસ્મા કુચ્છિતત્તા, તુચ્છત્તા ચ ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સં-ઇતિ ચ અયં સદ્દો ‘‘સમાગમો, સમેત’’ન્તિઆદીસુ સંયોગં દીપેતિ. ઉ-ઇતિ અયં સદ્દો ‘‘ઉપ્પન્નં ઉદિત’’ન્તિઆદીસુ ઉપ્પત્તિં. અય-સદ્દો પન કારણં દીપેતિ. ઇદઞ્ચ દુતિયસચ્ચં અવસેસપચ્ચયસમાયોગે સતિ દુક્ખસ્સુપ્પત્તિકારણન્તિ ‘‘દુક્ખસમુદયો’’તિ વુચ્ચતિ.

તતિયસચ્ચં પન યસ્મા નિ-સદ્દો અભાવં, રોધ-સદ્દો ચારકં દીપેતિ, તસ્મા અભાવો એત્થ, એતસ્મિં વા અધિગતે સંસારચારકસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખનિરોધસ્સ સબ્બગતિસુઞ્ઞત્તા, તપ્પટિપક્ખત્તા ચાતિ ‘‘દુક્ખનિરોધ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, દુક્ખસ્સ વા અનુપ્પાદનિરોધપચ્ચયત્તા. ચતુત્થં પન યસ્મા એતં દુક્ખનિરોધં ગચ્છતિ, સત્તં વા તં ગમયતિ આરમ્મણવસેન તદભિમુખત્તા, પટિપદા ચ હોતિ દુક્ખનિરોધપ્પત્તિયા, તસ્મા ‘‘દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ વુચ્ચતિ.

અપિચ દુક્ખાદીનં ચત્તારો ચત્તારો અત્થા વિભત્તા તથા અવિતથા અનઞ્ઞથા, યે દુક્ખાદીનિ અભિસમેન્તેહિ અભિસમેતબ્બા. યથાહ –

‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો, ઇમે ચત્તારો દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠા તથા અવિતથા અનઞ્ઞથા. સમુદયસ્સ આયૂહનટ્ઠો નિદાનટ્ઠો સંયોગટ્ઠો પલિબોધટ્ઠો …પે… નિરોધસ્સ નિસ્સરણટ્ઠો વિવેકટ્ઠો અસઙ્ખતટ્ઠો અમતટ્ઠો…પે… મગ્ગસ્સ નિય્યાનટ્ઠો હેત્વટ્ઠો દસ્સનટ્ઠો આધિપતેય્યટ્ઠો…પે… અનઞ્ઞથા’’તિ (પટિ. મ. ૨.૮).

એવં વિભત્તાનં ચતુન્નં ચતુન્નં અત્થાનં વસેન દુક્ખાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. અયં તાવેત્થ પદત્થો.

ધમ્મભેદતો પન તણ્હાવજ્જિતા સબ્બલોકિયધમ્મા, સંકિલેસિકવજ્જિતા વા દુક્ખસચ્ચં નામ, તણ્હા પન સબ્બા અકુસલા વા લોકિયકુસલા વા ધમ્મા સમુદયસચ્ચં નામ, નિબ્બાનં નિરોધસચ્ચં નામ, લોકુત્તરકુસલચિત્તસમ્પયુત્તાનિ અટ્ઠમગ્ગઙ્ગાનિ દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં નામ. ઇમેહિ પન મગ્ગઙ્ગેહિ સમ્પયુત્તા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચેવ સામઞ્ઞફલાનિ ચેત્થ અસઙ્ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તાનિ હિ ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) વચનતો સઙ્ખારદુક્ખસઙ્ગહિતાનિપિ. યાય પરિઞ્ઞાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ તથત્તેન ન હોન્તિ, દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ ન વુચ્ચન્તિ, તાનિ ઠપેત્વા સબ્બે લોકિયલોકુત્તરધમ્મા સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. અયં ધમ્મભેદો.

વિભઙ્ગનયતો પનેત્થ સુત્તન્તભાજનીયે દુક્ખસચ્ચં તાવ –

‘‘તત્થ કતમં દુક્ખં અરિયસચ્ચં? જાતિપિ દુક્ખા, જરાપિ દુક્ખા, મરણમ્પિ દુક્ખં, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસાપિ દુક્ખા, અપ્પિયેહિ સમ્પયોગો દુક્ખો, પિયેહિ વિપ્પયોગો દુક્ખો, યમ્પિચ્છં ન લભતિ, તમ્પિ દુક્ખં, સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ (વિભ. ૧૯૦) –

ઉદ્દિસિત્વા વિભત્તં. તત્થ દુક્ખં તિવિધં હોતિ દુક્ખદુક્ખં વિપરિણામદુક્ખં સઙ્ખારદુક્ખન્તિ. તત્થ દુક્ખદુક્ખં દુવિધં પરિયાયદુક્ખં નિપ્પરિયાયદુક્ખન્તિ. તત્થ કાયિકચેતસિકદુક્ખદોમનસ્સવેદના નિપ્પરિયાયદુક્ખં નામ, તદવસેસા પન દુક્ખદુક્ખસ્સ વત્થુભૂતા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા પરિયાયદુક્ખં નામ. સુખસોમનસ્સવેદના વિપરિણામદુક્ખં નામ. સબ્બે પન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, સબ્બસઙ્ખતા વા સઙ્ખારદુક્ખં નામ. ઇમેસં તિણ્ણં દુક્ખાનં વસેન યથાયોગં તીસુ ભવેસુ જાતિઆદીનં દુક્ખદુક્ખતા વેદિતબ્બા. કામભવસ્મિં હિ જાતિ તાવ સયં ન દુક્ખા, અપાયગતિમનુસ્સગતિઆદીસુ પન નિરયગ્ગિસન્તાપાદિમૂલકં, ગબ્ભોક્કન્તિકાદિમૂલકં, જિઘચ્છાપિપાસાદિમૂલકઞ્ચ દુક્ખં તસ્સ સબ્બસ્સ કાયિકચેતસિકદુક્ખસ્સ વત્થુભાવેન પરિયાયતો દુક્ખન્તિ. તથા જરામરણાદયોપિ. કેવલં જરા કાયદુબ્બલતામૂલસ્સ, પુત્તદારાદિપરિભવમૂલસ્સ ચ, મરણં પન મારણન્તિકવેદનાભૂતસ્સ, નિરયાદિગતિનિમિત્તદસ્સનમૂલસ્સ ચ દુક્ખસ્સ વત્થુભાવતો, સોકાદયો સોકાદિમૂલસ્સ કાયિકચેતસિકદુક્ખસ્સ વત્થુભાવત્તા ચેવ સયં દુક્ખત્તા ચ દુક્ખાતિ વેદિતબ્બા. વિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખતા ચેસં પસિદ્ધાયેવ. એવં કામભવે જાતિઆદીનં તીહિપિ દુક્ખેહિ દુક્ખતા વેદિતબ્બા. રૂપારૂપભવેસુ પન યસ્મા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા ન સન્તિ, તસ્મા તત્થ જાતિઆદીનં વિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખવસેન ચ દુક્ખતા વેદિતબ્બા, ન દુક્ખદુક્ખવસેનાતિ અયં દુક્ખસચ્ચે નયો.

સમુદયસચ્ચં પન ‘‘કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હા’’તિ (વિભ. ૨૦૩) તત્તકમેવ ઉદ્દિસિત્વા ‘‘સા ખો પનેસા તણ્હા કત્થ ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતી’’તિ (વિભ. ૨૦૩) પુચ્છિત્વા છન્નં છન્નં ઇન્દ્રિયવિસયવિઞ્ઞાણફસ્સવેદનાસઞ્ઞાચેતનાતણ્હાવિતક્કવિચારાનં વિસયભૂતાનં વસેન તણ્હાય ‘‘એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવં ઉપ્પત્તિં પકાસેત્વા વિત્થારતો વિભત્તં.

નિરોધસચ્ચં પન ‘‘તસ્સા એવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધો ચાગો પટિનિસ્સગ્ગો મુત્તિ અનાલયો’’તિ (વિભ. ૨૦૪) વત્વા પુન ‘‘સા ખો પનેસા તણ્હા કત્થ નિરુજ્ઝમાના નિરુજ્ઝતી’’તિ (વિભ. ૨૦૪) પુચ્છિત્વા સમુદયસચ્ચે વુત્તઇન્દ્રિયાદીનં વસેન પટિલોમતો તણ્હાય નિરોધં પકાસેત્વા વિત્થારતો વિભત્તં. તત્થ અસેસવિરાગનિરોધોતિઆદીનિ પદાનિ નિબ્બાનવેવચનાનિ. નિબ્બાનં હિ આગમ્મ તણ્હા અસેસા વિરજ્જતિ, નિરુજ્ઝતિ, ચજીયતિ, પટિનિસ્સજ્જીયતિ, મુચ્ચતિ, ન અલ્લીયતિ, તસ્મા ‘‘અસેસવિરાગનિરોધો ચાગો પટિનિસ્સગ્ગો મુત્તિ અનાલયો’’તિ વુચ્ચતિ. એકમેવ હિ નિબ્બાનં, નામાનિ પનસ્સ સબ્બસઙ્ખતાનં નામપટિપક્ખવસેન અનેકાનિ હોન્તિ.

નનુ પાટેક્કં નિબ્બાનં નામ નત્થિ, કિલેસક્ખયમત્તમેવ નિબ્બાનં, તેનેવ ચ તાસુ તાસુ સુત્તાભિધમ્મદેસનાસુ ‘‘રાગક્ખયો દોસક્ખયો’’તિઆદિના (સં. નિ. ૪.૩૧૪) વુત્તન્તિ ચે? ન, અરહત્તનિબ્બાનાનં એકતાપજ્જનતો. અરહત્તમ્પિ હિ ‘‘યો ખો, આવુસો, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો, ઇદં વુચ્ચતિ અરહત્ત’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૩૧૪) રાગાદીનં પરિક્ખયન્તે ઉપ્પન્નત્તા ઉપચારેન અરહત્તં રાગક્ખયાદિભાવેન વુચ્ચતિ, તથા રાગાદીનં ખયહેતુત્તા નિબ્બાનમ્પિ રાગક્ખયાદિભાવેન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. ઇતરથા નિબ્બાનસ્સ બહુત્તં આપજ્જતિ રાગાદીનં બહુન્નં ખયસ્સાપિ બહુત્તા. સબ્બકિલેસાનમ્પિ ખયસ્સ એકત્તેન પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠિઆદીનં ખયે સબ્બકિલેસક્ખયો આપજ્જતિ, ઓળારિકત્તઞ્ચસ્સ સિયા તિરચ્છાનાનમ્પિ ઉપ્પન્નરાગક્ખયસ્સ પાકટત્તેન નિબ્બાનપ્પત્તિતો, ગોત્રભૂક્ખણેપિ ચ રાગાદિક્ખયો હોતિ ગોત્રભુનો નિબ્બાનવિસયત્તા, મગ્ગસ્સ પન નિબ્બાનારમ્મણતાઅપ્પસઙ્ગો. ન હિ અત્તના ખેપિયમાનકિલેસક્ખયમારબ્ભ મગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, અભાવો ચસ્સ આપજ્જતિ રાગાદિક્ખયભૂતસ્સ પન અભાવસ્સ પક્ખવસેન તુચ્છરૂપત્તા, તસ્સાપિ ભાવત્તાભાવાવ વિવેકલક્ખણં ન સિયા, સઙ્ખતતા ચસ્સ સિયા. ન હિ કદાચિ ઉપલબ્ભમાનં અસઙ્ખતં ભવિતુમરહતિ સબ્બેસમ્પિ અહેતુકત્તાપત્તિતો, સઙ્ખતત્તેપિ ચસ્સ ન નિબ્બાનત્તં ઉપ્પત્તિજરાભઙ્ગસમઙ્ગિતાય દુક્ખત્તા, તથા ચ અભાવસ્સાપિ અભાવો, અનવટ્ઠાનઞ્ચ ખીણાનમ્પિ રાગાદીનં પુન ઉપ્પજ્જનં યેસં તેસમેવ અભાવો અભાવસ્સ વિનટ્ઠત્તા.

અપિચ કારણન્તરેન વા ભાવે ઉપ્પન્ને રાગાદીનં ન કાચિ હાનિ હોતિ. ન હિ અઞ્ઞસ્સુપ્પત્તિયં અઞ્ઞં વિગચ્છતિ. અભાવો ભાવસ્સ વિરોધિ, વિરોધિસન્નિધાને ચ ઇતરં વિગચ્છતીતિ ચે? કિમિદં વિગમનં નામ. યદિ તમ્પિ ભાવરૂપં, સમાનદોસતા ચસ્સ સિયા અનવટ્ઠાનઞ્ચ, ન ચ અત્થસિદ્ધિ. યદિ તુચ્છરૂપં, કિં પઠમમેવસ્સ તુચ્છરૂપતાય ઉપગતાય દૂરમ્પિ ગન્ત્વા ઉપગન્તબ્બાતિ સિદ્ધા, રાગાદિક્ખયભૂતસ્સ નિબ્બાનસ્સ તુચ્છરૂપતાય અભાવો, ન ચ અભાવો એવ નિબ્બાનં. અતીતાનાગતદોસાનમભાવે નિબ્બાનપ્પત્તિયા અભાવતો વત્તમાનાનઞ્ચ અભાવો નામ. અભાવો નામ ન કિલેસવિગમમત્તો, અપિ તુ અનુપ્પત્તિભાવેન. અચ્ચન્તવિગમો નિબ્બાનેનાપિ સમ્પાદીયતીતિ ચે? ન, તસ્સ કારણભાવા. વિપસ્સના કારણમિતિ ચે? ન, અત્તાદિવિકપ્પજનકસઙ્ખતધમ્મદસ્સનેન વિના અનત્તાદિવિકપ્પભૂતાય વિપસ્સનાય અનુપ્પત્તિતો. યદિ હિ ઉપ્પજ્જેય્ય, તાય સબ્બેપિ સત્તા વિમુત્તા એવ સિયું, નો ચ કદાચિ ન પુચ્છેય્ય વિરુદ્ધધમ્મદસ્સનાભાવા. ન હિ દસ્સનં વિના વિકપ્પો સમ્ભવતિ, ન ચ અત્તાતિ વિકપ્પજનકરૂપાદિદસ્સનમેવ તબ્બિરુદ્ધવિકપ્પજનકં હોતિ. બુદ્ધાનઞ્ચ પરમ્પરોપદેસેન રૂપાદીસુ વિપસ્સનાવિકપ્પો ઉપ્પજ્જતીતિ ચે? ન, તેસમ્પિ વિરુદ્ધદસ્સનાભાવેન વિપસ્સનાવિકપ્પાનુપ્પત્તિતો. ન હિ યાદિસાય કારણસામગ્ગિયા યાદિસં કારિયં ઉપ્પજ્જતિ, તાદિસાય એવ તબ્બિરુદ્ધં ઉપ્પજ્જતિ અહેતુકત્તપ્પસઙ્ગતો. ન ચ વિરુદ્ધદસ્સનાભાવેન એકસ્સ વિપસ્સનાવિકપ્પજનકસામત્થિયાભાવતો તાદિસાનં પરમ્પરાયપિ તબ્ભાવો, તદુપદેસો ચ સમ્ભવતિ. તિલક્ખણૂપદેસનાનન્તરિકતાય પન બુદ્ધાનં નિબ્બાનસચ્છિકિરિયા સિદ્ધિ, તેનેવસ્સ કિલેસાનમચ્ચન્તપ્પહાનસ્સ, વિપસ્સનોપદેસસામત્થિયસ્સ ચ સિદ્ધીતિ નિબ્બાનમેવ તદુભયકારણં, નાઞ્ઞન્તિ ગહેતબ્બં.

કસ્મા પન નિબ્બાનદસ્સનેન રાગાદીનં અચ્ચન્તપ્પહાનં, તિલક્ખણઞ્ચ હોતિ. ન હિ અઞ્ઞસ્સ દસ્સનેન ઇતરરાગપ્પહાનં, તિલક્ખણઞાણઞ્ચ યુત્તન્તિ? ન, અસઙ્ખતદસ્સનેન સઙ્ખતસ્સ વા દોસસ્સ વા પાકટત્તા. દિટ્ઠઅચ્ચન્તસુખાનં હિ વટ્ટસુખે, તન્નિસ્સયારમ્મણાદીસુ ચ સુખાભિમાનો, વટ્ટાભિરતિ ચ પહીયતિ દિટ્ઠપરતીરસ્સ નાવિકસ્સ નાવાયેકદેસે સુખાભિમાનાભિરતિયો વિય. અપિચ સઙ્ખતધમ્મેસુ અલ્લિના રાગાદયો અસઙ્ખતધમ્મે સણ્ઠાતું ન સક્કોન્તિ અગ્ગિક્ખન્ધે વિય મક્ખિકા, થલે વિય ચ જલચરા, નિબ્બાનદસ્સનેન પહીનદોસસ્સ ચિત્તસ્સ યાથાવતો તેસુ સઙ્ખતેસુ તિલક્ખણદસ્સનં સમ્ભવતિ ભેસજ્જાલેપેન વિહતકાચતિમિરાદિદોસસ્સ ચક્ખુનો ઘટાદિરૂપદસ્સનં વિય, દિટ્ઠદોસેસુ ચસ્સ સઙ્ખારેસુ ન પુન રાગાદીનમુપ્પત્તિ ઞાતા સુચિભાવે વિય વચ્ચકૂપેતિ વેદિતબ્બં.

કસ્મા પન કેસઞ્ચિ સત્તાનં એવ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાસમ્ભવો, ન સબ્બેસન્તિ? અનાદિબુદ્ધપરમ્પરોપદેસસાપેક્ખત્તા, તેસઞ્ચ ઉપદેસકાનં સબ્બત્થ સબ્બદા અભાવતો, સોતૂનઞ્ચ ખણસમ્પત્તિયા અચ્ચન્તદુલ્લભત્તા, ચક્કવાળાનઞ્ચ અનન્તત્તા, તસ્મા કેચિ એવ બુદ્ધુપ્પાદકાલે તિલક્ખણોપદેસલાભેન નિબ્બાનં સચ્છિકરોન્તિ, ન સબ્બેતિ ગહેતબ્બં.

કથં પનેત્થ રાગાદીનં અચ્ચન્તવિગમો નિબ્બાનેન સાધીયતીતિ? ન તાવ સો, અતીતાનાગતાનં તેસમિદાનિ અભાવા, પુબ્બે ચ તસ્સ વિજ્જમાનત્તા, વત્તમાનાનં સરસનિરોધતો. કથઞ્ચસ્સ તુચ્છરૂપસ્સ નિબ્બાનસ્સ હેતુત્તે યથાવુત્તદોસાનમવસરોતિ ચે? ન, તસ્સ ભાવરૂપત્તા. પુબ્બભાગપટિપત્તિયા હિ નિબ્બાનમારબ્ભ અનુસયાજનનભાવેન ઉપ્પન્નમગ્ગા એવ કિલેસાનમનુપ્પાદનિરોધો તદુપ્પત્તિયા આયતિં ઉપ્પજ્જનારહાનં અનુપ્પત્તિતો અગ્ગિસન્નિધાને અઙ્કુરાજનકભાવેન ઉપ્પન્નસાલિક્ખન્ધસ્સ બીજતાભાવરૂપતા વિય. ન હિ અભાવો નામ કોચિ પરમત્થતો અત્થિ, યો કારણેન જનીયતિ તબ્બિરુદ્ધક્ખણુપ્પાદનભાવોવુપ્પાદનં અનેકક્ખણુપ્પાદનેન ખન્ધકારાભાવુપ્પાદનં વિય, તસ્મા કિલેસાનં અનુપ્પત્તિનિરોધસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયત્તા ઉપનિસ્સયોપચારેન નિબ્બાનં ‘‘અસેસવિરાગનિરોધો’’તિઆદિના વુત્તં. સરૂપેનેવ કસ્મા ન વુત્તન્તિ ચે? અભિસુખુમત્તા, અનુપલદ્ધપુબ્બત્તા ચ, સુખુમતા ચસ્સ ભગવતો અપ્પોસ્સુક્કતાવચનતો, અરિયેન ચક્ખુના પસ્સિતબ્બતો ચ વેદિતબ્બા.

એત્થ પન પરવાદી આહ – ‘‘નત્થેવ નિબ્બાનં અનુપલબ્ભનીયતો’’તિ. ન અનુપલબ્ભનીયં તસ્સ સિદ્ધત્તા. ઉપલબ્ભતિ હિ તં તદનુરૂપપટિપત્તિયા અરિયેહિ. અપિચ નિબ્બાનં નત્થીતિ ન વત્તબ્બં સબ્બસત્તાનં વિરુદ્ધધમ્માનં ભાવેન અપવગ્ગાભાવપ્પસઙ્ગતો. ન ચ તં યુત્તં ઉણ્હાદિપટિપક્ખસ્સ સીતાદિનો વિય ભવપટિપક્ખસ્સ નિબ્બાનસ્સપિ અવસ્સંભાવા. વુત્તઞ્ચ –

‘‘યથાપિ ઉણ્હે વિજ્જન્તે, અપરં વિજ્જતિ સીતલં;

એવં તિવિધગ્ગિ વિજ્જન્તે, નિબ્બાનં ઇચ્છિતબ્બક’’ન્તિ. (બુ. વં. ૨.૧૧) –

આદિ. અચ્ચન્તનિરોધહેતુનો વિપસ્સનોપદેસસ્સ દસ્સનતો ચ અત્થેવ નિબ્બાનં તં વિના તસ્સાસમ્ભવતોતિ વુત્તોવાયમત્થો. તદેતં પુરિમાય કોટિયા અભાવતો અપ્પભવં, તતોવ અજરામરણં, નિચ્ચઞ્ચ હોતીતિ અણુઆદીનમ્પિ નિચ્ચભાવપત્તિ નિબ્બાનસ્સેવ નિચ્ચત્તાતિ ચે? ન, ભિન્નાધિકરણત્તેન હેતુલક્ખણસ્સાનુપપત્તિતો. અણુઆદીનમ્પિ અસઙ્ખતતા ઇતિ ચે? ન, અસઙ્ખતતાસિદ્ધિતો અસઙ્ખતાનઞ્ચાનેકત્તાનુપપત્તિતો. યદિ હિ અસઙ્ખતં નામ ભવેય્ય, એકેનેવ ભવિતબ્બં દેસકાલસભાવભેદસ્સ કારણભેદકત્તા, ભિન્નસભાવાનમ્પિ અહેતુકત્તે અતિપ્પસઙ્ગતો.

સઙ્ખતેહિ સભાવભિન્નસ્સ નિબ્બાનસ્સ કથં અહેતુકતાતિ ચે? અસઙ્ખતસભાવેન સઙ્ખતસભાવેહિ ભિન્નસ્સ કારણાનપેક્ખત્તા. અસઙ્ખતત્તે હિ સમાને ભવસભાવભેદો કારણભેદં સૂચયતિ, તસ્મા એકમેવ નિચ્ચં ભવિતુમરહતિ, તઞ્ચ યથાવુત્તયુત્તિતો, સબ્બઞ્ઞુવચનતો ચ પરમત્થતો વિજ્જમાનં નિબ્બાનમેવ. વુત્તં હેતં ભગવતા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૪૩). અયં દુક્ખનિરોધસચ્ચે નયો.

ઇતરં પન ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધી’’તિ ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારતો વિભત્તં. વિનિચ્છયો પનેત્થ મગ્ગઙ્ગવિભઙ્ગે આવિ ભવિસ્સતીતિ અયં સુત્તન્તભાજનીયનયો.

અભિધમ્મભાજનીયે પન –

‘‘ચત્તારિ સચ્ચાનિ દુક્ખં દુક્ખસમુદયો દુક્ખનિરોધો દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા. તત્થ તણ્હા દુક્ખસમુદયો. અવસેસા સાસવધમ્મા…પે… દુક્ખં. તણ્હાય પહાનં દુક્ખનિરોધો. અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ (વિભ. ૨૦૬) –

વત્વા અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગાનિ વિત્થારતો નિદ્દિસિત્વા ‘‘અવસેસા ધમ્મા દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય સમ્પયુત્તા’’તિ (વિભ. ૨૦૬ આદયો) એવં પઠમવારે ચત્તારિ સચ્ચાનિ વિભત્તાનિ. તાનિ પુન અપરેહિપિ ‘‘તણ્હા, અવસેસા ચ કિલેસા સમુદયો, તથા તણ્હા, અવસેસા ચ કિલેસા, અવસેસા ચ અકુસલા સમુદયો, તથા તણ્હા, અવસેસા ચ કિલેસા, અવસેસા ચ અકુસલા, તીણિ ચ કુસલમૂલાનિ, સાસવાનિ સમુદયો, તથા તણ્હા, અવસેસા ચ કિલેસા, અવસેસા ચ અકુસલા, તીણિ ચ કુસલમૂલાનિ, સાસવાનિ, અવસેસા ચ સાસવકુસલધમ્મા સમુદયો. અવસેસા સાસવધમ્મા દુક્ખં, તસ્સ તસ્સ સમુદયસ્સ પહાનં નિરોધો, અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો પટિપદા’’તિ ઇમેહિ વારેહિ વિભત્તાનિ. તત્થ ‘‘અરિયસચ્ચાની’’તિ અવત્વા નિપ્પદેસતો પચ્ચયસઙ્ખાતં સમુદયં દસ્સેતું ‘‘સચ્ચાની’’તિ વુત્તં. અરિયસચ્ચેસુ હિ તણ્હાવ સમુદયો, ન ઇતરે. ન ચ કેવલં તણ્હાવ દુક્ખં સમુદાનેતિ, અવસેસા કુસલાકુસલાપિ પચ્ચયં સમુદાનેન્તિયેવાતિ તેપિ સમુદયતો દસ્સેતું ‘‘સચ્ચાનિ’’ત્વેવ વુત્તં. તતો પરં યસ્મા અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોવ પટિપદાતિ. સમ્પયુત્તા પન ફસ્સાદયો સબ્બેપિ ધમ્મા પટિપદા એવ, તસ્મા તં નયં દસ્સેતું સબ્બસઙ્ગાહિકવારેપિ સબ્બાનિ વિભત્તાનિ. એત્થ હિ અરિયધનાનેવ સઙ્ગહિતાનિ. સેસં સદિસમેવાતિ અયં અભિધમ્મભાજનીયનયો.

પઞ્હાપુચ્છકનયે પન ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં કતિ કુસલા…પે… કતિ અરણા? સમુદયસચ્ચં અકુસલં, નિરોધસચ્ચં અબ્યાકતં, દુક્ખસચ્ચં તિધાપિ. સમુદયો સવિતક્કસવિચારો, નિરોધો અવિતક્કઅવિચારો, મગ્ગો તિધાપિ, દુક્ખં તિધાપિ, ન વત્તબ્બં ચ. તીણિ સચ્ચાનિ અનિદસ્સનઅપ્પટિઘાનિ, દુક્ખં તિધાપિ. સમુદયો હેતુ, નિરોધો ન હેતુ, સેસા દ્વિધાપિ. દ્વે સચ્ચાનિ લોકિયાનિ, મગ્ગનિરોધા લોકુત્તરા. સમુદયસચ્ચં સરણં, દ્વે સચ્ચાનિ અરણાનિ, દુક્ખં દુવિધાપિ. અયં પઞ્હાપુચ્છકનયો. ઇદાનિ પનેત્થ –

કમતોનૂનાધિકતો, લક્ખણાદીહિ સુઞ્ઞતો;

ઞાણકિચ્ચોપમા ઞેય્યો, પાળિમુત્તવિનિચ્છયો.

તત્થ કમતો તાવ ઇધાપિ દેસનાક્કમોવ યુજ્જતિ. એત્થ ઓળારિકત્તા, સબ્બસત્તસાધારણત્તા ચ સુવિઞ્ઞેય્યન્તિ દુક્ખસચ્ચં પઠમં વુત્તં, તતો તસ્સેવ હેતુદસ્સનત્થં સમુદયસચ્ચં, તતો ‘‘હેતુનિરોધા ભવનિરોધો’’તિ ઞાપનત્થં નિરોધસચ્ચં, તદધિગમુપાયદસ્સનત્થં અન્તે મગ્ગસચ્ચં. ભવસુખસ્સાદગધિતાનં સંવેગજનનત્થં પઠમં દુક્ખમાહ, તતો ‘‘ભવં નેવ અહેતુકં આગચ્છતિ, ન ઇસ્સરનિમ્માનાદિના હોતિ, ઇતો પન હોતી’’તિ ઞાપનત્થં સમુદયસચ્ચં, તતો સહેતુકેન દુક્ખેન અભિભૂતત્તા સંવિગ્ગમાનસાનં તન્નિસ્સરણદસ્સનેન અસ્સાસજનનત્થં નિરોધં, તતો નિરોધસમ્પાપકં મગ્ગન્તિ અયમેત્થ કમો.

અનૂનાધિકતો પન કસ્મા ચત્તારિ એવ સચ્ચાનીતિ ચે? તતો અઞ્ઞસ્સ અસમ્ભવતો, અઞ્ઞતરસ્સ ચ અનપનેય્યતો. અપિચ પવત્તિમાચિક્ખન્તો ભગવા સહેતુકં આચિક્ખતિ, નિવત્તિઞ્ચ સઉપાયં. ઇતિ પવત્તિનિવત્તિતદુભયહેતૂનં એતપરમતો ચત્તારિ એવ વુત્તાનીતિ અયમેત્થાનૂનાધિકતો.

લક્ખણાદીહિ પનેત્થ લક્ખણતો બાધનલક્ખણં દુક્ખસચ્ચં, સન્તાપનરસં, પવત્તિપચ્ચુપટ્ઠાનં. પભવલક્ખણં સમુદયસચ્ચં, અનુપચ્છેદકરણરસં, પલિબોધપચ્ચુપટ્ઠાનં. સન્તિલક્ખણં નિરોધસચ્ચં, અચ્ચુતિરસં, અનિમિત્તપચ્ચુપટ્ઠાનં. નિય્યાનલક્ખણં મગ્ગસચ્ચં, કિલેસપહાનકરણરસં, વુટ્ઠાનપચ્ચુપટ્ઠાનં. અપિચ પવત્તિપવત્તકનિવત્તિનિવત્તકલક્ખણાનિ પટિપાટિયા, તથા સઙ્ખતતણ્હાઅસઙ્ખતદસ્સનલક્ખણાનિ ચાતિ ઇમાનેત્થ લક્ખણાનિ.

સુઞ્ઞતો પનેતાનિ યથાક્કમં વેદકકારકનિબ્બુતગમકાભાવતો સુઞ્ઞાનિ. વુત્તઞ્ચ –

‘‘દુક્ખમેવ હિ, ન કોચિ દુક્ખિતો,

કારકો ન, કિરિયાવ વિજ્જતિ;

અત્થિ નિબ્બુતિ, ન નિબ્બુતો પુમા,

મગ્ગમત્થિ, ગમકો ન વિજ્જતી’’તિ. (વિભ. અટ્ઠ. ૧૮૯);

અથ વા –

ધુવસુભસુખત્તસુઞ્ઞં,

પુરિમદ્વયમત્તસુઞ્ઞમમતપદં;

ધુવસુભસુખઅત્તવિરહિતો,

મગ્ગો ઇતિ સુઞ્ઞતો તેસુ. (વિભ. અટ્ઠ. ૧૮૯);

નિરોધસુઞ્ઞાનિ વા તીણિ. નિરોધો ચ સેસત્તયસુઞ્ઞો. ફલસુઞ્ઞો વા હેત્થ હેતુ સમુદયમગ્ગેસુ દુક્ખનિરોધાનં અભાવા પકતિવાદીનં પકતિ વિય. હેતુસુઞ્ઞઞ્ચ ફલં દુક્ખસમુદયાનં, નિરોધમગ્ગાનઞ્ચ અસમવાયા, ન હેતુસમવેતં હેતુફલં. હેતુફલસમવાયવાદીનં દ્વિઅણુકાદીનિ વિયાતિ અયમેત્થ સુઞ્ઞતા.

ઞાણકિચ્ચતોતિ એત્થ દુવિધં સચ્ચઞાણં અનુબોધઞાણં, પટિવેધઞાણઞ્ચ. તત્થ અનુબોધઞાણં લોકિયં, તં અનુસ્સવાદિવસેન નિરોધે, મગ્ગે ચ પવત્તતિ. પટિવેધઞાણં લોકુત્તરં, તં સચ્ચાવબોધપટિપક્ખકિલેસે ખેપેન્તં નિરોધમારમ્મણં કત્વા કિચ્ચતો ચત્તારિપિ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ. યં પનેતં લોકિયં, તત્થ દુક્ખઞાણં પરિયુટ્ઠાનાભિભવનવસેન પવત્તમાનં સક્કાયદિટ્ઠિં નિવત્તેતિ, સમુદયઞાણં ઉચ્છેદદિટ્ઠિં, નિરોધઞાણં સસ્સતદિટ્ઠિં, મગ્ગઞાણં અકિરિયદિટ્ઠિં. દુક્ખઞાણં વા તેસુ ધુવસુભસુખત્તભાવરહિતેસુ ખન્ધેસુ ધુવસુભસુખત્તભાવસઞ્ઞાસઙ્ખાતં ફલે વિપ્પટિપત્તિં, સમુદયઞાણં ‘‘ઇસ્સરપધાનકાલસભાવાદીહિ લોકો પવત્તતી’’તિ અકારણે કારણાભિમાનપ્પવત્તં હેતુમ્હિ વિપ્પટિપત્તિં, નિરોધઞાણં અરૂપલોકાદીસુ અપવગ્ગગ્ગાહભૂતં નિરોધે વિપ્પટિપત્તિં, મગ્ગઞાણં કામસુખલ્લિકઅત્તકિલમથાનુયોગપ્પભેદે અવિસુદ્ધિમગ્ગે વિસુદ્ધિમગ્ગગ્ગાહવસેન પવત્તં ઉપાયે વિપ્પટિપત્તિં નિવત્તેતિ. ઇદમેત્થ ઞાણકિચ્ચં.

ઉપમાતો પનેત્થ ભારો વિય હિ દુક્ખસચ્ચં દટ્ઠબ્બં, ભારાદાનમિવ સમુદયસચ્ચં, ભારનિક્ખેપનમિવ નિરોધસચ્ચં, ભારનિક્ખેપનુપાયો વિય મગ્ગસચ્ચં. અપિચ રોગતન્નિદાનતદુપસમભેસજ્જેહિ, ઓરિમતીરમહોઘપારિમતીરતંસમ્પાપકોપાયેહિ ચાતિ એવમાદીહિ યથાક્કમં યોજેત્વાપિ એતાનિ ઉપમાતો વેદિતબ્બાનિ. અયમેત્થ ઉપમા. એવં ઞેય્યો પાળિમુત્તવિનિચ્છયો.

સચ્ચવિભઙ્ગમાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગમાતિકત્થવણ્ણના

ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગમાતિકાય પન અત્થતો તાવ – દ્વાવીસતિ ઇન્દ્રિયાનીતિ એત્થ ઇન્દ્રિયટ્ઠસમ્ભવતો ઇન્દ્રિયાનિ. કો પનેસ ઇન્દ્રિયટ્ઠો નામાતિ? ઇન્દલિઙ્ગટ્ઠો, ઇન્દદેસિતટ્ઠો, ઇન્દદિટ્ઠટ્ઠો, ઇન્દસિટ્ઠટ્ઠો, ઇન્દજુટ્ઠટ્ઠો ચ, સો સબ્બોપિ ઇધ યથાયોગં યુજ્જતિ. કુસલાકુસલં કમ્મં ઇન્દો નામ કમ્મેસુ કસ્સચિ ઇસ્સરિયાભાવતો, તેનેવેત્થ કમ્મસઞ્જનિતાનિ તાવ ઇન્દ્રિયાનિ અત્તનો જનકકમ્મં ઉલ્લિઙ્ગેન્તિ, તેન ચ સિટ્ઠાનીતિ ઇન્દલિઙ્ગટ્ઠેન, ઇન્દસિટ્ઠટ્ઠેન ચ ઇન્દ્રિયાનિ. સમ્માસમ્બુદ્ધો પન પરમિસ્સરિયભાવતો ઇન્દો, તતો સબ્બાનિપેતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ ભગવતા યથાભૂતતો પકાસિતાનિ, અભિસમ્બુદ્ધાનિ ચાતિ ઇન્દદેસિતટ્ઠેન, ઇન્દદિટ્ઠટ્ઠેન ચ ઇન્દ્રિયાનિ. તેનેવ ભગવતા કાનિચિ ગોચરાસેવનાય, કાનિચિ ભાવનાસેવનાય સેવિતાનીતિ ઇન્દજુટ્ઠટ્ઠેનપિ ઇન્દ્રિયાનિ. અપિચ આધિપચ્ચસઙ્ખાતેન ઇસ્સરિયટ્ઠેનાપિ એતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ.

ચક્ખુન્દ્રિયન્તિઆદીસુ ચક્ખાદીનં પદત્થો હેટ્ઠા પકાસિતો. પચ્છિમેસુ પન તીસુ પુબ્બભાગે અનઞ્ઞાતં અમતં પદં, ચતુસચ્ચધમ્મં વા જાનિસ્સામીતિ એવં પટિપન્નસ્સ ઉપ્પજ્જનતો, ઇન્દ્રિયટ્ઠસમ્ભવતો ચ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં. આજાનનતો અઞ્ઞા એવ ઇન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞિન્દ્રિયં. અઞ્ઞાતાવિનો ચતૂસુ સચ્ચેસુ નિટ્ઠિતઞાણકિચ્ચસ્સ ખીણાસવસ્સ ઇન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં. તત્થ ચ પસાદિન્દ્રિયાનન્તરં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવીથિચિત્તપ્પવત્તિયં રૂપાદીનં નિયતભાવસ્સ, અત્તનો તિક્ખમન્દતાનુવિધાનસ્સ ચ આપાદનતો આધિપચ્ચં વેદિતબ્બં. મનિન્દ્રિયાદીનં પન અત્તનો અત્તનો વિજાનનાદિલક્ખણે આધિપચ્ચં વેદિતબ્બં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. અયં તાવેત્થ પદત્થો.

ધમ્મભેદતો પનેત્થ જીવિતિન્દ્રિયં રૂપારૂપવસેન દ્વિધા. સુખિન્દ્રિયાદીનિ પઞ્ચ વેદનાભાવતો એકધમ્મો, તથા પઞ્ઞિન્દ્રિયાદીનિ ચત્તારિ અમોહભાવતો. સેસાનિ પન ઇન્દ્રિયાનિ એકેકધમ્મા એવાતિ એવં પરમત્થતો સોળસ ધમ્માવ દ્વાવીસતિન્દ્રિયભાવેન દેસિતાનિ. સેસાનિ પનેત્થ ચેતસિકરૂપનિબ્બાનાનિ અસઙ્ગહિતાનીતિ અયં ધમ્મભેદો.

વિભઙ્ગનયતો પનેત્થ સુત્તન્તભાજનીયં નામ ન ગહિતં. કસ્મા? સુત્તન્તે ઇમાય પટિપાટિયા દ્વાવીસતિયા ઇન્દ્રિયાનં અનાગતત્તા. સુત્તન્તસ્મિં હિ કત્થચિ દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ કથિતાનિ, કત્થચિ તીણિ, કત્થચિ પઞ્ચ, એવં પન નિરન્તરં દ્વાવીસતિ આગતાનિ નામ નત્થિ. અભિધમ્મભાજનીયેપિ વિસેસો નત્થિ.

પઞ્હાપુચ્છકનયે પન દ્વાવીસતિયા ઇન્દ્રિયાનં કતિ કુસલા…પે… કતિ અરણાતિ? અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં કુસલં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં અકુસલં, સદ્ધાસતિપઞ્ઞાઅઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ ચત્તારિ કુસલાબ્યાકતાનિ, મનજીવિતસોમનસ્સઉપેક્ખાવીરિયસમાધિન્દ્રિયાનિ છ તિધાપિ, સેસાનિ દસ અબ્યાકતાનિ. છ ઇન્દ્રિયાનિ સિયા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, સિયા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તાતિ, તીણિ તિધાપિ, જીવિતં તિધા ચ ન વત્તબ્બઞ્ચ, દ્વાદસિન્દ્રિયાનિ ન વત્તબ્બાનિ એવ. તીણિ વિપાકાનિ, દ્વે વિપાકધમ્મધમ્માનિ, રૂપિન્દ્રિયાનિ સત્ત નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્માનિ, અઞ્ઞિન્દ્રિયં સિયા વિપાકં, સિયા વિપાકધમ્મધમ્મં, નવિન્દ્રિયાનિ તિધાપિ. નવિન્દ્રિયાનિ ઉપાદિન્નુપાદાનિયાનિ, દોમનસ્સિન્દ્રિયં અનુપાદિન્નુપાદાનિયં, તીણિ અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયાનિ, નવ તિધાપિ. દોમનસ્સિન્દ્રિયં સવિતક્કસવિચારં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં તથા ચ અવિતક્કઅવિચારઞ્ચ, નવ અવિતક્કઅવિચારાનિ, એકાદસ તિધાપિ. સત્ત રૂપિન્દ્રિયાનિ ચેવ સુખદુક્ખદોમનસ્સિન્દ્રિયાનિ ચાતિ દસ પરિત્તાનિ, પચ્છિમાનિ તીણિ અપ્પમાણાનિ, સેસાનિ નવ તિધાવ. તત્થ ચ સોમનસ્સિન્દ્રિયં રૂપાવચરવસેનેવ મહગ્ગતં, તદવસેસાનિ અરૂપાવચરવસેનાપીતિ વેદિતબ્બં. પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અનિદસ્સનસપ્પટિઘાનિ, સત્તરસ અનિદસ્સનઅપ્પટિઘાનેવ.

પઞ્ઞિન્દ્રિયાદીનિ ચત્તારિ હેતૂ, સેસા ન હેતૂ…પે… દોમનસ્સિન્દ્રિયં સરણં, મનજીવિતસોમનસ્સઉપેક્ખાવીરિયસમાધિન્દ્રિયાનિ દ્વિધાપિ, સેસાનિ પન્નરસ અરણાનેવાતિ અયં પઞ્હાપુચ્છકનયો.

ઇન્દ્રિયેસુ પનેતેસુ, પાળિમુત્તવિનિચ્છયો;

કમતો દાનિ વિઞ્ઞેય્યો, તત્થ કોસલ્લમિચ્છતા.

કમતોતિ અયમ્પિ દેસનાક્કમોવ. તત્થ અજ્ઝત્તધમ્મે પરિઞ્ઞાય અરિયભૂમિપટિલાભો હોતીતિ અત્તભાવપરિયાપન્નાનિ ચક્ખુન્દ્રિયાદીનિ પઠમં દેસિતાનિ. સો મનુસ્સત્તભાવો યં ધમ્મં ઉપાદાય ‘‘ઇત્થી’’તિ વા ‘‘પુરિસો’’તિ વા સઙ્ખં ગચ્છતિ, ‘‘અયં સો’’તિ નિદસ્સનત્થં તતો ઇત્થિન્દ્રિયં, પુરિસિન્દ્રિયઞ્ચ. સો દુવિધોપિ જીવિતિન્દ્રિયપટિબદ્ધવુત્તીતિ ઞાપનત્થં તતો જીવિતિન્દ્રિયં. યાવ તસ્સ પવત્તિ, તાવ એતેસં વેદયિતાનં અનિવત્તિ. યઞ્ચ કિઞ્ચિ વેદયિતં, સબ્બં તં સુખં દુક્ખન્તિ ઞાપનત્થં તતો સુખિન્દ્રિયાદીનિ. તન્નિરોધત્થં પન એતે ધમ્મા ભાવેતબ્બાતિ પટિપત્તિદસ્સનત્થં તતો સદ્ધાદીનિ. ‘‘ઇમાય પટિપત્તિયા એસ ધમ્મો પઠમં અત્તનિ પાતુભવતી’’તિ પટિપત્તિયા અમોઘભાવદસ્સનત્થં તતો અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં. તસ્સેવ ફલત્તા, તતો અનન્તરં ભાવેતબ્બત્તા ચ તતો અઞ્ઞિન્દ્રિયં. ઇતો પરં ભાવનાય ઇમસ્સ અધિગમો, અધિગતે ચ પન ઇમસ્મિં નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિ કરણીયન્તિ ઞાપનત્થં અન્તે પરમસ્સાસભૂતં અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં દેસિતન્તિ એવં કમતો પાળિમુત્તવિનિચ્છયનયો વિઞ્ઞેય્યો.

ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગમાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયાકારવિભઙ્ગમાતિકત્થવણ્ણના

પચ્ચયાકારવિભઙ્ગમાતિકાય પન અત્થતો તાવ – અવિજ્જાપચ્ચયાતિઆદીસુ અવિન્દિયં કાયદુચ્ચરિતાદિં વિન્દતિ પટિલભતિ, વિન્દિયં વા કાયસુચરિતાદિં ન વિન્દતિ, ધમ્માનં વા યથાસભાવં અવિદિતં કરોતિ, અન્તવિરહિતે વા સંસારે સત્તે જવાપેતિ, અવિજ્જમાનેસુ વા જવતિ, વિજ્જમાનેસુ વા ન જવતીતિ અવિજ્જા. પટિચ્ચ ફલમેતિ એતસ્માતિ પચ્ચયો, ધમ્માનં ઉપ્પત્તિયા, ઠિતિયા ચ ઉપકારકો ધમ્મો. અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચાતિ અવિજ્જાપચ્ચયો, તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા. સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ સઙ્ખારા.

ઇતો પરં સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિઆદીસુ વુત્તં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અવુત્તેસુ પન વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. નમતીતિ નામં, રુપ્પતીતિ રૂપં, નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ નામરૂપઞ્ચ નામરૂપન્તિ એકદેસસરૂપેકસેસનયેન વેદિતબ્બં. આયે તનોતિ, આયતઞ્ચ નયતીતિ આયતનં, છટ્ઠાયતનઞ્ચ સળાયતનઞ્ચ સળાયતનન્તિ એકસેસનયેન વેદિતબ્બં. ફુસતીતિ ફસ્સો. વેદયતીતિ વેદના. પરિતસ્સતીતિ તણ્હા. ઉપાદિયતીતિ ઉપાદાનં. ભવતિ, ભાવયતિ ચાતિ ભવો. જનનં જાતિ. જીરણં જરા. મરન્તિ એતેનાતિ મરણં. સોચનં સોકો. પરિદેવનં પરિદેવો. દુક્ખયતિ, ઉપ્પાદટ્ઠિતિવસેન દ્વિધા ખણતીતિપિ દુક્ખં. દુમ્મનસ્સ ભાવો દોમનસ્સં. ભુસો આયાસો ઉપાયાસો. સમ્ભવન્તીતિ નિબ્બત્તન્તિ. ન કેવલઞ્ચ સોકાદીહેવ, અથ ખો અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તીતિઆદિના સબ્બપદેહિપિ સમ્ભવન્તિ-સદ્દસ્સ યોજના કાતબ્બા. એવં હિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નવવત્થાનં કતં હોતિ.

એવન્તિ નિદ્દિટ્ઠનયનિદસ્સનં, તેન અવિજ્જાદીહેવ કારણેહિ, ન ઇસ્સરનિમ્માનાદીહીતિ દસ્સેતિ. એતસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ. કેવલસ્સાતિ અસમ્મિસ્સસ્સ, સકલસ્સ વા, દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ દુક્ખસમૂહસ્સ, ન સત્તસ્સ, ન સુખસુભાદીનં. સમુદયોતિ નિબ્બત્તિ, હોતીતિ સમ્ભવતિ. અયં તાવેત્થ પદત્થો.

ધમ્મભેદતો પનેત્થ અવિજ્જાતિ સુત્તન્તપરિયાયેન દુક્ખાદીસુ ચતૂસુ, અભિધમ્મપરિયાયેન પુબ્બન્તાદીહિ સદ્ધિં અટ્ઠસુ વા ઠાનેસુ અઞ્ઞાણં. સઙ્ખારા પન પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારા તયો, કાયવચીચિત્તસઙ્ખારા તયો ચાતિ છબ્બિધા. તત્થ અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના, પઞ્ચ રૂપાવચરકુસલચેતના ચેતિ તેરસ ચેતના પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો નામ. દ્વાદસ અકુસલચેતના અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો નામ. ચતસ્સો અરૂપાવચરકુસલચેતના આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો નામ. ઇમેસં પન તિણ્ણં સઙ્ખારાનં એવ દ્વારતો પવત્તિદસ્સનત્થં અયં સઙ્ખારાદિત્તિકો વુત્તો.

અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના ચેવ દ્વાદસાકુસલચેતના ચ કાયદ્વારે પવત્તિયં કાયસઙ્ખારો, વચીદ્વારે પવત્તિયં વચીસઙ્ખારો, એતા ચેવ મનોદ્વારે પવત્તિયં, મનોદ્વારે એવ પવત્તનકા રૂપારૂપકુસલચેતના ચ ચિત્તસઙ્ખારોતિ વુચ્ચન્તિ. અભિઞ્ઞાચેતના, પનેત્થ ઉદ્ધચ્ચચેતના ચ પરતો પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણપચ્ચયભાવે અપનેતબ્બાપિ અવિજ્જાપચ્ચયા સમ્ભવતો ઇધ ગહેતબ્બાવાતિ અયં તિકો પુરિમત્તિકમેવ પવિસતીતિ અત્થતો લોકિયકુસલાકુસલચેતનાવ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ વેદિતબ્બં. ઇદઞ્ચ સુત્તન્તભાજનીયનયેન, અભિધમ્મભાજનીયનયેન પન લોકિયલોકુત્તરે એકેકચિત્તક્ખણે દ્વાદસઙ્ગસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ ગહણતો સબ્બાપિ ચેતના સઙ્ખારાતિ વેદિતબ્બં. એવં વિઞ્ઞાણનામરૂપાદીસુપિ સબ્બચિત્તસમ્પયુત્તવસેન ચ ધમ્મભેદો વેદિતબ્બો. સુત્તન્તભાજનીયનયેનેવ પન દસ્સયિસ્સામ.

સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણઞ્ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિછબ્બિધં બાત્તિંસલોકિયવિપાકવિઞ્ઞાણમેવ હોતિ, લોકુત્તરાનિ પન વટ્ટકથાય ન યુજ્જન્તીતિ ન ગહિતાનિ. વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં પન સબ્બલોકિયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા તયો અરૂપિનો ખન્ધા. રૂપં સબ્બાનિ ભૂતુપાદાયરૂપાનિ. સળાયતનં મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ. ફસ્સો ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિકો છવિપાકફસ્સો, તથા વેદનાપિ. તણ્હા રૂપતણ્હાદિભેદતો છબ્બિધો લોભો. ઉપાદાનં કામુપાદાનાદિતો ચતુબ્બિધા લોભદિટ્ઠિયોવ. ભવો પન દુવિધો કમ્મભવો, ઉપપત્તિભવોતિ. તત્થ કમ્મભવો તેભૂમકકુસલાકુસલચેતના ચ તંસમ્પયુત્તા અભિજ્ઝાદયો ચ. ઉપપત્તિભવો પન કમ્માભિનિબ્બત્તા પઞ્ચપિ ખન્ધા. સો પભેદતો કામરૂપારૂપભવા તયો, સઞ્ઞા અસઞ્ઞા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા ભવા તયો, એકચતુપઞ્ચવોકારભવા તયોતિ નવવિધો નિદ્દિટ્ઠો. જાતિઆદીનિ પુબ્બે વુત્તાનિ. તેસુ જાતિગ્ગહણેન વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનફસ્સવેદનાવ ગહિતા તદવિનાભાવતો. તથા જરામરણગ્ગહણેનાપિ તેસઞ્ઞેવ પાકભેદત્તા. સોકાદયો પન જરામરણેન દ્વાદસમેન અઙ્ગેન એકસઙ્ખેપં કત્વા વુત્તા, ન વિસું અઙ્ગભાવેન. કિમત્થન્તિ ચે? ભવચક્કસ્સ અવિચ્છેદદસ્સનત્થં. સોકાદિતો હિ અવિજ્જા સિદ્ધા હોતિ અવિજ્જાવિપ્પયોગતો, અવિજ્જાસમુપ્પત્તિતો ચ. જરામરણબ્ભાહતસ્સ હિ બાલસ્સેવ તે સમ્ભવન્તિ, તેહિ ચ અવિજ્જાય સિદ્ધાય પુન અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ એવં હેતુફલપરમ્પરાય ભવચક્કં અવિચ્છિન્નં, અનાદિકં, અપરિયન્તં, અપરિયોસાનઞ્ચ હોતિ.

યદિ એવં, કસ્મા અવિજ્જા આદિતો વુત્તાતિ? પધાનદસ્સનત્થં પન આદિતો વુત્તા. તિણ્ણં હિ વટ્ટાનં અવિજ્જા પધાનો હેતુ તસ્સા ભાવે ભાવતો, નિરોધેન ચ નિરુજ્ઝનતો. એવં અવિજ્જાદીહિ દ્વાદસહિ અઙ્ગેહિ સુત્તન્તભાજનીયનયેન સબ્બે લોકિયધમ્માવ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અભિધમ્મપરિયાયેન પન લોકુત્તરાપીતિ અયમેત્થ ધમ્મભેદો.

વિભઙ્ગનયતો પનેત્થ પઞ્હાપુચ્છકનયો નત્થિ, સુત્તન્તભાજનીયનયાપિ ધમ્મભેદે વુત્તનયેનેવ વિત્થારતો વિભત્તાતિ વેદિતબ્બો. અભિધમ્મભાજનીયે પન –

‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારો, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામં, નામપચ્ચયા છટ્ઠાયતનં, છટ્ઠાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં, એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.