સુત્તન્તિકદુકમાતિકત્થવણ્ણના

સુત્તન્તિકદુકેસુ વેદેતિ, વિવિધેન વા આકારેન જાનાતીતિ વિજ્જા, વિપસ્સનાઞાણમનોમયિદ્ધિછઅભિઞ્ઞાવસપ્પવત્તા પઞ્ઞા, તસ્મિં વિજ્જાભાગે વિજ્જાકોટ્ઠાસે વિજ્જાસભાવે વત્તન્તીતિ વિજ્જાભાગિનો. તા એવ વિજ્જા, તં વા વિજ્જં સમ્પયોગવસેન ભજન્તીતિપિ વિજ્જાભાગિનો, અટ્ઠવિધવિજ્જાસમ્પયુત્તધમ્મા. તાસુ યા કાચિ એકા વિજ્જા વિજ્જા, સેસા વિજ્જાભાગિનોતિ એવં વિજ્જાપિ વિજ્જાસમ્પયુત્તધમ્માપિ વિજ્જાભાગિનોત્વેવ વેદિતબ્બા, ઇધ પન વિજ્જાસમ્પયુત્તા ધમ્માવ અધિપ્પેતા. ન વિજાનાતીતિ અવિજ્જા, ચતુસચ્ચચ્છાદકવસેન ચતુબ્બિધો મોહો, તસ્મિં અવિજ્જાભાગે અવિજ્જાકોટ્ઠાસે અવિજ્જાસભાવે વત્તન્તીતિ અવિજ્જાભાગિનો. તા એવ અવિજ્જા, તં વા અવિજ્જં સમ્પયોગવસેન ભજન્તીતિપિ અવિજ્જાભાગિનો, અવિજ્જાસમ્પયુત્તધમ્મા. એવં અવિજ્જાપિ અવિજ્જાસમ્પયુત્તધમ્માપિ અવિજ્જાભાગિનોત્વેવ વેદિતબ્બા, ઇધ પન અવિજ્જાસમ્પયુત્તધમ્માવ અધિપ્પેતા.

તત્થ અરહત્તમગ્ગચિત્તં, પઞ્ઞાવિરહિતતંસમ્પયુત્તા ચ વિજ્જાભાગિનો ચ ઞાણસમ્પયુત્તકામાવચરજવનાનિ, ઞાણવિરહિતતંસમ્પયુત્તા ચ વિપસ્સનાભાવેન પવત્તિયં વિજ્જાભાગિનો, અઞ્ઞદા ન વત્તબ્બા. રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનિકજવનચિત્તાનિ, પઞ્ઞાવિરહિતતંસમ્પયુત્તા ચ મનોમયિદ્ધિભાવેન ચ પઞ્ચાભિઞ્ઞાભાવેન ચ પવત્તિયં વિજ્જાભાગિનો, અઞ્ઞદા ન વત્તબ્બા. તત્થ દ્વાદસાકુસલચિત્તાનિ, અવિજ્જાવિરહિતતંસમ્પયુત્તા ચ અવિજ્જાભાગિનોવ, ઇધ પન અવિજ્જા, સેસચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ ચ ન વત્તબ્બાવ. ચેતસિકેસુ પન મોહઅપ્પમઞ્ઞા ન વત્તબ્બાવ, સેસા કુસલાબ્યાકતા સિયા વિજ્જાભાગિનો, સિયા ન વત્તબ્બા, તિજાતિકા દ્વિધાપિ ન વત્તબ્બા ચ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. પઠમં.

પુન અનજ્ઝોત્થરણવસેન કિલેસન્ધકારં વિદ્ધંસેતું અસમત્થતાય વિજ્જુ ઉપમા એતેસન્તિ વિજ્જૂપમા, આદિતો તીસુ મગ્ગેસુ ઞાણંવ. નિસ્સેસં વિદ્ધંસનસમત્થતાય વજિરં ઉપમા એતેસન્તિ વજિરૂપમા, અરહત્તમગ્ગે ઞાણં. યથા હિ મેઘન્ધકારે મગ્ગપટિપન્નસ્સ પટિચ્છાદનઅન્ધકારં વિધમિત્વા વિજ્જુયા ઉપ્પન્નક્ખણે ચાતુદિસા મગ્ગા પાકટા હોન્તિ, વિજ્જુયા નિરુદ્ધાય પુન અન્ધકારો ઓત્થરિત્વા મગ્ગં પટિચ્છાદેતિ, એવં વિપસ્સનાયાનિકસ્સ યથાસકં સચ્ચચ્છાદકકિલેસન્ધકારં વિધમિત્વા તીસુ મગ્ગેસુ યથાક્કમં ઉપ્પન્નેસુ ચત્તારિ સચ્ચાનિ પાકટાનિ હોન્તિ, તેસુ નિરુદ્ધેસુ પુન અવસિટ્ઠકિલેસન્ધકારો ચતુસચ્ચં પટિચ્છાદેતિ, તસ્મા તીસુ મગ્ગેસુ પઞ્ઞા વિજ્જૂપમા વુત્તા. યથા પન વજિરસ્સ અભેજ્જો પાસાણો નામ નત્થિ, તઞ્ચ નિસ્સેસતો વજિરં ખેપેતિ, વજિરેન ચ ગતમગ્ગે પાસાણસ્સ પુન પાકતિકભાવો નત્થિ, એવં અરહત્તમગ્ગઞાણસ્સ અવજ્ઝકિલેસો નામ નત્થિ, તઞ્ચ નિસ્સેસતો અરહત્તમગ્ગઞાણં ખેપેતિ, તેન ચ ખેપિતે કિલેસે અવસિટ્ઠકિલેસાભાવતો તસ્સ પુન પચ્ચુદાવત્તનં નામ નત્થિ, તસ્મા ચતુત્થમગ્ગે પઞ્ઞા વજિરૂપમા વુત્તા. પઞ્ઞા એવ હેત્થ સિયા વિજ્જૂપમા, સિયા ન વત્તબ્બા ચ હોતિ. સેસચેતસિકચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ પન સબ્બાનિ ન વત્તબ્બાનેવ. દુતિયં.

બાલેસુ ઠિતત્તા, યત્થ ઠિતા તદુપચારેન બાલા, બાલકરત્તા વા બાલા, દ્વાદસાકુસલચિત્તાનિ. ઇધ પન અહિરિકઞ્ચ અનોત્તપ્પઞ્ચ બાલા નામ. પણ્ડિતેસુ ઠિતત્તા પણ્ડિતા, પણ્ડિતકરત્તા વા પણ્ડિતા, એકવીસતિ કુસલચિત્તાનિ. ઇધ પન હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ પણ્ડિતા નામ. સેસચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ ન વત્તબ્બાનિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. તતિયં.

કણ્હાતિ કાળકા, ચિત્તસ્સ અપભસ્સરભાવકરણા. સુક્કાતિ ઓદાતા, પભસ્સરભાવકરણા. સેસં સબ્બં બાલદુકસદિસમેવ. ચતુત્થં.

ઇધ ચેવ સમ્પરાયે ચ તપેન્તીતિ તપનીયા. ન તપનીયા અતપનીયા. સેસં બાલદુકસદિસમેવ. પઞ્ચમં.

‘‘સિરિવડ્ઢકો ધનવડ્ઢકો’’તિઆદયો વિય વચનમત્તમેવ અધિકારં કત્વા પવત્તા અધિવચના નામ. નામધેય્યન્તિ તેસં તેસં ધમ્માનં નામાનિ. તાનિ ચતુબ્બિધાનિ સામઞ્ઞનામં ગુણનામં કિત્તિમનામં ઓપપાતિકનામન્તિ. તત્થ પઠમકપ્પિકેસુ મહાજનેન સમ્મન્નિત્વા ઠપિતત્તા ‘‘મહાસમ્મતો’’તિ રઞ્ઞો નામન્તિ એવરૂપં સામઞ્ઞનામં નામ. ‘‘ધમ્મકથિકો પંસુકૂલિકો કાળો રસ્સો’’તિ એવરૂપં ગુણતો આગતં, ‘‘ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદીનિપિ તથાગતસ્સ અનેકાનિ નામસતાનિ ગુણનામં નામ. યં પન જાતસ્સ કુમારસ્સ ઞાતકા કપ્પેત્વા પકપ્પેત્વા ‘‘અયં અસુકો નામા’’તિ નામં કરોન્તિ, ઇદં કિત્તિમનામં નામ. યા પન પુરિમપઞ્ઞત્તિ અપરપઞ્ઞત્તિયં નિપતતિ, સેય્યથિદં – પુરિમકપ્પેપિ ચન્દો ચન્દો એવ, એતરહિપિ અનાગતેપિ ચન્દો એવ. તથા ‘‘સૂરિયો સમુદ્દો પથવી રૂપં વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં નિબ્બાન’’ન્તિએવમાદિ ઓપપાતિકનામં નામ. તાનિ પુન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીતિ એવં નામપઞ્ઞત્તિવસેન છબ્બિધાનિ હોન્તિ.

તત્થ પરમત્થતો ઉપલબ્ભમાના યથાવુત્તદ્વાસત્તતિવિધા નામરૂપધમ્મા વિજ્જમાના નામ, તેસં પકારેહિ ઞાપનતો પઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ, ‘‘ચિત્તં ફસ્સો પથવી રૂપં નિબ્બાન’’ન્તિઆદયો પરમત્થવાચકા સદ્દા. ઉપાદિન્નનામરૂપધમ્મે પન ઉપાદાય પઞ્ઞત્તા સત્તપુગ્ગલઇત્થિપુરિસદેવમનુસ્સતિરચ્છાનાદિભેદા, અનુપાદિન્નરૂપધમ્મે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તા ભૂમિપબ્બતરુક્ખસકટચન્દસૂરિયનક્ખત્તદિસાકાલકસિણાદિભેદા ચ પરમત્થતો અનુપલબ્ભમાના અવિજ્જમાના નામ, તેસં પઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. તથા ‘‘અત્તા ભૂમી’’તિઆદયો અત્થપઞ્ઞત્તિવાચકા સદ્દા ચ ચિત્તસન્તતિવણ્ણુપગન્તિઆદિ વિજ્જમાનત્થવાચકા સદ્દા વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘પુરિસસ્સ ચિત્તં, મેઘવણ્ણો’’તિઆદીસુ અવિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘ચિત્તલહુતા પથવીગન્ધો’’તિઆદિ વિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘મનુસ્સસરીરં રુક્ખસાખા’’તિઆદિ અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. એવં છબ્બિધાપિ ચેતા અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતુકામતાચિત્તસમુટ્ઠાપિતસવિઞ્ઞત્તિસદ્દાનુસારેન ઞાતસઙ્કેતસ્સ સોતવિઞ્ઞાણવીથિઅનન્તરં ઉપ્પન્નેહિ મનોદ્વારિકવિઞ્ઞાણેહિ ‘‘ઇમસ્સેદં નામ’’ન્તિ અનેકસદ્દેસુ એકત્તમારોપેત્વા વવત્થાપિતા અત્થાભિમુખં નમનતો પકારેહિ અત્થસ્સ ઞાપનતો ‘‘નામપઞ્ઞત્તી’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસં અધિવચનાનં પથા અત્થા અધિવચનપથા, સમ્મુતિપરમત્થભેદા સબ્બે ધમ્મા સદ્દવચનીયસભાવા. છટ્ઠં.

ઇતો પરં દ્વે દુકા અધિવચનદુકસદિસાવ, કેવલં પદત્થમત્તમેવ વિસેસો. તત્થ અભિસઙ્ખરોન્તીતિ સઙ્ખારાતિ એવં નિદ્ધારેત્વા સહેતુકં કત્વા વુચ્ચમાના નિરુત્તિ નામ, ‘‘તક્કો વિતક્કો સઙ્કપ્પો’’તિ એવં તેન તેન પકારેન ઞાપનતો પઞ્ઞત્તિ નામ, યથાવુત્તનામપઞ્ઞત્તિયોવ. ન હિ અધિવચનનિરુત્તિપઞ્ઞત્તીસુ અત્થતો કોચિપિ ભેદો અત્થિ, નિબ્બત્તિનિમિત્તભેદદસ્સનત્થં પન નેસં વિભાગેન પદત્થો દસ્સિતો. ઇમેસુ ચ તીસુ દુકેસુ પઞ્ઞત્તિસહિતા સબ્બે ધમ્મા લબ્ભન્તિ, અનન્તરે નામરૂપદુકે પઞ્ઞત્તિરહિતાતિ ઇમે ચત્તારો દુકા ઇમેસુ સુત્તન્તિકદુકેસુ નિપ્પદેસા, સેસા પન અટ્ઠતિંસાપિ સપ્પદેસાતિ વેદિતબ્બા. સત્તમટ્ઠમાનિ.

નામકરણટ્ઠેન, નમનટ્ઠેન, નામનટ્ઠેન ચ નામં, અરૂપક્ખન્ધનિબ્બાનાનિ. તાનિ હિ સબ્બદાપિ વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં નિબ્બાનન્તિ ઓપપાતિકનામવસેન અત્તનો નામં કરોન્તાવ પવત્તન્તિ ચન્દસૂરિયાદયો વિય. ન હિ તેસં સામઞ્ઞગુણકિત્તિમવસેન નામકરણકિચ્ચં અત્થીતિ. એવં નામકરણટ્ઠેન નામં વેદિતબ્બં. આરમ્મણાભિમુખં પન નમનટ્ઠેન, અઞ્ઞમઞ્ઞં તત્થ નામનટ્ઠેન ચ ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધાવ નામં. નિબ્બાનં પન આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયતાય અત્તનિ અનવજ્જધમ્માનં નામનટ્ઠેનેવ નામં વેદિતબ્બં. રુપ્પનટ્ઠેન રૂપં, રૂપક્ખન્ધો. નવમં.

અવિજ્જાતિ દુક્ખાદિપટિચ્છાદકો સબ્બો મોહો. ભવતણ્હાતિ ભવપત્થનાવસેન પવત્તો લોભો. તથા અપ્પવત્તો પનેત્થ લોભો, સેસચેતસિકચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ ચ ન વત્તબ્બાનિ. ઇતો પરં પન એવં નવત્તબ્બવિભાગં અદસ્સેત્વા પદત્થસરૂપમત્તમેવ દસ્સયિસ્સામ, દસ્સિતાવસેસા ન વત્તબ્બાતિ ગહેતબ્બા. દસમં.

ભવો વુચ્ચતિ સસ્સતં. ‘‘ભવિસ્સતિ અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ સસ્સતવસેન ઉપ્પજ્જનકદિટ્ઠિ ભવદિટ્ઠિ નામ. વિભવો વુચ્ચતિ ઉચ્છેદો. ‘‘ન ભવિસ્સતિ અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ ઉચ્છેદવસેન ઉપ્પજ્જનકદિટ્ઠિ વિભવદિટ્ઠિ નામ. ઉભયેનાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ ગહિતા. તથા અનન્તરેસુપિ તીસુ દુકેસુ. એકાદસમં.

ખન્ધપઞ્ચકં ‘‘અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ ગહેત્વા ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ પવત્તા દિટ્ઠિ સસ્સતદિટ્ઠિ નામ. તથા ‘‘ઉચ્છિજ્જિસ્સતી’’તિ પવત્તા દિટ્ઠિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ નામ. ‘‘અન્તવા’’તિ પવત્તા અન્તવાદિટ્ઠિ નામ. ‘‘અનન્તવા’’તિ પવત્તા અનન્તવાદિટ્ઠિ નામ. પુબ્બન્તં અનુગતા બ્રહ્મજાલે વુત્તનયેન અતીતકોટ્ઠાસં આરમ્મણં કત્વા પવત્તા અટ્ઠારસવિધા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિ નામ. અપરન્તં અનુગતા તત્થેવ આગતનયેન અનાગતકોટ્ઠાસં આરમ્મણં કત્વા પવત્તા ચતુચત્તાલીસવિધા અપરન્તાનુદિટ્ઠિ નામ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૨૮), તદટ્ઠકથાય (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૮) ચ વેદિતબ્બો. દ્વાદસમતેરસમચુદ્દસમાનિ.

અહિરિકદુકં, હિરિદુકઞ્ચ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. પઞ્ચદસમસોળસમાનિ.

દુક્ખં વચો એતસ્મિં વિપ્પટિકૂલગાહિમ્હિ વિપચ્ચનીકસાતે અનાદરે પુગ્ગલેતિ દુબ્બચો, સહધમ્મિકં દસ્સેત્વા ઓવદિયમાને અનાદરકારકો પુગ્ગલો, તસ્સ કમ્મં દોવચસ્સં, તસ્સ ભાવો દોવચસ્સતા, અનાદરવસેન પવત્તા દ્વે પટિઘચિત્તા, તંસમ્પયુત્તા ચ. પાપા અસ્સદ્ધાદયો પુગ્ગલા એતસ્સ મિત્તાતિ પાપમિત્તો, તસ્સ ભાવો પાપમિત્તતા, પાપપુગ્ગલેસુ દળ્હભત્તિવસેન, કાયચિત્તેહિ તંસેવનાતન્નિન્નતાવસેન ચ પવત્તાનિ અટ્ઠ લોભચિત્તાનિ. સત્તરસમં.

સોવચસ્સતા, કલ્યાણમિત્તતા ચ વુત્તપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બા. અત્થતો પન તથાપવત્તાનિ સહેતુકકામાવચરકુસલકિરિયચિત્તાનિ. અટ્ઠારસમં.

પઞ્ચસુ, સત્તસુ વા આપત્તીસુ કુસલભાવો આપત્તિકુસલતા, સહ વત્થુના તાસં આપત્તીનં આપજ્જનપરિચ્છેદજાનનવસેન પવત્તા કામાવચરજવનપઞ્ઞા. આપત્તીહિ વુટ્ઠાને કુસલભાવો આપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતા, વુટ્ઠાનવિધાનેન સદ્ધિં આપત્તિવુટ્ઠાનપરિચ્છેદજાનનવસેન પવત્તા યથાવુત્તચિત્તસમ્પયુત્તપઞ્ઞાવ. એકૂનવીસતિમં.

સમાપજ્જિતબ્બતો સમાપત્તિ, તાસુ લોકિયલોકુત્તરાસુ સવિતક્કસવિચારાદીસુ સમાપત્તીસુ કુસલતા સમાપત્તિકુસલતા, સહ પરિકમ્મેન અપ્પનાપરિચ્છેદજાનનવસેન પવત્તા પઞ્ઞા. સમાપત્તીહિ વુટ્ઠાને કુસલભાવો સમાપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતા, યથાપરિચ્છિન્નકાલેયેવ તાહિ વુટ્ઠાનકપઞ્ઞા કામાવચરજવનપઞ્ઞાવ. વીસતિમં.

અટ્ઠારસસુ ધાતૂસુ કુસલભાવો ધાતુકુસલતા, સવનધારણપટિવેધપચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા. તાસઞ્ઞેવ ધાતૂનં મનસિકારે કુસલભાવો મનસિકારકુસલતા, તાસં સમ્મસનપટિવેધપચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા. એસ નયો આયતનકુસલતાયપિ. તત્થ હિ સવનધારણપચ્ચવેક્ખણા કામાવચરાવ, પટિવેધો લોકુત્તરોવ, સમ્મસનં કામાવચરલોકુત્તરં. અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિચ્ચ સહિતં ફલં ઉપ્પાદેતીતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો, અવિજ્જાદીહિ નિદ્દિટ્ઠો પચ્ચયસમૂહો, તસ્મિં દ્વાદસઙ્ગે અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદે કુસલભાવો પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલતા, ‘‘ઇમિના પચ્ચયેન ઇદં હોતી’’તિ જાનનવસેન પવત્તા લોકિયજવનપઞ્ઞાવ. એકવીસતિમદ્વાવીસતિમાનિ.

તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠાનં, કારણં, તસ્મિં ઠાને કુસલતા ઠાનકુસલતા. ન ઠાને કુસલતા અટ્ઠાનકુસલતા. તેવીસતિમં.

ઉજુભાવો અજ્જવો. મુદુભાવો મદ્દવો. કાયચિત્તુજુકતામુદુકતાદ્વયં. ચતુવીસતિમં.

અધિવાસનસઙ્ખાતા ખમનં ખન્તિ, તથાપવત્તકામાવચરજવનાનિ. પાપતો સુટ્ઠુ ઓરતો વિરતોતિ સોરતો, તસ્સ ભાવો સોરચ્ચં. કાયવચીમનોસંવરસીલસઙ્ખાતાનિ લોકિયલોકુત્તરજવનાનિ. પઞ્ચવીસતિમં.

સમ્મોદકપિયવાદિતાસઙ્ખાતો સખિલભાવો સાખલ્યં, યથા પરેહિ સદ્ધિં અત્તનો છિદ્દં વિવરં ન હોતિ, એવં ધમ્મામિસેહિ પટિસન્થરણં પટિચ્છાદનં પટિસન્થારો. આગન્તુકસ્સ હિ પચ્ચુગ્ગમનપત્તચીવરપટિગ્ગહણઆસનદાનબીજનપાદધોવનમક્ખનાદિના, પાનીયેન આપુચ્છનેન, કાલે આગતસ્સ યાગુઆદીનં, વિકાલે પાનકાદીનઞ્ચ દાનેન, પુનદિવસે પિણ્ડાય ચરણટ્ઠાનદસ્સનપવેસનનિક્ખમનકાલારોચનાદિના ચ પબ્બજિતા, ગહટ્ઠાનઞ્ચ વિનયે આગતનયેન યથાનુરૂપં આમિસપટિસન્થારો કાતબ્બો. આગન્તુકં પન ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તુમ્હે કતરભાણકા’’તિ અપુચ્છિત્વા ‘‘આચરિયુપજ્ઝાયા વો કતરં ગન્થં વળઞ્જેન્તી’’તિ પુચ્છિત્વા તસ્સ વિસયે પઞ્હપુચ્છનેન સચે ન સક્કોતિ, સયં કથેત્વા દાનેન, ધમ્મકથનપઞ્હવિસ્સજ્જનકમ્મટ્ઠાનકથનકુક્કુચ્ચદિટ્ઠિવિનોદનાદિના, પરિવાસાદિવિનયકમ્મકરણેન, પબ્બાજનઉપસમ્પદાદિના ચ ધમ્મપટિસન્થારો કાતબ્બો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનાયં સદ્ધિં આનિસંસદીપકવત્થૂહિ અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૫૧) ઞાતબ્બો. એતસ્મિં દુવિધે પટિસન્થારે કુસલભાવો પટિસન્થારકુસલતા, તથાપવત્તકામાવચરજવનાનિ એવ. છબ્બીસતિમં.

ઇન્દ્રિયેસુ મનચ્છટ્ઠેસુ આપાથગતરૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ નિમિત્તગહણાદિના ઇન્દ્રિયસંવરભેદસઙ્ખાતો અગુત્તદ્વારભાવો ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા. પટિગ્ગહણપરિભોગવસેન ભોજને મત્તં અજાનનભાવો ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા, તથાપવત્તઅકુસલચિત્તાનિ. સત્તવીસતિમં.

અનન્તરદુકેપિ વુત્તપટિપક્ખવસેન કામાવચરસહેતુકકુસલકિરિયચિત્તાનિ વેદિતબ્બાનિ. અટ્ઠવીસતિમં.

સતિવિપ્પવાસસઙ્ખાતો મુટ્ઠસતિભાવો મુટ્ઠસ્સચ્ચં, સબ્બે અકુસલા ધમ્મા, અસમ્પજાનનભાવો અસમ્પજઞ્ઞં, મોહો. એકૂનતિંસતિમં.

અનન્તરદુકે ચતુભૂમિકા સતિપઞ્ઞાવ વુત્તા. તિંસતિમં.

અપ્પટિસઙ્ખાને અપ્પટિવાનસઙ્ખાતે અકમ્પિયટ્ઠેન યોનિસોદસ્સનસઙ્ખાતં પટિસઙ્ખાનમેવ બલન્તિ પટિસઙ્ખાનબલં, કામાવચરપઞ્ઞાવ. સત્તબોજ્ઝઙ્ગાદિભાવનાવસેન પવત્તા ચતુભૂમકધમ્મા ભાવનાબલં. એકતિંસતિમં.

પચ્ચનીકધમ્મે સમેતીતિ સમથો, સો તિવિધો ચિત્તસમથો અધિકરણસમથો સબ્બસઙ્ખારસમથોતિ. તત્થ ચ પુબ્બભાગાસુ અટ્ઠસમાપત્તીસુ એકગ્ગતા ચિત્તસમથો નામ, સમ્મુખાવિનયાદિ સત્તવિધો અધિકરણસમથો નામ, નિબ્બાનં સબ્બસઙ્ખારસમથો નામ. ઇધ પન ચતુભૂમકો સમાધિ અધિપ્પેતો. અનિચ્ચાદિવસેન વિવિધેનાકારેન પસ્સતીતિ વિપસ્સના, લોકિયલોકુત્તરા વિપસ્સનાપઞ્ઞાવ. બાત્તિંસતિમં.

સમથોવ તં આકારં ગહેત્વા પુન પવત્તેતબ્બસ્સ સમથસ્સ નિમિત્તન્તિ સમથનિમિત્તં. પગ્ગાહનિમિત્તેપિ એસેવ નયો. ચતુભૂમકસમાધિવીરિયાનિ એવ. તેત્તિંસતિમં.

અનન્તરદુકેપિ વીરિયસમાધી એવ વુત્તા. ચતુત્તિંસતિમં.

સીલવિનાસિકા અસંવરસઙ્ખાતા સીલસ્સ વિપત્તીતિ સીલવિપત્તિ, તથાપવત્તા અકુસલધમ્મા. સમ્માદિટ્ઠિયા વિપત્તિ દિટ્ઠિવિપત્તિ, મિચ્છાદિટ્ઠિ એવ. પઞ્ચતિંસતિમં.

સોરચ્ચમેવ સીલસ્સ સમ્પાદનતો સીલપરિપૂરણતો સીલસ્સ સમ્પદાતિ સીલસમ્પદા. દિટ્ઠિપારિપૂરિભૂતં ઞાણમેવ દિટ્ઠિયા સમ્પદાતિ દિટ્ઠિસમ્પદા. ચતુભૂમકા સીલપઞ્ઞાવ. તથા અનન્તરદુકેપિ. છત્તિંસતિમં.

વિસુદ્ધિભાવં સમ્પત્તા સીલસઙ્ખાતા સીલસ્સ વિસુદ્ધિ સીલવિસુદ્ધિ. નિબ્બાનસઙ્ખાતં વિસુદ્ધિં પાપેતું સમત્થા દસ્સનસઙ્ખાતા દિટ્ઠિયા વિસુદ્ધિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ. સત્તત્તિંસતિમં.

કમ્મસ્સકતાસચ્ચાનુલોમિકમગ્ગફલસમ્પયુત્તપઞ્ઞા દિટ્ઠિ વિસુદ્ધિ નામ. યથાદિટ્ઠિસ્સ તદનુરૂપં પધાનં યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનં નામ. અટ્ઠતિંસતિમં.

સંવેગજનકાનિ જાતિજરાબ્યાધિમરણસઙ્ખાતાનિ કારણાનિ સંવેજનીયટ્ઠાનાનિ નામ, તેસુ જાતિઆદિપટિચ્ચસમુપ્પન્નભયસઙ્ખાતં સંવિજનં સંવેગો નામ, તથાપવત્તકુસલાદિ એવ. એવં સંવેગજાતસ્સ યોનિસો ઉપાયેન પધાનં સંવિગ્ગસ્સ યોનિસો પધાનં, લોકિયલોકુત્તરવીરિયમેવ. એકૂનચત્તાલીસતિમં.

કુસલધમ્મપૂરણે અસન્તુટ્ઠિભાવો અસન્તુટ્ઠિતા. યો પન દાનં દત્વા તતો તેન અસન્તુટ્ઠો હુત્વા સરણગમનં આકઙ્ખતિ, તતો પઞ્ચસીલાદિં, પબ્બજ્જં, બુદ્ધવચનાનં ઉગ્ગણ્હનં, સમથવિપસ્સનં, તતો તેનાપિ અસન્તુટ્ઠો અનુક્કમેન અરહત્તં ગણ્હાતિ, અયં અસન્તુટ્ઠિતા કુસલેસુ ધમ્મેસુ. અધિકુસલધમ્માનં ભાવનાય ઉક્કણ્ઠમાનો પધાનં પટિવાપેતિ નિવત્તાપેતીતિ પટિવાનિ, ન પટિવાનિ અપ્પટિવાનિ, તસ્સ ભવો અપ્પટિવાનિતા. અરહત્તં અપ્પત્વા પધાનસ્મિં અનિવત્તનતા અનોસક્કનતા, તથાપવત્તલોકિયલોકુત્તરકુસલા ધમ્મા. ચત્તાલીસતિમં.

વિજાનનતો વિજ્જા, પુબ્બેનિવાસચુતૂપપાતઆસવક્ખયઞાણાનિ. વિમુચ્ચનતો વિમુત્તિ, અટ્ઠ સમાપત્તિયો, નિબ્બાનઞ્ચ. અટ્ઠ સમાપત્તિયો હિ આરમ્મણે અધિમુચ્ચનતો, સયં વિક્ખમ્ભિતકિલેસેહિ વિમુચ્ચનટ્ઠેન ચ વિમુત્તીતિ વુત્તા, નિબ્બાનં પન સબ્બકિલેસેહિ અચ્ચન્તવિમુચ્ચનટ્ઠેન. એકચત્તાલીસતિમં.

કિલેસક્ખયકરેસુ ચતૂસુ અરિયમગ્ગેસુ ઞાણં ખયે ઞાણં નામ. પટિસન્ધિવસેન અનુપ્પાદભૂતે તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસાનં અનુપ્પાદપરિયોસાને ઉપ્પન્નઅરિયફલે ઞાણં અનુપ્પાદે ઞાણં નામ. સેસં સબ્બત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. દ્વાચત્તાલીસતિમં.

સુત્તન્તિકદુકમાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મોહવિચ્છેદનિયા અભિધમ્મમાતિકત્થવણ્ણનાય

ધમ્મસઙ્ગણીમાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.