અભિધમ્મદુકમાતિકત્થવણ્ણના

દુકમાતિકાય પન હેટ્ઠા અનાગતપદત્થવણ્ણનંયેવ કરિસ્સામ. હેતુગોચ્છકે તાવ હેતૂ ધમ્માતિ એત્થ હેતુહેતુ પચ્ચયહેતુ ઉત્તમહેતુ સાધારણહેતૂતિ ચતુબ્બિધા હેતૂ. તત્થ અલોભાદયો છ ધમ્મા હેતુહેતૂ નામ, ઉપાદારૂપાદીનં મહાભૂતાદયો પચ્ચયહેતૂ નામ, વિપાકુપ્પત્તિયં કુસલાકુસલં, ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણઞ્ચ ઉત્તમહેતૂ નામ, સઙ્ખારાદીનં અવિજ્જાદયો સાધારણહેતૂ નામ. ઇધ પન હેતુહેતુ અધિપ્પેતો. હેતૂ ધમ્માતિ મૂલટ્ઠેન હેતુસઙ્ખાતા ધમ્મા, ‘‘હેતુધમ્મા’’તિપિ પાઠો, સોયેવત્થો. ન હેતૂતિ તેસઞ્ઞેવ પટિક્ખેપવચનં.

તત્થ અલોભો અદોસો અમોહોતિ કુસલાબ્યાકતા તયો, લોભો દોસો મોહોતિ અકુસલા તયો ચાતિ ઇમે છ ધમ્મા હેતૂ નામ. ઇમે ઠપેત્વા અવસેસા ચેતસિકા, સબ્બાનિ ચ ચિત્તાનિ, રૂપનિબ્બાનાનિ ચાતિ ઇમે ધમ્મા ન હેતૂ નામ, ઇદઞ્ચ નિપ્પદેસદુકન્તિ વેદિતબ્બં. હેતુદુકં પઠમં.

સમ્પયોગતો પવત્તેન સહ હેતુનાતિ સહેતુકા. તથેવ પવત્તો નત્થિ એતેસં હેતૂતિ અહેતુકા.

તત્થ અહેતુકચિત્તવજ્જિતાનિ એકસત્તતિ ચિત્તાનિ સહેતુકા નામ. તેસુ દ્વે મોહમૂલાનિ મોહેનેવ સહેતુકાનિ, અટ્ઠ લોભમૂલાનિ લોભમોહેહિ દ્વીહિ, દ્વે દોસમૂલાનિ દોસમોહેહિ, દ્વાદસ ઞાણવિપ્પયુત્તકુસલાબ્યાકતાનિ અલોભાદોસેહિ, સેસાનિ સત્તચત્તાલીસ અલોભાદીહિ તીહિપિ સહેતુકાનીતિ, મોહમૂલેસુ પન મોહો, દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણં, મનોધાતુ, સન્તીરણત્તયં, વોટ્ઠબ્બનં, હસિતુપ્પાદકાનિ અટ્ઠારસ ચિત્તાનિ, રૂપનિબ્બાનાનિ ચાતિ ઇમે ધમ્મા અહેતુકા નામ. ચેતસિકેસુ પન લોભદોસા, વિચિકિચ્છા ચ મોહેનેવ સહેતુકા, દિટ્ઠિમાનો લોભમોહેહિ દ્વીહિ, ઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચાનિ દોસમોહેહિ, મોહો પન સિયા લોભેન, સિયા દોસેનાતિ દ્વીહિ સહેતુકોપિ મોહમૂલેસુ અહેતુકોપિ, થિનમિદ્ધાનિ સિયા લોભમોહેહિ, સિયા દોસમોહેહીતિ તીહિપિ સહેતુકાનિ, અહિરિકાનોત્તપ્પઉદ્ધચ્ચાનિ તથા ચ કેવલમોહેન ચ, અમોહો પન અલોભાદોસેહેવ દ્વીહિ, અલોભો સિયા અદોસામોહેહિ, સિયા અદોસેનાતિ દ્વીહિ, અદોસો સિયા અલોભામોહેહિ, સિયા અલોભેનાતિ દ્વીહિ, સેસા પન દ્વાવીસતિ કુસલાબ્યાકતા સિયા તીહિ, સિયા દ્વીહિપિ હેતૂહિ સહેતુકા, છન્દો પન યથાયોગં તીહિ, પીતિદોસવજ્જિતેહિ પઞ્ચહિ સિયા સહેતુકાપિ અહેતુકાપિ, સેસા એકાદસ તિજાતિકા છહિ હેતૂહિ સહેતુકાપિ અહેતુકાપિ, વેદના ચેત્થ દોમનસ્સભૂતા દ્વિહેતુકાવ, સોમનસ્સઉપેક્ખા યથાયોગં દોસવજ્જિતેહિ પઞ્ચહિ સહેતુકાપિ અહેતુકાપિ, સુખદુક્ખભૂતા અહેતુકાવ, ઇદઞ્ચ નિપ્પદેસદુકન્તિ. દુતિયં.

એકુપ્પાદાદિતાય હેતુના સમ્પયુત્તાતિ હેતુસમ્પયુત્તા. હેતુના વિપ્પયુત્તાતિ હેતુવિપ્પયુત્તા. અયં હેતુસમ્પયુત્તદુકો અનન્તરે વુત્તસહેતુકદુકેન અત્થતો નિન્નાનાકરણો. સહેતુકદુકો એવ હિ ભગવતા દેસનાવિલાસેન, તથા બુજ્ઝનકપુગ્ગલાનં વા અજ્ઝાસયવસેન હેતુસમ્પયુત્તદુકભાવેનાપિ વુત્તો. એવં ઉપરિપિ સમાનત્થદુકાનં વચને કારણં વેદિતબ્બં. તતિયં.

ચતુત્થાદયો પન યસ્મા પઠમદુકદુતિયતતિયદુકેસુ પઠમપદેન યોજેત્વા દ્વે દુકા, પઠમદુકે ચ પચ્છિમપદં દુતિયદુકેન યોજેત્વા એકં દુકન્તિ તયો દુકા દેસિતા, તસ્મા તેસં પદત્થો વુત્તનયોવ.

તત્થ ચ યથેવ ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા સહેતુકા ચ, સહેતુકા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ’’તિ અયં દુકો સમ્ભવતિ, તથા ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા ચ, અહેતુકા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ’’તિ અયમ્પિ સમ્ભવતિ. ઇમિના નયેન હેતુસમ્પયુત્તદુકેન યોજનાયપિ એકો લબ્ભતિ. યથા ચ ‘‘ન હેતૂ ખો પન ધમ્મા સહેતુકાપિ, અહેતુકાપી’’તિ અયં લબ્ભતિ, તથા ‘‘હેતૂ ખો પન ધમ્મા સહેતુકાપિ, અહેતુકાપી’’તિ અયમ્પિ. યથા ચેત્થ સહેતુકદુકે દ્વે દુકા, એવં હેતુસમ્પયુત્તદુકેપિ ‘‘ન હેતૂ ખો પન ધમ્મા હેતુસમ્પયુત્તાપિ, હેતુવિપ્પયુત્તાપી’’તિ ચ ‘‘હેતૂ ખો પન ધમ્મા હેતુસમ્પયુત્તાપિ, હેતુવિપ્પયુત્તાપી’’તિ ચ દ્વે દુકા લબ્ભન્તીતિ અપરેપિ પઞ્ચ દુકા હેતુગોચ્છકે યોજેતું સક્કા. તે પન ભગવતા વુત્તાનુસારેનેવ સક્કા ઞાતુન્તિ છસુ એવ સઙ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ યે તાવ એકસ્મિં ચિત્તે દ્વે તયો હેતૂ એકતો ઉપ્પજ્જન્તિ, તે હેતૂ ચેવ અઞ્ઞોઞ્ઞાપેક્ખાય સહેતુકા ચ નામ. સહેતુકચિત્તેસુ પન હેતું ઠપેત્વા સેસા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સહેતુકા ચેવ ન ચ હેતૂ નામ. ઇમસ્મિં દુકે સબ્બે અહેતુકધમ્મા ન વત્તબ્બા. ચેતસિકેસુ પન હેતુવજ્જિતા અકુસલા ચેવ કુસલાબ્યાકતા ચ, છન્દો ચ સહેતુકો ચેવ ન હેતુ એવ, સેસા તિજાતિકા, તથા નવત્તબ્બા ચ, મોહો પન હેતુ ચેવ સહેતુકો ચ નવત્તબ્બો ચ. ચતુત્થં.

અનન્તરદુકોપિ ઇમિના દુકેન સબ્બથાપિ સદિસોવાતિ. પઞ્ચમં.

સહેતુકચિત્તેસુ હેતુવજ્જિતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા નહેતૂ સહેતૂ નામ, અહેતુકચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ નહેતૂ અહેતુકા નામ. ઇમસ્મિં પન દુકે છ હેતૂ ન વત્તબ્બા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ. છટ્ઠં.

હેતુગોચ્છકં નિટ્ઠિતં.

સત્તસુ ચૂળન્તરદુકેસુ અત્તનો નિપ્ફાદકેન સહ પચ્ચયેનાતિ સપ્પચ્ચયા, ચિત્તચેતસિકરૂપાનિ. નત્થિ એતેસં ઉપ્પાદે વા ઠિતિયં વા પચ્ચયો અહુત્વા ભવનસ્સેવાભાવાતિ અપ્પચ્ચયા, નિબ્બાનમેવ. દેસનાય પનેત્થ પરમતાય સોતપતિતવસેન બહુવચનનિદ્દેસો કતો. એવં સનિદસ્સનાદીસુપિ. ઇદઞ્ચ ઇતો પરાનિ છ ચ નિપ્પદેસદુકાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તતો પરઞ્ચ યત્થ ‘‘ઇમે ન વત્તબ્બા’’તિ ન વક્ખામ, તં નિપ્પદેસન્તિ ગહેતબ્બં. સપ્પચ્ચયદુકં.

પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતાતિ સઙ્ખતા. ન સઙ્ખતાતિ અસઙ્ખતા. ઇદઞ્ચ સબ્બથા સપ્પચ્ચયદુકસદિસમેવ. સપ્પચ્ચયસઙ્ખતઉભયદુકં સબ્બથા સદિસમેવ. સઙ્ખતદુકં.

રૂપાયતનં સનિદસ્સનં નામ. સેસરૂપચિત્તચેતસિકનિબ્બાનાનિ અનિદસ્સના નામ. સનિદસ્સનદુકં.

પસાદવિસયરૂપાનિ દ્વાદસ સપ્પટિઘા નામ. સેસરૂપચિત્તચેતસિકનિબ્બાનાનિ અપ્પટિઘા નામ. સપ્પટિઘદુકં.

અવિનિબ્ભોગવસેન રૂપં એતેસં અત્થીતિ રૂપિનો, રુપ્પનલક્ખણં વા રૂપં, તં એતેસં અત્થીતિ રૂપિનો, ભૂતોપાદાયરૂપમેવ. ન રૂપિનો અરૂપિનો, ચિત્તચેતસિકનિબ્બાનાનિ. રૂપિદુકં.

લોકો વુચ્ચતિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન વટ્ટં, તસ્મિં પરિયાપન્નભાવેન લોકે નિયુત્તાતિ લોકિયા, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. તતો લોકતો તત્થ અપરિયાપન્નભાવેન ઉત્તિણ્ણાતિ લોકુત્તરા, અરિયમગ્ગફલનિબ્બાનાનિ. ચેતસિકેસુ પનેત્થ યં વત્તબ્બં, તં અસેખત્તિકે વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. લોકિયદુકં.

કેનચિ વિઞ્ઞેય્યાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ કેનચિ એકેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વા સોતવિઞ્ઞાણાદિના વા વિજાનિતબ્બા. કેનચિ ન વિઞ્ઞેય્યાતિ તેનેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વા સોતવિઞ્ઞાણાદિના વા ન કેનચિ વિજાનિતબ્બાનિ. એવં હિ સતિ દ્વિન્નમ્પિ પદાનં અત્થનાનત્તતો દુકો હોતિ. પદભાજનીયસ્મિમ્પિ ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા’’તિ (ધ. સ. ૧૧૦૧) એત્તકં એકદુકન્તિ અગ્ગહેત્વા ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા, યે વા પન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા’’તિ (ધ. સ. ૧૧૦૧) અયમેકો દુકોતિ વેદિતબ્બો. તસ્સ પન રૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં, સદ્દો ન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યોતિ અયમત્થો. એવં સેસેસુપિ દુકપરિચ્છેદો ઞાતબ્બો. તત્થ રૂપાયતનં ચક્ખુના વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વા વિઞ્ઞેય્યં નામ. સેસરૂપારૂપધમ્મા તેનેવ ચક્ખુના વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વા કેનચિ નવિઞ્ઞેય્યા. એવં સોતઘાનજિવ્હાકાયતબ્બિઞ્ઞાણમૂલિકાસુપિ ચતૂસુ યોજનાસુ વિભાગો યથાનુરૂપં ઞાતબ્બો. રૂપાદયો પન પઞ્ચવિસયા મનોધાતુત્તયેન કેનચિ વિઞ્ઞેય્યા. સેસરૂપારૂપધમ્મા તેનેવ મનોધાતુત્તયેન કેનચિ નવિઞ્ઞેય્યા. કિઞ્ચાપિ સામઞ્ઞતો મનોવિઞ્ઞાણેન અવિઞ્ઞેય્યસ્સ અભાવતો પાળિયં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યવસેન દુકો ન વુત્તો, તથાપિ વિસેસતો વત્તબ્બોવ. તથા હિ છબ્બિધાપિ કામાવચરધમ્મા કામાવચરવિપાકાદિના મનોવિઞ્ઞાણેન કેનચિ વિઞ્ઞેય્યા, રૂપારૂપાવચરલોકુત્તરપઞ્ઞત્તિયો તેનેવ કેનચિ નવિઞ્ઞેય્યા. તથા કામરૂપારૂપાવચરપઞ્ઞત્તિયો અકુસલાદિના કેનચિ વિઞ્ઞેય્યા, લોકુત્તરા તેનેવ કેનચિ નવિઞ્ઞેય્યા. તથા નિબ્બાનં લોકુત્તરેન કેનચિ વિઞ્ઞેય્યં, સેસલોકિયલોકુત્તરા તેનેવ કેનચિ નવિઞ્ઞેય્યાતિ ઇમિના નયેન રૂપારૂપાવચરાદિભેદેન મનોવિઞ્ઞાણેન કેનચિ વિઞ્ઞેય્યાવિઞ્ઞેય્યધમ્મા યથાયોગં યોજેતબ્બા. એવં સબ્બે ધમ્મા કેનચિ વિઞ્ઞેય્યા, કેનચિ ન વિઞ્ઞેય્યા નામ. ઇમસ્મિઞ્ચ દુકે પઞ્ઞત્તિયોપિ લબ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બાતિ. કેનચિવિઞ્ઞેય્યદુકં.

ચૂળન્તરદુકા નિટ્ઠિતા.

આસવગોચ્છકે આસમન્તતો સવન્તીતિ આસવા, ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપિ સવન્તિ, પવત્તન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મતો યાવગોત્રભું, ઓકાસતો યાવભવગ્ગા સવન્તીતિ વા આસવા, એતે ધમ્મે, એતઞ્ચ ઓકાસં અન્તોકરિત્વા પવત્તન્તીતિ અત્થો. અન્તોકરણત્થો હિ અયં આ-કારો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન મદિરાદિઆસવા વિયાતિપિ આસવા. યદિ ચ ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન આસવા, એતે એવ ભવિતું અરહન્તિ. અનાદિત્તા આયતં વા સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તીતિપિ આસવા. તતો અઞ્ઞે નો આસવા નામ.

તત્થ કામાસવો ભવાસવો દિટ્ઠાસવો અવિજ્જાસવોતિ ઇમે ચત્તારો આસવા નામ. તત્થ અટ્ઠસુ લોભસહગતચિત્તેસુ ઉપ્પન્નો સબ્બોપિ લોભો કામાસવો નામ. અટ્ઠસાલિનિયં પન ‘‘પઞ્ચકામગુણિકો રાગો કામાસવો’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૧૦૨) ચ, ‘‘દિટ્ઠિસહજાતો રાગો કામાસવો ન હોતિ, દિટ્ઠિરાગો નામ હોતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૧૦૫) ચ, ‘‘યો બ્રહ્માનં વિમાનકપ્પરુક્ખાભરણેસુ છન્દરાગો ઉપ્પજ્જતિ, સો કામાસવો ન હોતિ પઞ્ચકામગુણિકસ્સ રાગસ્સ ઇધેવ પહીનત્તા’’તિ ચ વુત્તં. પાળિયં પન ‘‘કામાસવો અટ્ઠસુ લોભસહગતેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (ધ. સ. ૧૪૬૫) ચ, ‘‘કામાસવં પટિચ્ચ દિટ્ઠાસવો અવિજ્જાસવો’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૩.૧) ચ વુત્તત્તા ભવાસવં ઠપેત્વા અવસેસો સબ્બોપિ લોભો કામાસવોતિ પઞ્ઞાયતિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તરાગસ્સ, બ્રહ્માનં વત્થાભરણાદીસુ રાગસ્સ ચ ભવાસવત્તાભાવા. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તરાગો એવ હિ રૂપારૂપભવપત્થનાવસેન પવત્તિયં ભવાસવો હોતિ ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ ભવરાગાનુસયો અનુસેતી’’તિઆદિવચનતો (યમ. ૨.અનુસયયમક.૨), ન ચ કામાસવભવાસવવિનિમુત્તો લોભો અત્થિ. યદિ સિયા, ‘‘લોભો સિયા આસવો, સિયા નો આસવો’’તિ પાળિયં વત્તબ્બો ભવેય્ય, ‘‘દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તલોભેન સમ્પયુત્તો અવિજ્જાસવો સિયા આસવસમ્પયુત્તો, સિયા આસવવિપ્પયુત્તો’’તિ ચ વત્તબ્બો સિયા. પદભાજનીયે ચ કામાસવનિદ્દેસે આગતસ્સ ‘‘કામેસુ કામચ્છન્દો’’તિ (ધ. સ. ૧૧૦૩) ઇમસ્સ પદસ્સ અટ્ઠસાલિનિયં ‘‘પઞ્ચકામગુણેસુ કામચ્છન્દો’’તિ (ધ. સ. અ. ૧૧૦૩) અત્થો વુત્તો, તસ્સ પન પદસ્સ વત્થુકામેસુ કિલેસકામોતિપિ અત્થયોજના સક્કા કાતું તેભુમકસ્સ ધમ્મસ્સ વત્થુકામત્તા, તત્થ સબ્બત્થ રાગસ્સ ચ કિલેસકામત્તા. વુત્તં હેતં ધમ્મસેનાપતિના મહાનિદ્દેસે –

‘‘કતમે વત્થુકામા? મનાપિકા રૂપા…પે… સબ્બેપિ કામાવચરા ધમ્મા, સબ્બેપિ રૂપાવચરા ધમ્મા, સબ્બેપિ અરૂપાવચરા ધમ્મા…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા.

‘‘કતમે કિલેસકામા? છન્દો કામો રાગો કામો…પે… યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસ્નેહો કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં કામોઘો કામયોગો કામુપાદાનં કામચ્છન્દનીવરણં…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા’’તિ (મહાનિ. ૧).

અપિચેત્થ ‘‘કામોઘો કામયોગો’’તિઆદિના કિલેસકામસ્સ કામોઘાદિભાવં વદતા ધમ્મસેનાપતિના વત્થુકામત્તવિસયસ્સ રાગસ્સ આસવાદિભાવો અનુઞ્ઞાતો, ન પઞ્ચકઆમગુણિકસ્સેવ રાગસ્સ. ન ચ ઓઘાસવેસુ કોચિ વિસેસો અત્થિ. અટ્ઠસાલિનિયમ્પિ હિ ઉપાદાનગોચ્છકસ્સ પદભાજનીયે ‘‘કામેસુ કામચ્છન્દો’’તિ (ધ. સ. ૧૨૨૦) ઇમસ્સ ‘‘વત્થુકામેસુ કામચ્છન્દો’’તિ (ધ. સ. અ. ૧૨૨૦) અયમેવત્થો વુત્તો. તતો અઞ્ઞેસુ હેતુગન્થકિલેસગોચ્છકેસુ લોભસ્સેવ અનવસેસપરિયાદાનં વુત્તં, ન ઇતરગોચ્છકેસુ. તેસુ ચ લોભસ્સ પાળિઅનુસારતો ઓલોકિયમાને કિલેસકામમત્તકો. અનવસેસલોભપરિયાદાનં પઞ્ઞાયતિ. વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

ચતૂસુ પન દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તચિત્તેસુ ઉપ્પન્નો રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગભાવેન, કામજ્ઝોસાનનિકન્તિભાવેન ચ પવત્તો લોભો ભવાસવો નામ. અટ્ઠસાલિનિયં પન ‘‘સસ્સતદિટ્ઠિસહજાતો રાગો ભવાસવો’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૧૦૨) વુત્તં. પાળિયં પન ‘‘ભવાસવો ચતૂસુ દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તલોભસહગતેસૂ’’તિ (ધ. સ. ૧૪૬૫) નિયમિતત્તા ન સક્કા ગહેતું, અધિપ્પાયો પન ગવેસિતબ્બો. દ્વાસટ્ઠિપભેદા સબ્બાપિ દિટ્ઠિ દિટ્ઠાસવો નામ. અટ્ઠવત્થુકો સબ્બોપિ મોહો અવિજ્જાસવો નામ. તેસુ દિટ્ઠાસવો પઠમેન મગ્ગેન પહીયતિ, કામાસવો ચતૂહિપીતિ વત્તું યુત્તં, ‘‘તતિયેના’’તિ પન વુત્તં. ભવાસવો, અવિજ્જાસવો ચ ચતુત્થેન પહીયતિ. ઇમેસઞ્ચ કામાસવભવાસવાનં લોભસભાવત્તા સભાવતો તયો ધમ્મા વિભાગતો ચત્તારો આસવા નામ જાતા. ઇમે ઠપેત્વા સેસા લોકિયલોકુત્તરા સબ્બે ધમ્મા નો આસવા નામ. આસવદુકં પઠમં.

અત્તાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તેહિ સહ આસવેહીતિ સાસવા, સબ્બે લોકિયધમ્મા. એવં પવત્તમાના નત્થિ એતેસં આસવાતિ અનાસવા, નવ લોકુત્તરધમ્માવ. ચેતસિકા પનેત્થ લોકિયદુકે વુત્તસદિસાવ. સાસવદુકં દુતિયં.

તતિયાદીનં ચતુન્નં દુકાનં પદત્થો વુત્તનયોવ. સેસમેત્થ હેતુગોચ્છકે વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – યથા તત્થ ‘‘ન હેતૂ ખો પન ધમ્મા સહેતુકાપિ, અહેતુકાપી’’તિ અયં ઓસાનદુકો પઠમદુકે દુતિયપદં દુતિયદુકેન યોજેત્વા વુત્તો, એવમિધ ‘‘નો આસવા ખો પન ધમ્મા સાસવાપિ, અનાસવાપી’’તિ ન વુત્તો. અયઞ્ચ તત્થ તત્થ વુત્તનયેન ઇહ સઙ્ગહિતોતિ વેદિતબ્બો. યથા ચેત્થ, એવં સઞ્ઞોજનગોચ્છકાદીસુપિ યથાનુરૂપં ઞાતબ્બં.

તત્થ દ્વાદસ અકુસલચિત્તુપ્પાદા આસવસમ્પયુત્તા નામ. દોસમોહમૂલચિત્તેસુ મોહો, કુસલાબ્યાકતચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ ચ આસવવિપ્પયુત્તા નામ. ચેતસિકેસુ પન મોહં ઠપેત્વા સેસા અકુસલા આસવસમ્પયુત્તાવ, મોહો પન તિજાતિકો ચ દ્વિધાપિ હોતિ, સેસા આસવવિપ્પયુત્તા એવાતિ. તતિયં.

ચત્તારો આસવા આસવા ચેવ સાસવા ચ નામ. તદવસેસા લોકિયધમ્મા સાસવા ચેવ નો ચ આસવા નામ. ઇધ પન લોકુત્તરા ન વત્તબ્બા. ચેતસિકેસુ પન આસવાતિ વુત્તેહિ સેસા અકુસલા, કરુણામુદિતા ચ સાસવા ચેવ નો ચ આસવા એવ, સેસા તથા ચ ન વત્તબ્બા ચ. ચતુત્થં.

યે પન લોભમૂલેસુ લોભમોહા, લોભદિટ્ઠિમોહો ચાતિ દ્વે તયો એકતો કત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ, તે આસવા ચેવ આસવસમ્પયુત્તા ચ નામ. દ્વાદસ અકુસલચિત્તાનિ ચેવ આસવવજ્જિતા તંસમ્પયુત્તા ચ આસવસમ્પયુત્તા ચેવ નો ચ આસવા નામ. ઇધ પન આસવવિપ્પયુત્તા ન વત્તબ્બા. ચેતસિકેસુ પન આસવવજ્જિતા અકુસલા આસવસમ્પયુત્તા ચેવ નો ચ આસવા એવ, મોહો સિયા આસવો ચેવ આસવસમ્પયુત્તો ચ, સિયા ન વત્તબ્બો, તિજાતિકા સિયા આસવસમ્પયુત્તા ચેવ નો ચ આસવા, સિયા ન વત્તબ્બા, કુસલાબ્યાકતા ન વત્તબ્બાવ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. પઞ્ચમં.

લોકુત્તરવજ્જિતા આસવવિપ્પયુત્તા સાસવા નામ. લોકુત્તરા આસવવિપ્પયુત્તા અનાસવા નામ. ઇધ પન આસવસમ્પયુત્તા ન વત્તબ્બાવ. ચેતસિકેસુ પન કરુણામુદિતા આસવવિપ્પયુત્તા સાસવા એવ, મોહો તથા ચ ન વત્તબ્બો ચ, સેસકુસલાબ્યાકતા દ્વિધાપિ હોન્તિ, તિજાતિકા દ્વિધાપિ ન વત્તબ્બાવ, મોહવજ્જિતા પન અકુસલા ન વત્તબ્બાવ. છટ્ઠં.

આસવગોચ્છકં નિટ્ઠિતં.

સંયોજનગોચ્છકે યસ્સ સંવિજ્જન્તિ, તં પુગ્ગલં વટ્ટસ્મિં સંયોજેન્તિ બન્ધન્તીતિ સંયોજના. તતો અઞ્ઞે નો સંયોજના.

તત્થ કામરાગસંયોજનં ભવરાગપટિઘમાનદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસઇસ્સામચ્છરિયઅવિજ્જાસંયોજનન્તિ ઇમે દસ ધમ્મા સંયોજના નામ. તેસુ કામભવદિટ્ઠિઅવિજ્જાસંયોજનાનિ આસવગોચ્છકે વુત્તનયાનેવ. ‘‘અનત્થં મે અચરિ, ચરતિ, ચરિસ્સતિ, પિયસ્સ મે અનત્થં અચરિ, ચરતિ, ચરિસ્સતિ, અપ્પિયસ્સ મે અત્થં અચરિ, ચરતિ, ચરિસ્સતી’’તિ (ધ. સ. ૧૦૬૬) એવં વુત્તેહિ નવહિ આકારેહિ સત્તેસુ, અટ્ઠાનકોપવસેન સઙ્ખારેસુ ચ ઉપ્પજ્જમાનો સબ્બોપિ દોસો પટિઘસંયોજનં નામ.

‘‘સેય્યોહમસ્મિ, સદિસોહમસ્મિ, હીનોહમસ્મી’’તિ એવં તીહિ આકારેહિ પવત્તો સબ્બો માનો માનસંયોજનં નામ. તત્થ સેય્યસ્સેવ સતો પુગ્ગલસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મિ, સદિસો, હીનો’’તિ ચ તિધા માનો ઉપ્પજ્જતિ, તથા સદિસહીનાનમ્પિ. તત્થ સેય્યસ્સ સેય્યમાનોવ યાથાવમાનો. તથા સદિસસ્સ સદિસમાનો, હીનસ્સ હીનમાનો ચ. તિણ્ણમ્પિ ઇતરે દ્વે દ્વે માના અયાથાવમાનાતિ ઞાતબ્બા.

સત્થુધમ્મસઙ્ઘસિક્ખાસુ, પુબ્બન્તાપરન્તતદુભયપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ચ કઙ્ખતાવસેન પવત્તા સબ્બાપિ વિચિકિચ્છા વિચિકિચ્છાસંયોજનં નામ.

ગોસીલગોવતાદીહિ સુદ્ધીતિ ગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ એવ સીલબ્બતપરામાસસંયોજનં નામ.

તદવસેસા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિસંયોજનન્તિ ગહેતબ્બં.

પરલાભસક્કારગરુકારમાનનવન્દનપૂજનાદીસુ અસહનાકારેન પવત્તા ઇસ્સા ઇસ્સાસંયોજનં નામ. આવાસમચ્છરિયં કુલલાભવણ્ણધમ્મમચ્છરિયન્તિ પઞ્ચવિધં મચ્છરિયં મચ્છરિયસંયોજનં નામ. સકલારામેપિ હિ પરિવેણોવરકાદીસુ વા વસન્તો તત્થ અઞ્ઞસ્સ વત્તસમ્પન્નસ્સ પેસલસ્સ ભિક્ખુનો આગમનં ન ઇચ્છતિ, આગતસ્સાપિ ખિપ્પં ગમનઞ્ઞેવ ઇચ્છતિ, ઇદં આવાસમચ્છરિયં નામ. ભણ્ડનકારકાદીનં પન તત્થ વાસં અનિચ્છતો આવાસમચ્છરિયં નામ ન હોતિ.

અત્તનો પન ઉપટ્ઠાકકુલે વા ઞાતિકુલે વા અઞ્ઞસ્સ પેસલસ્સ ઉપસઙ્કમનં અનિચ્છતો કુલમચ્છરિયં હોતિ, પાપપુગ્ગલસ્સ અનિચ્છતો પન ન હોતિ. સો હિ તેસં પસાદભેદાય પટિપજ્જતીતિ.

અત્તના લભનટ્ઠાને ચતુપચ્ચયં લભન્તે સીલવન્તે દિસ્વા ‘‘મા લભન્તૂ’’તિ ચિન્તેન્તસ્સ લાભમચ્છરિયં હોતિ. યો પન સદ્ધાદેય્યં વિનિપાતેતિ, પૂતિભાવમ્પિ ગચ્છન્તં અઞ્ઞસ્સ ન દેતિ, તં લભન્તં દિસ્વા ‘‘સચે ઇમં અઞ્ઞો સીલવા લભેય્ય, પરિભોગં ગચ્છેય્યા’’તિ ચિન્તેન્તસ્સ મચ્છરિયં નામ નત્થિ.

વણ્ણો નામ અત્તના સદિસો સરીરવણ્ણોપિ ગુણવણ્ણોપિ. તત્થ ‘‘રૂપવા પાસાદિકો’’તિ પરસ્સ સરીરવણ્ણં, ‘‘સીલવા, ધુતવા’’તિઆદિના ગુણવણ્ણઞ્ચ અત્તનો વણ્ણભણનટ્ઠાને વુચ્ચમાનં અસહન્તસ્સ દુવિધં વણ્ણમચ્છરિયં નામ હોતિ, અપેસલં પન વિપન્નં પસંસિત્વા પરિસાસુ ઉપત્થમ્ભેન્તં દિસ્વા પાપગરહિતાય અસહન્તસ્સ ન હોતિ.

ધમ્મોતિ પરિયત્તિયેવ, ન પટિવેધો અરિયાનં તત્થ મચ્છરિયાભાવા. પરિયત્તિં પન ગુળ્હગન્થં અઞ્ઞેસં અકથેતુકામસ્સ ધમ્મમચ્છરિયં નામ હોતિ, ધમ્માનુગ્ગહેન પન લોલસ્સ, કાલેન સમણો, કાલેન નિગણ્ઠાદિ ચ હુત્વા વિચરન્તસ્સ પવેણિઆગતં તન્તિં ‘‘સણ્હસુખુમં ધમ્મન્તરં ભિન્દિત્વા આલુળિસ્સતિ, અમ્હાકં સમયં ભિન્દિસ્સતી’’તિ ચ ન દેન્તસ્સ, પુગ્ગલાનુગ્ગહેન વા પકતિયા સઠસ્સ માયાવિનો ‘‘સણ્હસુખુમધમ્મં ઉગ્ગણ્હિત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરિત્વા નસ્સિસ્સતી’’તિ ન દેન્તસ્સ ચ ધમ્મમચ્છરિયં ન હોતિ. યથા ચ ભિક્ખૂનં, એવં ગહટ્ઠાનમ્પિ પઞ્ચવિધં મચ્છરિયં યથાનુરૂપં ઞાતબ્બં. સઙ્ખેપતો પન ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં અત્તસમ્પત્તિનિગૂહનલક્ખણં મચ્છરિયં નામાતિ ગહેતબ્બં.

ઇમેસુ ચ સંયોજનેસુ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસઇસ્સામચ્છરિયાનિ સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયન્તિ, પટિઘો અનાગામિમગ્ગેન, કામરાગો ચતૂહિપીતિ વત્તબ્બં, ‘‘તતિયેના’’તિ પન વુત્તં. માનભવરાગઅવિજ્જા અરહત્તમગ્ગેન. તત્થ ચ અયાથાવમાનો પઠમમગ્ગેન પહીયતીતિ દટ્ઠબ્બો, ઇમેસં કામરાગભવરાગાનં લોભસભાવત્તા દિટ્ઠિસીલબ્બતપરામાસાનં મિચ્છાદિટ્ઠિસભાવત્તા સભાવતો અટ્ઠેવ ધમ્મા દસ સંયોજના નામ જાતા. ઇમે દસ ઠપેત્વા સેસા લોકિયલોકુત્તરધમ્મા નો સંયોજના નામ. સેસં આસવદુકસદિસં. સંયોજનદુકં પઠમં.

આરમ્મણભાવં ઉપગન્ત્વા સંયોજનસંવડ્ઢનેન સંયોજનાનં હિતાતિ સંયોજનિયા, સાસવધમ્મા એવ. તથા નીવરણિયાતિ એત્થાપિ. ન સંયોજનિયા અસંયોજનિયા, અનાસવા. સેસં સાસવદુકસદિસમેવ. દુતિયં.

તતિયાદયોપિ આસવગોચ્છકે તતિયાદિસદિસા એવ, વિસેસમત્તમેવેત્થ વક્ખામ. તત્થ હિ દ્વાદસાકુસલચિત્તાનિ સંયોજનસમ્પયુત્તા નામ, ઉદ્ધચ્ચસહગતો મોહો, સેસચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ સંયોજનવિપ્પયુત્તા નામ. સેસં સમમેવ. તતિયં.

દસ સંયોજનાનિ સંયોજના ચેવ સંયોજનિયા ચ નામ. તદવસેસલોકિયધમ્મા સંયોજનિયા ચેવ નો ચ સંયોજના નામ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. ચતુત્થં.

યે પન ઉદ્ધચ્ચવિરહિતેસુ એકાદસસુ અકુસલચિત્તેસુ વિચિકિચ્છામોહા દોસમોહા દોસઇસ્સામોહા દોસમચ્છરિયમોહા લોભમાનમોહા લોભદિટ્ઠિમોહા ચાતિ દ્વે તયો એકતો ઉપ્પજ્જન્તિ, તે સંયોજના ચેવ સંયોજનસમ્પયુત્તા ચ નામ. દ્વાદસાકુસલચિત્તાનિ ચેવ સંયોજનવજ્જિતતંસમ્પયુત્તા ચ સંયોજનસમ્પયુત્તા ચેવ નો ચ સંયોજના નામ. સેસમિધ અનન્તરદુકઞ્ચ આસવગોચ્છકે પઞ્ચમછટ્ઠદુકસદિસમેવ. કેવલં આસવપદટ્ઠાને સંયોજનપદમેવ વિસેસો. પઞ્ચમછટ્ઠદુકાનિ.

સંયોજનગોચ્છકં નિટ્ઠિતં.

ગન્થગોચ્છકે યસ્સ સંવિજ્જન્તિ, તં ચુતિપટિસન્ધિવસેન વટ્ટસ્મિં ગન્થેન્તિ ઘટેન્તીતિ ગન્થા. તતો અઞ્ઞે નો ગન્થા.

તત્થ અભિજ્ઝાકાયગન્થો, બ્યાપાદો, સીલબ્બતપરામાસો, ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો કાયગન્થોતિ ઇમે ચત્તારો ધમ્મા ગન્થા નામ. તત્થ અભિજ્ઝા એવ નામકાયં વુત્તનયેન ગન્થેતીતિ અભિજ્ઝાકાયગન્થો. એવં સેસેસુપિ. સબ્બઞ્ઞુભાસિતમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમિના આકારેન અભિનિવિસનતો સીલબ્બતપરામાસવિરહિતા સબ્બાપિ દિટ્ઠિ ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો નામ. સેસા વુત્તત્થાવ. ઇમેસુ ચ પચ્છિમા દ્વે ગન્થા પઠમેન મગ્ગેન પહીયન્તિ, બ્યાપાદો તતિયેન, અભિજ્ઝા ચતૂહિપિ. ઇમે ચ સભાવતો તયો ધમ્મા ચત્તારો ગન્થા નામ જાતા. ઇમે પન ઠપેત્વા સેસા સબ્બે ધમ્મા નો ગન્થા નામ. ગન્થદુકં પઠમં.

આરમ્મણકરણવસેન ગન્થેહિ ગન્થિતબ્બાતિ ગન્થનિયા. ન ગન્થનિયા અગન્થનિયા. સેસં સાસવદુકસદિસમેવ. દુતિયં.

મોહમૂલવજ્જિતાનિ દસ અકુસલચિત્તાનિ, દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તચિત્તેસુ લોભં, દોસમૂલેસુ ચ દોસં ઠપેત્વા તંસમ્પયુત્તા ચ ગન્થસમ્પયુત્તા નામ. યથાવુત્તો લોભો, દોસો, મોહમૂલાનિ, કુસલાબ્યાકતાનિ ચિત્તાનિ, રૂપનિબ્બાનાનિ ચ ગન્થવિપ્પયુત્તા નામ. ચેતસિકેસુ પન દિટ્ઠિમાનઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચથિનમિદ્ધાનિ ગન્થસમ્પયુત્તા એવ. દોસવિચિકિચ્છા, કુસલાબ્યાકતા ચ ગન્થવિપ્પયુત્તા એવ, સેસા દ્વિધાપિ હોન્તિ. તતિયં.

ચત્તારો ગન્થા ગન્થા ચેવ ગન્થનિયા ચ નામ. તદવસેસા લોકિયા ગન્થનિયા ચેવ નો ચ ગન્થા નામ. તથા ચેતસિકેસુ ગન્થવજ્જિતા અકુસલા, અપ્પમઞ્ઞા ચ, સેસા ચેતસિકા પન તથા ચ ન વત્તબ્બા ચ, ઇધ પન લોકુત્તરા ન વત્તબ્બા. ચતુત્થં.

દિટ્ઠિ ગન્થાચેવ ગન્થસમ્પયુત્તા ચ નામ. લોભો તથા ચ ન વત્તબ્બો ચ, ગન્થસમ્પયુત્તેસુ ગન્થે ઠપેત્વા સેસા ગન્થસમ્પયુત્તા ચેવ નો ચ ગન્થા નામ. ઇધ પન ગન્થવિપ્પયુત્તા ન વત્તબ્બા. ચેતસિકેસુ પન માનઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચથિનમિદ્ધાનિ ગન્થસમ્પયુત્તા ચેવ નો ચ ગન્થા એવ, મોહાહિરિકાનોત્તપ્પઉદ્ધચ્ચાનિ તિજાતિકા ચ સિયા, તથા નવત્તબ્બા ચ, સેસા ન વત્તબ્બા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. પઞ્ચમં.

લોકુત્તરવજ્જિતા ગન્થવિપ્પયુત્તા ગન્થનિયા નામ. લોકુત્તરા પન ગન્થવિપ્પયુત્તા અગન્થનિયા નામ. ઇધ પન ગન્થસમ્પયુત્તા ન વત્તબ્બા. ચેતસિકેસુ પન દોસો વિચિકિચ્છા કરુણા મુદિતા ગન્થવિપ્પયુત્તા ગન્થનિયા એવ, મોહાહિરિકાનોત્તપ્પઉદ્ધચ્ચલોભા તથા ન વત્તબ્બા ચ, સેસા કુસલાબ્યાકતા દ્વિધાપિ હોન્તિ, તિજાતિકા પન દ્વિધાપિ ન વત્તબ્બા ચ, સેસા અકુસલાપિ ન વત્તબ્બા ચ. છટ્ઠં.

ગન્થગોચ્છકં નિટ્ઠિતં.

ઓઘયોગગોચ્છકાનિ સબ્બથા આસવગોચ્છકસદિસાનિ. પદત્થમત્તમેવ, હેત્થ નામમત્તઞ્ચ વિસેસો. તત્થ યસ્સ સંવિજ્જન્તિ, તં વટ્ટસ્મિં ઓહનન્તિ ઓસીદાપેન્તીતિ ઓઘા. આરમ્મણં કત્વા અતિક્કમનીયતો ઓઘેહિ અતિક્કમિતબ્બાતિ ઓઘનિયા. તથા યોગનિયાતિ એત્થાપિ. વટ્ટસ્મિં યોજેન્તીતિ યોગા. સેસં તાદિસમેવ.

ઓઘયોગગોચ્છકાનિ નિટ્ઠિતાનિ.

નીવરણગોચ્છકે ચિત્તં નીવરન્તિ પરિયોનન્ધન્તીતિ નીવરણા. તત્થ કામચ્છન્દનીવરણં બ્યાપાદનીવરણં થિનમિદ્ધનીવરણં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણં વિચિકિચ્છાનીવરણં અવિજ્જાનીવરણન્તિ ઇમે છ નીવરણા નામ. તત્થ થિનન્તિ સપ્પિપિણ્ડો વિય અવિપ્ફારિકતાય ચિત્તસ્સ ઘનભાવો, થદ્ધતાતિ અત્થો. મેધતીતિ મિદ્ધં, અકમ્મઞ્ઞભાવો, પચલાયિકભાવકરોતિ અત્થો. ઇદઞ્ચ સેખપુથુજ્જનાનં નિદ્દાય પુબ્બભાગે, અપરભાગે ચ પચલાયનહેતુકં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિદ્દોક્કમનકાલે. ખીણાસવાનમ્પિ હિ કરજકાયસ્સ દુબ્બલભાવેન અસમ્મિસ્સભવઙ્ગસન્તતિવસેન નિદ્દોક્કમનં હોતિ, તં પન તેસં થિનમિદ્ધહેતુકં ન હોતિ, ઇતરેસમેવ હોતિ.

કેચિ પન રૂપમેવ ‘‘મિદ્ધ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, ‘‘થિનમિદ્ધનીવરણં અવિજ્જાનીવરણેન નીવરણઞ્ચેવ નીવરણસમ્પયુત્તઞ્ચા’’તિ અરૂપધમ્મેહિ સમ્પયોગવચનતો અરૂપમેવ. અકુસલઞ્ચ ‘‘થિનમિદ્ધનીવરણસ્સ પહીનત્તા’’તિઆદિપહાનવચનતો. અકુસલા એવ હિ પહાતબ્બા, તસ્મા આરુપ્પેપિ ચેતં ઉપ્પજ્જતિ. ‘‘નીવરણં ધમ્મં પટિચ્ચ નીવરણો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ન પુરેજાતપચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૮.૮) એતસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘આરુપ્પે કામચ્છન્દનીવરણં પટિચ્ચ થિનમિદ્ધઉદ્ધચ્ચઅવિજ્જાનીવરણ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૩.૮.૮) સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. ‘‘સોપ્પં પચલાયિકા’’તિ (ધ. સ. ૧૧૬૩) પદભાજનીયે પનસ્સ ફલૂપચારેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. થિનં મિદ્ધઞ્ચાતિ ઇદં દ્વયં નીવરણટ્ઠાને એકનીવરણં વુત્તં, તથા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચઞ્ચાતિ ઇદં દ્વયં. તત્થ કુક્કુચ્ચન્તિ ‘‘અકતં વત મે કલ્યાણં, કતં પાપ’’ન્તિઆદિના ઉપ્પજ્જમાનો વિપ્પટિસારો. તેનેવસ્સ પદભાજનીયે ‘‘ચેતસો વિપ્પટિસારો મનોવિલેખો’’તિ ચ વુત્તં. ‘‘અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતા’’તિઆદિ પન કુક્કુચ્ચમૂલદસ્સનત્થં. એવંસઞ્ઞિતાય હિ કતે વીતિક્કમે પચ્છા ‘‘દુટ્ઠુ મયા કત’’ન્તિ સુદિન્નાદીનં વિય વિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જતિ. યં પન વિનયે ‘‘અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો…પે… કુક્કુચ્ચાયન્તો ન પટિગ્ગહેસી’’તિ (પાચિ. ૨૦૪) કુક્કુચ્ચં આગતં, તં નીવરણકુક્કુચ્ચં. ન હિ અરહતો નીવરણં અત્થિ, નીવરણવતિરૂપકં પન ‘‘કપ્પતિ, ન કપ્પતી’’તિ વીમંસનસઙ્ખાતં વિનયકુક્કુચ્ચં નામેતન્તિ વેદિતબ્બં. સેસનીવરણાનિ વુત્તત્થાનિ એવ. ઇમેસુ ચ કુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છા પઠમેન મગ્ગેન પહીયન્તિ, બ્યાપાદો તતિયેન, થિનમિદ્ધુદ્ધચ્ચાવિજ્જા ચતુત્થેન, કામચ્છન્દો ચતૂહિપીતિ વત્તબ્બં, ‘‘તતિયેના’’તિ પન વુત્તં. ઇમે ચ સભાવતો અટ્ઠ ધમ્મા છ નીવરણા નામ જાતા, ઇમે પન ઠપેત્વા સેસા નો નીવરણા નામ. નીવરણદુકં પઠમં.

દુતિયં સાસવદુકસદિસમેવ. દ્વાદસ અકુસલચિત્તાનિ નીવરણસમ્પયુત્તા નામ. સેસચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ નીવરણવિપ્પયુત્તા નામ. ચેતસિકેસુ અકુસલા નીવરણસમ્પયુત્તાવ, કુસલાબ્યાકતા નીવરણવિપ્પયુત્તાવ, સેસા દ્વિધાપિ હોન્તિ. તતિયં.

છ નીવરણા નીવરણા ચેવ નીવરણિયા ચ નામ. સેસા લોકિયા નીવરણિયા ચેવ નો ચ નીવરણા નામ. લોકુત્તરા ન વત્તબ્બા. સેસં આસવગોચ્છકે ચતુત્થસદિસમેવ. ચતુત્થં.

છ નીવરણા નીવરણા ચેવ નીવરણસમ્પયુત્તા ચ નામ. તદઞ્ઞે નીવરણસમ્પયુત્તા પન નીવરણસમ્પયુત્તા ચેવ નો ચ નીવરણા નામ. તથા ચેતસિકેસુ નીવરણવિરહિતા અકુસલા, તિજાતિકા પન તથા ચ ન વત્તબ્બા ચ, કુસલાબ્યાકતા ન વત્તબ્બાવ. ઇધ પન નીવરણવિપ્પયુત્તા સબ્બે ન વત્તબ્બા. પઞ્ચમં.

લોકુત્તરવજ્જિતા નીવરણવિપ્પયુત્તા નીવરણિયા નામ. લોકુત્તરા નીવરણવિપ્પયુત્તા અનીવરણિયા નામ. ઇધ પન નીવરણસમ્પયુત્તા ન વત્તબ્બા. ચેતસિકેસુ પન કરુણામુદિતા નીવરણવિપ્પયુત્તા નીવરણિયાવ, કુસલાબ્યાકતા દ્વિધાપિ હોન્તિ, તિજાતિકા તથા ચ ન વત્તબ્બા ચ, અકુસલા પન ન વત્તબ્બાવ. છટ્ઠં.

નીવરણગોચ્છકં નિટ્ઠિતં.

પરામાસગોચ્છકે ધમ્માનં યથાભૂતં અનિચ્ચાદિઆકારં અતિક્કમિત્વા ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિવસેન પવત્તમાના પરતો આમસન્તીતિ પરામાસા. મિચ્છાદિટ્ઠિ. બહુવચનનિદ્દેસે કારણં વુત્તમેવ. તદઞ્ઞે સબ્બે ધમ્મા નો પરામાસા નામ. પરામાસદુકં પઠમં.

પરામાસેહિ આરમ્મણકરણવસેન પરામટ્ઠત્તા પરામટ્ઠા. સેસં આસવદુકસદિસમેવ. દુતિયં.

દિટ્ઠિસમ્પયુત્તચિત્તેસુ દિટ્ઠિવિરહિતા ધમ્મા પરામાસસમ્પયુત્તા નામ. સેસચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ પરામાસવિપ્પયુત્તા નામ. ઇધ પન દિટ્ઠિ ન વત્તબ્બા, સેસચેતસિકેસુ પન માનદોસઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છા, કુસલાબ્યાકતા ચ પરામાસવિપ્પયુત્તા એવ, સેસા દ્વિધાપિ હોન્તિ. તતિયં.

દિટ્ઠિ એવ પરામાસા ચેવ પરામટ્ઠા ચ નામ. સેસલોકિયા પરામટ્ઠા ચેવ નો ચ પરામાસા નામ. ઇધ પન લોકુત્તરા ન વત્તબ્બા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. ચતુત્થં.

ઇમસ્મિં પન ગોચ્છકે ‘‘પરામાસા ચેવ ધમ્મા પરામાસસમ્પયુત્તા ચા’’તિ અયં દુકો ન લબ્ભતિ. ન હિ દિટ્ઠિ દિટ્ઠિયા સમ્પયુજ્જતિ. પચ્છિમદુકે લોકુત્તરવજ્જિતા પરામાસવિપ્પયુત્તા પરામટ્ઠા નામ. લોકુત્તરા પરામાસવિપ્પયુત્તા અપરામટ્ઠા નામ. ઇધ પન પરામાસો, તંસમ્પયુત્તા ચ ન વત્તબ્બા. સેસં વુત્તનયમેવ.

પરામાસગોચ્છકં નિટ્ઠિતં.

મહન્તરદુકેસુ આરમ્મણં અગ્ગહેત્વા અપ્પવત્તિતો સહ આરમ્મણેનાતિ સારમ્મણા, ચિત્તચેતસિકા. નત્થિ આરમ્મણમેતેસન્તિ અનારમ્મણા, રૂપનિબ્બાનાનિ. સારમ્મણદુકં.

ચિન્તનટ્ઠેન ચિત્તં, ચિત્તતાય વા ચિત્તં. તં હિ વત્થુદ્વારારમ્મણકિચ્ચાદિભેદતો, અતીતાદિભેદતો ચ અત્તનો વિચિત્તતાય ચિત્તન્તિ વુચ્ચતિ ચિત્તકરણતાય વા. લોકસ્મિં હિ ચિત્તકમ્મતો ઉત્તરિતરં ચિત્તં નામ નત્થિ, તસ્મિમ્પિ ચરણં નામ ચિત્તં અતિચિત્તં હોતિ. યં વા પનઞ્ઞમ્પિ લોકે સિપ્પજાતં, સબ્બં તં ચિત્તેનેવ કરીયતિ. એવં તસ્સ તસ્સ ચિત્તસ્સ નિપ્ફાદકં ચિત્તમ્પિ તથેવ ચિત્તં હોતિ. યથા ચિન્તિતસ્સ વા અનવસેસસ્સ અનિપ્ફજ્જનતો તતોપિ ચિત્તમેવ ચિત્તતરં, તથા યદેતં દેવમનુસ્સનિરયતિરચ્છાનભેદાસુ ગતીસુ કુસલાકુસલકમ્મનાનત્તં, તેન તાસુ ગતીસુ અપદદ્વિપદાદિઉચ્ચત્તનીચત્તાદિનાનત્તં, તસ્મિં તસ્મિં અત્તભાવે દીઘરસ્સથૂલાથૂલસુવણ્ણદુબ્બણ્ણાદિલાભાલાભાદિ ચાતિ એવમાદિ અજ્ઝત્તં ચિત્તં, બહિદ્ધા ચ પથવીપબ્બતતિણરુક્ખલતાદિદેવબ્રહ્મવિમાનકપ્પરુક્ખાદિભૂતં કમ્મપચ્ચયં ચિત્તં, તમ્પિ ચિત્તેનેવ કતં, તતો ચિત્તમેવ ચિત્તતરં ચિન્તિતનિયામેન સબ્બાકારસ્સ અસમ્ભવતો. એવં ચિન્તનટ્ઠેન, ચિત્તવિચિત્તટ્ઠેન, ચિત્તકરણટ્ઠેન ચ ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ વિઞ્ઞાણં વેદિતબ્બં, તદેવ વિઞ્ઞાણં ચિત્તં નામ. ચેતસિકરૂપનિબ્બાનાનિ નો ચિત્તા નામ. ચિત્તદુકં.

અવિપ્પયોગવસેન ચેતસિ નિયુત્તા ચેતસિકા, ફસ્સાદયો દ્વિપઞ્ઞાસ ધમ્મા. ચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ અચેતસિકા નામ. ચેતસિકદુકં.

ચેતસિકા એવ ચિત્તસમ્પયુત્તા નામ. રૂપનિબ્બાનાનિ ચિત્તવિપ્પયુત્તા નામ, ઇધ પન ચિત્તં ન વત્તબ્બં. ચિત્તસમ્પયુત્તદુકં.

નિરન્તરભાવૂપગમનતાય ઉપ્પાદતો યાવ ભઙ્ગાચિત્તેન સંસટ્ઠાતિ ચિત્તસંસટ્ઠા. એકતો વત્તમાનાપિ નિરન્તરભાવં અનુપગમનતાય ચિત્તેન વિસંસટ્ઠાતિ ચિત્તવિસંસટ્ઠા. સેસં અનન્તરદુકસદિસમેવ. ચિત્તસંસટ્ઠદુકં.

સમુટ્ઠહન્તિ એતેનાતિ સમુટ્ઠાનં, ચિત્તં સમુટ્ઠાનં એતેસન્તિ ચિત્તસમુટ્ઠાના, ચેતસિકાનિ ચેવ ચિત્તજરૂપકલાપા ચ. ચિત્તં, પન અચિત્તજરૂપકલાપા, નિબ્બાનઞ્ચ નો ચિત્તસમુટ્ઠાના નામ. ચિત્તસમુટ્ઠાનદુકં.

સહ ભવન્તીતિ સહભુનો, ચિત્તેન સહભુનો ચિત્તસહભુનો, ચેતસિકાનિ ચેવ કાયવચીવિઞ્ઞત્તિયો ચ. ચિત્તં, પન વિઞ્ઞત્તિવજ્જિતરૂપનિબ્બાનાનિ ચ નો ચિત્તસહભુનો નામ. ચિત્તસહભુદુકં.

અનુપરિવત્તન્તીતિ અનુપરિવત્તિનો, કિં અનુપરિવત્તન્તિ? ચિત્તં, ચિત્તસ્સ અનુપરિવત્તિનો ચિત્તાનુપરિવત્તિનો. સેસં અનન્તરદુકસદિસમેવ. ચિત્તાનુપરિવત્તિદુકં.

ઇતો પરે પન તયો દુકા ચેતસિકદુકસદિસાવ, કેવલં પદત્થમત્તમેવ વિસેસો. તત્થ ચિત્તસંસટ્ઠા ચ તે ચિત્તસમુટ્ઠાના એવ ચાતિ ચિત્તસંસટ્ઠસમુટ્ઠાના. ચિત્તસંસટ્ઠા ચ તે ચિત્તસમુટ્ઠાના ચ ચિત્તસહભુનો એવ ચાતિ ચિત્તસંસટ્ઠસમુટ્ઠાનસહભુનો, ચિત્તસંસટ્ઠા ચ તે ચિત્તસમુટ્ઠાના ચ ચિત્તાનુપરિવત્તિનો એવ ચાતિ ચિત્તસંસટ્ઠસમુટ્ઠાનાનુપરિવત્તિનો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

તદનન્તરે પન અજ્ઝત્તિકદુકે અજ્ઝત્તજ્ઝત્તં અજ્ઝત્તત્તિકે વુત્તવસેન અજ્ઝત્તાવ અજ્ઝત્તિકા. પસાદરૂપચિત્તસઙ્ખાતાનિ છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ. તતો બહિભૂતા બાહિરા. સેસરૂપચેતસિકનિબ્બાનપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતાનિ છ બાહિરાયતનાનિ, ઇધ પન પઞ્ઞત્તિયોપિ લબ્ભન્તિ. અજ્ઝત્તિકદુકં.

ઉપાદિયન્તેવ ભૂતાનિ, ન ભૂતા વિય ઉપાદિયન્તીતિ ઉપાદા, ચતુવીસતિ ઉપાદારૂપાનિ એવ. ન ઉપાદિયન્તીતિ નો ઉપાદા, ચતુમહાભૂતચિત્તચેતસિકનિબ્બાનાનિ. ઉપાદાદુકં.

દ્વત્તિંસ લોકિયવિપાકચિત્તાનિ, કમ્મજરૂપઞ્ચ ઉપાદિન્ના નામ. સેસલોકિયલોકુત્તરાનિ, નિબ્બાનઞ્ચ અનુપાદિન્ના નામ. સેસં ઉપાદિન્નુપાદાનિયત્તિકે વુત્તાનુસારેન ઞાતબ્બં. ઉપાદિન્નદુકં.

મહન્તરદુકા નિટ્ઠિતા.

ઉપાદાનગોચ્છકેભુસં આદિયન્તીતિ ઉપાદાના, દળ્હગ્ગાહં ગણ્હન્તીતિ અત્થો. દળ્હત્થો હિ એત્થ ઉપ-સદ્દો ‘‘ઉપાયાસો’’તિઆદીસુ વિય. તતો અઞ્ઞે નો ઉપાદાના. તત્થ કામુપાદાનં દિટ્ઠુપાદાનં સીલબ્બતુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનન્તિ ઇમે ઉપાદાના નામ. તત્થ વત્થુકામેસુ ઉપ્પન્નો કિલેસકામોવ વુત્તનયેન ઉપાદાનન્તિ કામુપાદાનં. એવં સેસેસુપિ. તત્થ વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ અત્તવાદુપાદાનં નામ. સેસાનિ પુબ્બે વુત્તાનેવ. પચ્છિમાનિ પનેત્થ તીણિ ઉપાદાનાનિ તથાપવત્તદિટ્ઠિ એવ. તાનિ ચ પઠમેન મગ્ગેન પહીયન્તિ, કામુપાદાનં ચતૂહિપિ. ઇમે ચ સભાવતો દ્વે ધમ્મા વિભાગતો ચતુરુપાદાના નામ જાતા. ઇમે પન ઠપેત્વા સેસા સબ્બે ધમ્મા નો ઉપાદાના નામ. ઉપાદાનદુકં પઠમં.

ઉપાદાનિયદુકો સંયોજનિયદુકસદિસોવ. દુતિયં.

અટ્ઠલોભસહગતચિત્તાનિ, તંસમ્પયુત્તેસુ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તલોભં ઠપેત્વા સેસા ચ ઉપાદાનસમ્પયુત્તા નામ. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તલોભદોસમોહમૂલાનિ, કુસલાબ્યાકતાનિ ચ ચિત્તાનિ, રૂપનિબ્બાનાનિ ચ ઉપાદાનવિપ્પયુત્તા નામ. ચેતસિકેસુ પન દિટ્ઠિમાના ઉપાદાનસમ્પયુત્તાવ, દોસઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છા, કુસલાબ્યાકતા ચ ઉપાદાનવિપ્પયુત્તા એવ. સેસા દુવિધાપિ હોન્તિ. તતિયં.

ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ ઉપાદાના ચેવ ઉપાદાનિયા ચ નામ. તદવસેસા લોકિયા ઉપાદાનિયા ચેવ નોચ ઉપાદાના નામ. ઇધ પન લોકુત્તરા ન વત્તબ્બા. સેસં વુત્તનયમેવ. ચતુત્થં.

પઞ્ચમછટ્ઠદુકા પાઠતો ગન્થગોચ્છકે પઞ્ચમછટ્ઠદુકસદિસાવ, કેવલં પઞ્ચમદુકે ‘‘ચેતસિકેસુ માનો ઉપાદાનસમ્પયુત્તો ચેવ નો ચ ઉપાદાનો એવ, મોહાહિરિકાનોત્તપ્પઉદ્ધચ્ચથિનમિદ્ધાનિ તિજાતિકાનિ તથા ચ ન વત્તબ્બા ચા’’તિ ઇદઞ્ચ, છટ્ઠદુકે ‘‘ચેતસિકેસુ દોસઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છા અપ્પમઞ્ઞા ઉપાદાનવિપ્પયુત્તા ઉપાદાનિયા એવ, મોહાહિરિકાનોત્તપ્પઉદ્ધચ્ચલોભથિનમિદ્ધાનિ તથા ચ ન વત્તબ્બાનિ ચા’’તિ એત્તકમેવ પાઠતો વિસેસો, અત્થતો પન નામમત્તકોવ વિસેસો. સેસો સુવિઞ્ઞેય્યોવ. પઞ્ચમછટ્ઠાનિ.

ઉપાદાનગોચ્છકં નિટ્ઠિતં.

કિલેસગોચ્છકે સંકિલિટ્ઠત્તિકે વુત્તનયેન પદત્થો વેદિતબ્બો. લોભો દોસો મોહો માનો દિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ ઇમે દસ ધમ્મા કિલેસા નામ. ઇમે ચ વુત્તત્થા એવ, ઇધ પન લોભો, હેતુગન્થનીવરણઉપાદાનગોચ્છકેસુ લોભો ચ નિપ્પદેસતો ચતુમગ્ગવજ્ઝોપિ એકેનેવ કોટ્ઠાસેન ઠિતો, સેસગોચ્છકેસુ સો સબ્બોપિ લોભો ‘‘કામાસવો ભવાસવો’’તિઆદિના દ્વે દ્વે કોટ્ઠાસા હુત્વા ઠિતો, ઇમિના પન અટ્ઠકથાવચનેનાપિ ભવાસવાદિબ્યતિરિત્તો સબ્બો ચતુમગ્ગવજ્ઝોપિ રાગો કામાસવાદીસુ સઙ્ગહિતો. કામચ્છન્દનીવરણં પન ભવરાગોપિ ન પઞ્ચકામગુણિકરાગમત્તોવાતિ પઞ્ઞાયતિ, ‘‘આરુપ્પે કામચ્છન્દનીવરણં પટિચ્ચ થિનમિદ્ધનીવરણ’’ન્તિઆદિપાળિતો (પટ્ઠા. ૩.૮.૮) ચેતં દટ્ઠબ્બં પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સ રૂપારૂપભૂમીસુ અનુપ્પજ્જનતો. ઇમેસુ ચ કિલેસેસુ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા પઠમેન મગ્ગેન પહીયન્તિ, દોસો તતિયેન, લોભાદયો ચતૂહિપિ. ઇમે પન દસ ધમ્મે ઠપેત્વા સેસા નો કિલેસા નામ. કિલેસદુકં પઠમં.

સંકિલેસિકદુકો સાસવદુકસદિસોવ. દુતિયં.

સંકિલિટ્ઠદુકો, કિલેસસમ્પયુત્તદુકો ચાતિ દ્વેપિ સમાનત્થાવ. તે ચ નીવરણગોચ્છકે તતિયદુકસદિસાવ. તતિયચતુત્થાનિ.

દસ કિલેસા કિલેસા ચેવ સંકિલેસિકા ચ નામ. સેસા લોકિયધમ્મા સંકિલેસિકા ચેવ નો ચ કિલેસા નામ. ઇધ પન લોકુત્તરા ન વત્તબ્બા. સેસં નીવરણગોચ્છકે ચતુત્થદુકસદિસમેવ. પઞ્ચમં.

છટ્ઠસત્તમદુકાનિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાનત્થાનેવ. તાનિ છટ્ઠસત્તમાનિ નીવરણગોચ્છકે યથાક્કમં પાઠતો પઞ્ચમછટ્ઠદુકસદિસાનિ, અત્થતો પન નામમત્તકોવ વિસેસો. સેસો સુવિઞ્ઞેય્યો. છટ્ઠસત્તમઅટ્ઠમાનિ.

કિલેસગોચ્છકં નિટ્ઠિતં.

પિટ્ઠિદુકેસુ આદિતો ચત્તારો દુકા દસ્સનેનપહાતબ્બત્તિકે, દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકે ચ વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. કેવલં પન તત્થ પઠમત્તિકે વુત્તેસુ દસ્સનેનપહાતબ્બે ધમ્મે ઠપેત્વા સેસા ઇધ પઠમદુકસ્સ દુતિયપદે દસ્સનેનપહાતબ્બેસુ પવિસન્તિ, ભાવનાયપહાતબ્બે ઠપેત્વા સેસા ઇધ દુતિયદુકે નભાવનાયપહાતબ્બેસુ પવિસન્તિ. તત્થ ચ દુતિયત્તિકે વુત્તેસુ દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકે ઠપેત્વા સેસા ઇધ તતિયદુકે નદસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકે, ભાવનાયપહાતબ્બહેતુકે ચ ઠપેત્વા સેસા ઇધ ચતુત્થદુકે નભાવનાયપહાતબ્બહેતુકેસુ પવિસન્તિ.

પદત્થો ચ દસ્સનેન પહાતબ્બો હેતુ એતેસં અત્થીતિ દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકા. એવં ભાવનાયપહાતબ્બહેતુકાતિ એત્થાપિ અત્થો વેદિતબ્બો. એવં હિ સતિ અહેતુકાનં અગ્ગહણં સિયાતિ એત્તકમેવ વિસેસો. તિકદ્વયમેવ હિ ભગવા દેસનાવિલાસેન ચત્તારો દુકે કત્વા દેસેસિ. સેસં તાદિસમેવ. ચત્તારો દુકા નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચપઞ્ઞાસસવિતક્કચિત્તેસુ વિતક્કવિરહિતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સવિતક્કા નામ. વિતક્કો, પન સેસચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ ચ અવિતક્કા નામ. પઞ્ચમં.

છસટ્ઠિયા સવિચારચિત્તેસુ વિચારવિરહિતા ધમ્મા સવિચારા નામ. વિચારો, પન સેસચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ ચ અવિચારા નામ. સેસં ઇધ, અનન્તરે વુત્તદુકે ચ વિતક્કત્તિકે વુત્તાનુસારેન ઞાતબ્બં. છટ્ઠં.

ઇતો પરેસુ સપ્પીતિકદુકો, પીતિસહગતદુકો ચ સમાનત્થાવ, તે ચ સુખસહગતઉપેક્ખાસહગતદુકા ચાતિ ચત્તારોપિ દુકા પીતિત્તિકે વુત્તનયાવ. કેવલં પનેતેસં દુકાનં પઠમં પદં તત્થ પવિસતિ, પીતિત્તિકે ઇતરીતરપદદ્વયસઙ્ગહિતા, અસઙ્ગહિતા ચ સબ્બે અત્થા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેત્થ દુકાનં દુતિયપદેસુ અત્થતો સઙ્ગહિતા, ઇમે ચ નિપ્પદેસદુકાતિ અયમેવ વિસેસો. સત્તમઅટ્ઠમનવમદસમા.

તદનન્તરેસુ કામાવચરાતિ એત્થ ‘‘હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવે અન્તો કરિત્વા યં તસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના’’તિ એવં (ધ. સ. ૧૨૮૭) પાળિયં પરિચ્છિન્નાનં ચતુન્નં અપાયાનં, મનુસ્સાનં, છન્નં દેવલોકાનઞ્ચ વસેન ઓકાસતો એકાદસવિધો કામભવો ‘‘કામો’’તિ વુચ્ચતિ ઉત્તરપદલોપેન યથા ‘‘રૂપૂપપત્તિયા’’તિઆદીસુ રૂપભવો ‘‘રૂપ’’ન્તિ. તસ્મિં કામે અવચરન્તિ પવત્તન્તીતિ કામાવચરા. યેભુય્યતો ચેતં વુત્તં રૂપારૂપેસુ ચેતેસઞ્ચ ઇધ પવત્તિતો ‘‘થલચરા’’તિઆદીસુ વિય. કામભવસઙ્ખાતે વા કામે પટિસન્ધિં અવચારેન્તીતિપિ કામાવચરા, કુસલાકુસલાનિ. ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તં પન અબ્યાકતચિત્તસદિસં. તદાયત્તતાય, આરમ્મણકરણવસેન વા કિલેસકામો એત્થ અવચરતીતિપિ કામાવચરં. કામઞ્ચેસ રૂપારૂપાવચરધમ્મેસુપિ અવચરતિ, રુળ્હિતો પન ‘‘વદતીતિ વચ્છો’’તિઆદીસુ વિય ઇમે એવ ‘‘કામાવચરા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અપિચ કામતણ્હા રૂપતણ્હા અરૂપતણ્હાતિ એત્થ વુત્તકામતણ્હાસઙ્ખાતો કામો એત્થ અવચરતીતિપિ કામાવચરા. એવં બ્રહ્માનં વિમાનાભરણાદીસુ છન્દરાગસ્સાપિ કામતણ્હાભાવો સિદ્ધો, રૂપતણ્હાવિસયાનમ્પિ ચ બ્રહ્માનં કમ્મજરૂપાદીનં કામતણ્હાયપિ વિસયતાય કામાવચરતા સિદ્ધા હોતિ. ન રૂપારૂપાવચરાનં તદભાવતો તદઞ્ઞે ન કામાવચરા. ઇમિના નયેન રૂપાવચરાદિદુકાનમ્પિ પદત્થો યથારહં ઞાતબ્બો. તત્થ ચતુપઞ્ઞાસ કામાવચરચિત્તાનિ, સબ્બઞ્ચ રૂપં કામાવચરા નામ. સેસચિત્તનિબ્બાનાનિ ન કામાવચરા નામ. ચેતસિકેસુ વત્તબ્બં પરિયાપન્નદુકે એવ આવિ ભવિસ્સતિ. એકાદસમં.

પન્નરસ રૂપાવચરચિત્તાનિ રૂપાવચરા નામ. સેસચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ ન રૂપાવચરા નામ. દ્વાદસમં.

દ્વાદસ અરૂપાવચરચિત્તાનિ અરૂપાવચરા નામ. સેસચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ ન અરૂપાવચરા નામ. તેરસમં.

તેભૂમકવટ્ટે પરિયાપન્ના અન્તોગધાતિ પરિયાપન્ના, લોકિયધમ્માવ. તત્થ ન પરિયાપન્નાતિ અપરિયાપન્ના, લોકુત્તરા. ચેતસિકેસુ પન કામાવચરાદિદુકાનં ચતુન્નમ્પિ સાધારણો વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બો – અકુસલચેતસિકા કામાવચરાવ, અપ્પમઞ્ઞા કામરૂપાવચરા, વિરતિયો પન કામાવચરપરિયાપન્ના, વિતક્કવિચારપીતિયો પન કામરૂપાવચરપરિયાપન્ના, સેસા ચતુભૂમકાતિ. ચુદ્દસમં.

વટ્ટમૂલં છિન્દન્તા નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા વટ્ટતો નીયન્તીતિ નિય્યાનિકા, ચત્તારિ લોકુત્તરમગ્ગચિત્તાનિ. ઇમિના લક્ખણેન ન નિય્યન્તીતિ અનિય્યાનિકા, સેસચિત્તરૂપનિબ્બાનાનિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. પઞ્ચદસમં.

ચુતિયા વા અત્તનો વા પવત્તિયા અનન્તરં ફલદાને નિયતત્તા નિયતા, મિચ્છત્તનિયતા, સમ્મત્તનિયતા ચ. તથા અનિયતત્તા અનિયતા, સેસધમ્મા. સેસં વુત્તનયમેવ. સોળસમં.

અઞ્ઞે ધમ્મે ઉત્તરન્તિ અતિક્કમન્તીતિ ઉત્તરા, અત્તાનં ઉત્તરિતું સમત્થેહિ સહ ઉત્તરેહીતિ સઉત્તરા, લોકિયાવ. નત્થિ એતેસં ઉત્તરાતિ અનુત્તરા, લોકુત્તરા. સત્તરસમં.

રણન્તિ કન્દન્તિ એતેહીતિ રણા, યેહિ અભિભૂતા સત્તા નાનપ્પકારતો પરિદેવન્તિ, તેસં અકુસલમૂલાનં એતં અધિવચનં, તેહિ સમ્પયોગવસેન, પહાનેકટ્ઠતાવસેન ચ સહ રણેહીતિ સરણા. એતેનાકારેન નત્થિ એતેસં રણાતિ અરણા.

તત્થ દ્વાદસ અકુસલચિત્તાનિ સરણા નામ. સરણધમ્મેસુ ચેત્થ લોભદોસમોહા રણા ચેવ સરણા ચ, તેસુ લોભદોસા મોહેનેવ સમ્પયોગતો સરણા, તથા વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતચિત્તં, તંસમ્પયુત્તા ચ. મોહો પન તેસુ સમ્પયોગતો સરણો, દિટ્ઠિસમ્પયુત્તરાગેન, પન ભવરાગેન ચ રણભૂતેન પહાનેકટ્ઠતાવસેનેવ સરણો. લોભદોસમોહમૂલસમ્પયુત્તેસુ પન મોહો લોભેન ચેવ દોસેન ચ, સેસા લોભમોહેન ચેવ દોસમોહેન ચ સમ્પયોગતો સરણાતિ વેદિતબ્બા. સબ્બાનિ કુસલાબ્યાકતચિત્તાનિ, રૂપનિબ્બાનાનિ ચ અરણા નામ. ચેતસિકેસુ પન અકુસલા સરણાવ, કુસલાબ્યાકતા અરણાવ, તિજાતિકા પન દ્વિધાપિ હોન્તીતિ. અટ્ઠારસમં.

પિટ્ઠિદુકા નિટ્ઠિતા.

અભિધમ્મદુકમાતિકત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.