તિકપદત્થવણ્ણના

તત્થ અભિધમ્મસ્સ માતિકાતિ એત્થ કેનટ્ઠેન અભિધમ્મો? ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસટ્ઠેન. અતિરેકવિસેસત્થદીપકો હિ એત્થ અભિ-સદ્દો ‘‘બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ (સં. નિ. ૪.૮૭; ૫.૧૯૫, ૧૦૨૨; મ. નિ. ૩.૩૮૪, ૩૮૯), અભિક્કન્તવણ્ણા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧; ખુ. પા. ૫.૧; સુ. નિ. મઙ્ગલસુત્ત; વિ. વ. ૮૫૭) વિય, તસ્મા યથા સમુસ્સિતેસુ બહૂસુ છત્તેસુ ચેવ ધજેસુ ચ યં અતિરેકપ્પમાણં, વિસેસવણ્ણસણ્ઠાનઞ્ચ છત્તં, તં અતિચ્છત્તં, યો અતિરેકપ્પમાણો, વિસેસવણ્ણસણ્ઠાનો ચ ધજો, સો અતિદ્ધજોતિ ચ વુચ્ચતિ, એવમેવ અયમ્પિ ધમ્મો ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસટ્ઠેન ‘‘અભિધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ. ભગવતા હિ સુત્તન્તં પત્વા ખન્ધાયતનધાતુસચ્ચઇન્દ્રિયપચ્ચયાકારાદયો ધમ્મા એકદેસેન વિભત્તા, ન નિપ્પદેસેન, અભિધમ્મં પત્વા પન અનેકેહિ નયવિસેસેહિ નિપ્પદેસતોવ વિભત્તા. એવં ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસટ્ઠેન ‘‘અભિધમ્મો’’તિ વેદિતબ્બો.

કેનટ્ઠેન માતિકા? માતુસમટ્ઠેન. માતા વિયાતિ હિ માતિકા યથા પદુમિકં મુખન્તિ. યથા હિ માતા નાનાવિધે પુત્તે પસવતિ, તે પાલેતિ, પોસેતિ ચ, એવમયમ્પિ નાનાવિધે ધમ્મે, અત્થે ચ પસવતિ, તે ચ અવિનસ્સમાને પાલેતિ, પોસેતિ ચ, તસ્મા ‘‘માતિકા’’તિ વુચ્ચતિ. માતિકં હિ નિસ્સાય ધમ્મસઙ્ગણીઆદિસત્તપ્પકરણવસેન વિત્થારિયમાના અનન્તાપરિમાણા ધમ્મા, અત્થા ચ તાય પસુતા, પાલિતા, પોસિતા વિય ચ હોન્તિ. તથા હિ ધમ્મસઙ્ગણિપ્પકરણે ચતસ્સો વિભત્તિયો ચિત્તવિભત્તિ રૂપવિભત્તિ નિક્ખેપરાસિ અત્થુદ્ધારોતિ. તત્થ નાનાનયેહિ એકૂનનવુતિચિત્તવિભાવિની ચિત્તવિભત્તિ વિત્થારિયમાના અનન્તાપરિમાણભાણવારા હોતિ, તદનન્તરં એકવિધાદિના રૂપવિભાવિની રૂપવિભત્તિ વિત્થારિયમાના અનન્તાપરિમાણભાણવારા હોતિ, તદનન્તરં મૂલખન્ધદ્વારાદીનિ નિક્ખિપિત્વા દેસિતો નિક્ખેપરાસિ વિત્થારિયમાનો અનન્તાપરિમાણભાણવારો હોતિ, તદનન્તરં તેપિટકસ્સ બુદ્ધવચનસ્સ અટ્ઠકથાભૂતો અત્થુદ્ધારો વિત્થારિયમાનો અનન્તાપરિમાણભાણવારો હોતિ. એવમિદં ધમ્મસઙ્ગણિપ્પકરણં વાચનામગ્ગતો અતિરેકતેરસમત્તભાણવારમ્પિ સમાનં વિત્થારિયમાનં અનન્તાપરિમાણભાણવારં હોતિ.

તથા વિભઙ્ગપ્પકરણે ખન્ધવિભઙ્ગો આયતનધાતુસચ્ચઇન્દ્રિયપચ્ચયાકારસતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનઇદ્ધિપાદબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગઝાનઅપ્પમઞ્ઞાસિક્ખાપદપટિસમ્ભિદાઞાણખુદ્દકવત્થુધમ્મહદયવિભઙ્ગાતિ અટ્ઠારસ વિભઙ્ગા વિભત્તા, તે સુત્તન્તભાજનીયઅભિધમ્મભાજનીયાદિનાનાનયેહિ વિત્થારિયમાના પચ્ચેકં અનન્તાપરિમાણભાણવારા હોન્તિ. એવમિદં વિભઙ્ગપ્પકરણં વાચનામગ્ગતો પઞ્ચતિંસમત્તભાણવારમ્પિ સમાનં વિત્થારિયમાનં અનન્તાપરિમાણભાણવારં હોતિ.

તથા ધાતુકથાપકરણં ‘‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’’તિઆદિના ચુદ્દસવિધેન વિભત્તં વાચનામગ્ગતો અતિરેકછભાણવારમત્તમ્પિ સમાનં વિત્થારિયમાનં અનન્તાપરિમાણભાણવારં હોતિ.

તથા પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપ્પકરણં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ આયતનધાતુસચ્ચઇન્દ્રિયપુગ્ગલપઞ્ઞત્તીતિ છબ્બિધેન વિભત્તં વાચનામગ્ગતો અતિરેકપઞ્ચભાણવારમત્તમ્પિ વિત્થારિયમાનં અનન્તાપરિમાણભાણવારં હોતિ.

તથા કથાવત્થુપ્પકરણં સકવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાનિ, પરવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાનીતિ સુત્તસહસ્સં સમોધાનેત્વા વિભત્તં વાચનામગ્ગતો સઙ્ગીતિઆરોપિતનયેન દીઘનિકાયપ્પમાણમ્પિ વિત્થારિયમાનં અનન્તાપરિમાણભાણવારં હોતિ.

તથા યમકપ્પકરણં મૂલયમકં ખન્ધાયતનધાતુસચ્ચસઙ્ખારઅનુસયચિત્તધમ્મઇન્દ્રિયયમકન્તિ દસવિધેન વિભત્તં વાચનામગ્ગતો વીસભાણવારસતમ્પિ વિત્થારિયમાનં અનન્તાપરિમાણભાણવારં હોતિ.

પટ્ઠાનપ્પકરણં હેતુપચ્ચયઆરમ્મણપચ્ચયાદિચતુવીસતિપચ્ચયે ગહેત્વા તિકપટ્ઠાનાદિચતુવીસતિવિધેન વિભત્તં પચ્ચેકં કતિપયભાણવારમ્પિ વિત્થારિયમાનં અનન્તાપરિમાણભાણવારં હોતિ. એવં અનન્તાપરિમાણાનં ધમ્માનં, અત્થાનઞ્ચ પસવનતો, પાલનતો, પોસનતો ચ ‘‘માતા વિયાતિ માતિકા’’તિ વુચ્ચતિ. પાલનપોસનઞ્ચેત્થ સમ્મુટ્ઠાનં, વિરદ્ધાનઞ્ચ પાળિઅત્થાનં માતિકાનુસારેન સલ્લક્ખેત્વા સમાનયનતો, રક્ખણતો ચ વેદિતબ્બં. સા પનાયં પરિચ્છેદતો ધમ્મસઙ્ગણીમાતિકા વિભઙ્ગમાતિકા ધાતુકથામાતિકા પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિમાતિકા કથાવત્થુમાતિકા યમકમાતિકા પટ્ઠાનમાતિકાતિ સત્તન્નં પકરણાનં આદિમ્હિ ઠપિતા સત્તવિધા હોતિ.

તત્થ ધમ્મસઙ્ગણીમાતિકા આદિ, સાપિ તિકમાતિકા દુકમાતિકાતિ દુવિધા. તત્થ દ્વાવીસતિ તિકા તિકમાતિકા નામ. દ્વેચત્તાલીસસતદુકા દુકમાતિકા નામ, સા પુન આહચ્ચભાસિતા સાવકભાસિતાતિ દુવિધા. તત્થ દ્વાવીસતિ તિકા ચેવ, ‘‘હેતૂ ધમ્મા ન હેતૂ ધમ્મા…પે… સરણા ધમ્મા અરણા ધમ્મા’’તિ ઇમે ચ સતં દુકાતિ અયં આહચ્ચભાસિતા સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતા સત્તન્નં પકરણાનં માતિકા નામ, તદનન્તરા ‘‘વિજ્જાભાગિનો ધમ્મા અવિજ્જાભાગિનો ધમ્મા…પે… ખયેઞાણં અનુપ્પાદેઞાણ’’ન્તિ ઇમે દ્વાચત્તાલીસ સુત્તન્તિકદુકા ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરેન ઠપિતત્તા સાવકભાસિતા નામ. ઇમે ઠપેન્તો પન થેરો ન સામુક્કંસિકેન અત્તનો ઞાણેન ઠપેસિ, એકુત્તરિયં પન એકકનિપાતદુકનિપાતસઙ્ગીતિસુત્તદસુત્તરસુત્તેહિ સમોધાનેત્વા આભિધમ્મિકત્થેરાનં સુત્તન્તં પત્વા અકિલમનત્થં ઠપેસિ.

સા પુન સપ્પદેસનિપ્પદેસવસેન દ્વે કોટ્ઠાસા હોન્તિ. એત્થ હિ નવ તિકા, એકસત્તતિ ચ દુકા સપ્પદેસાનં સાવસેસાનં નામરૂપાનં પરિગ્ગહિતત્તા સપ્પદેસા નામ, અવસેસા તેરસ તિકા, એકસત્તતિ ચ દુકા નિપ્પદેસાનં નિરવસેસાનં નામરૂપાનં ગહિતત્તા નિપ્પદેસા નામ. તેસં વિભાગો તત્થ તત્થેવ આવિ ભવિસ્સતિ. તથા નામલાભવસેન દ્વિધા. સબ્બેવ હિ એતે તિકદુકા આદિપદવસેન, સબ્બપદવસેન ચાતિ દ્વિધા નામં લભન્તિ. તત્થ ‘‘કુસલા ધમ્મા, અકુસલા ધમ્મા, અબ્યાકતા ધમ્મા’’તિ અયં તાવ આદિપદવસેન લદ્ધનામો કુસલત્તિકો નામ. ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્મા…પે… ધમ્મા’’તિ અયં સબ્બપદવસેન લદ્ધનામો વેદનાત્તિકો નામ. એવં સબ્બેસમ્પિ તિકદુકાનં નામં વેદિતબ્બં.

સા પનેસા પઞ્ચદસહિ પરિચ્છેદેહિ વવત્થિતા. તિકાનં હિ એકો પરિચ્છેદો, દુકાનં ચુદ્દસ. ‘‘હેતૂ ધમ્મા નહેતૂ ધમ્મા’’તિઆદયો હિ છ દુકા ગન્થતો ચ અત્થતો ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધેન કણ્ણિકા વિય, ઘટા વિય ચ હુત્વા ઠિતત્તા ‘‘હેતુગોચ્છકો’’તિ વુચ્ચતિ. તતો અપરે ‘‘સપ્પચ્ચયા ધમ્મા’’તિઆદયો સત્ત દુકા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્બન્ધા કેવલં દુકસામઞ્ઞેન ઉચ્ચિનિત્વા ગોચ્છકન્તરે ઠપિતત્તા, અઞ્ઞેહિ ચ અન્તરદુકેહિ ચૂળકત્તા ‘‘ચૂળન્તરદુકા’’તિ વેદિતબ્બા. તતો પરં આસવદુકાદીનં છન્નં દુકાનં વસેન આસવગોચ્છકો નામ. તતો સંયોજનદુકાદીનં છન્નં વસેન સંયોજનગોચ્છકો નામ. તથા ગન્થઓઘયોગનીવરણદુકાદીનં છન્નં છન્નં વસેન ગન્થઓઘયોગનીવરણગોચ્છકા નામ. પરામાસદુકાદીનં પઞ્ચન્નં વસેન પરામાસગોચ્છકો નામ. તતો પરં સારમ્મણદુકાદયો ચતુદ્દસ દુકા મહન્તરદુકા નામ. તતો પરં ઉપાદાનદુકાદયો છ દુકા ઉપાદાનગોચ્છકો નામ. તતો કિલેસદુકાદયો અટ્ઠદુકા કિલેસગોચ્છકો નામ. તતો પરં દસ્સનેનપહાતબ્બદુકાદયો અટ્ઠારસ દુકા અભિધમ્મમાતિકાય પરિયોસાને ઠપિતત્તા પિટ્ઠિદુકા નામ. વિજ્જાભાગિયદુકાદયો પન દ્વાચત્તાલીસ દુકા સુત્તન્તિકદુકા નામ. એવમેતિસ્સા પઞ્ચદસહિ પરિચ્છેદેહિ વવત્થિતાય તાવ અયં અત્થવણ્ણના ભવિસ્સતિ.

કુસલત્તિકવણ્ણના

યસ્મા પનેત્થ તિકમાતિકા આદિ, તત્થાપિ કુસલત્તિકો આદિ, તસ્મા કુસલત્તિકસ્સ તાવ –

અત્થતો ભૂમિભેદા ચ, પચ્ચેકં સમ્પયોગતો;

ઉદ્દેસતો ચ ધમ્માનં, લક્ખણાદિવિભાગતો.

સઙ્ગહા સુઞ્ઞતો ચેવ, વિસયાદિપ્પભેદતો;

યથાનુરૂપં સબ્બત્થ, વેદિતબ્બો વિનિચ્છયો.

તત્થ અત્થતો તાવ કુસલા ધમ્માતિ એત્થ કુસલસદ્દો આરોગ્યાનવજ્જછેકસુખવિપાકેસુ દિસ્સતિ. અયં હિ ‘‘કચ્ચિ નુ ભોતો કુસલં, કચ્ચિ ભોતો અનામય’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૫.૨૪૬; ૨.૨૦.૧૨૯) આરોગ્યે દિસ્સતિ. ‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસમાચારો કુસલો? યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો અનવજ્જો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૩૬૧) અનવજ્જે. ‘‘કુસલો ત્વં રથસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાન’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૮૭) છેકે. ‘‘કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૪૩૧) સુખવિપાકે. સ્વાયમિધ આરોગ્યેપિ અનવજ્જેપિ સુખવિપાકેપિ વત્તતિ. યથેવ હિ રૂપકાયે નિબ્યાધિતાય આરોગ્યટ્ઠેન કુસલં વુત્તં, એવં અરૂપધમ્મેપિ કિલેસબ્યાધિનો અભાવેન આરોગ્યટ્ઠેન કુસલં વેદિતબ્બં. કિલેસવજ્જસ્સ પન અભાવા અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં.

ધમ્મ-સદ્દો પનાયં પરિયત્તિહેતુગુણનિસ્સત્તનિજ્જીવતાદીસુ દિસ્સતિ. અયં હિ ‘‘ધમ્મં પરિયાપુણાતિ સુત્તં ગેય્ય’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૦૨) પરિયત્તિયં દિસ્સતિ. ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૨૦) હેતુમ્હિ. ‘‘ન હિ ધમ્મો અધમ્મો ચ, ઉભો સમવિપાકિનો’’તિઆદીસુ (થેરગા. ૩૦૪) ગુણે. ‘‘ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૩) નિસ્સત્તનિજ્જીવતાયં, સ્વાયમિધાપિ નિસ્સત્તનિજ્જીવતાયમેવ વટ્ટતિ.

વચનત્થો પનેત્થ – કુચ્છિતે પાપધમ્મે સલયન્તિ ચલયન્તિ કમ્પેન્તિ વિદ્ધંસેન્તીતિ કુસલા. કુચ્છિતેન વા આકારેન સયન્તીતિ કુસા, તે કુસે લુનન્તિ છિન્દન્તીતિ કુસલા. કુચ્છિતાનં વા સાનતો તનુકરણતો ઞાણં કુસં નામ, તેન કુસેન લાતબ્બા પરિવત્તેતબ્બાતિ કુસલા. અથ વા કોસલ્લં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તતો કોસલ્લતો સમ્ભૂતત્તા કુસલા. ઇદં પન અનન્તરે વુત્તઞ્ચાતિ નિબ્બચનદ્વયં કિઞ્ચાપિ નિપ્પરિયાયતો ઞાણસમ્પયુત્તાનમેવ યુજ્જતિ, રુળ્હીવસેન પન તંસદિસતાય ઞાણવિપ્પયુત્તાનમ્પીતિ ગહેતબ્બં. યથા વા કુસા ઉભયભાગગતં હત્થપ્પદેસં લુનન્તિ, એવમિમેપિ ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નભાવેન ઉભયભાગગતં સંકિલેસપક્ખં લુનન્તિ, તસ્મા કુસા વિય લુનન્તીતિ કુસલા. અત્તનો પન સભાવં ધારેન્તીતિ ધમ્મા, ધારીયન્તિ વા પચ્ચયેહિ, ધારીયન્તિ વા યથાસભાવતો આધારીયન્તીતિપિ ધમ્મા. ન કુસલા અકુસલા, મિત્તપટિપક્ખા અમિત્તા વિય કુસલપટિપક્ખાતિ અત્થો. ન બ્યાકતાતિ અબ્યાકતા, કુસલાકુસલભાવેન અકથિતાતિ અત્થો. તેસુ અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા કુસલા, સાવજ્જદુક્ખવિપાકલક્ખણા અકુસલા, અવિપાકલક્ખણા અબ્યાકતા.

કિં પનેતાનિ કુસલાતિ વા ધમ્માતિ વાતિઆદીનિ એકત્થાનિ, ઉદાહુ નાનત્થાનીતિ? કિઞ્ચેત્થ યદિ તાવ એકત્થાનિ, ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિ ઇદં ‘‘કુસલા કુસલા’’તિ વુત્તસદિસં હોતિ. અથ નાનત્થાનિ, તિકદુકાનં છક્કચતુક્કભાવો આપજ્જતિ, પદાનઞ્ચ અસમ્બન્ધો ‘‘કુસલા રૂપં ચક્ખુમા’’તિઆદીનં વિય. અથાપિ યદિ એતાનિ એકત્થાનિ, કુસલાકુસલાબ્યાકતપદાનં તિણ્ણમ્પિ ધમ્માનં ધમ્મસભાવેન એકત્તા કુસલાદીનમ્પિ એકત્તં આપજ્જતિ. અથ ‘‘કુસલપદતો અકુસલાદિપદસ્સ અઞ્ઞત્તં સિયા’’તિ વદથ, ન એતાનિ એકત્થાનિ. તદા ધમ્મો નામ ભાવો. ભાવતો ચ અઞ્ઞો અભાવોતિ. એવં અઞ્ઞોઞ્ઞાપેક્ખાય અભાવત્તમાપન્નેહિ ધમ્મેહિ અનઞ્ઞે કુસલાદયોપિ અભાવા એવ સિયુન્તિ? સબ્બમેતં અકારણં, કસ્મા? યથાનુમતિવોહારસિદ્ધિતો, ન હિ ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિઆદીનિ પદાનિ યથા કુસલા કુસલાતિ, એવં અત્થવિસેસાભાવેન પણ્ડિતેહિ અનુમતાનિ, નાપિ કુસલા રૂપં ચક્ખુમા-સદ્દા વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં અનોલોકિતત્થભાવેન, અથ ખો અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકત્તાદિસઙ્ખાતસ્સ અત્થવિસેસસ્સ, સભાવસાધારણાદિઅત્થસામઞ્ઞસ્સ ચ જોતકત્તેન યથાક્કમં અનુમતાનિ. કુસલ-સદ્દો હિ ધમ્મ-સદ્દસ્સ પુરતો વુચ્ચમાનો કુસલાકુસલાદિસબ્બસાધારણસામઞ્ઞત્થદીપકં ધમ્મ-સદ્દં અકુસલાદિતો નિવત્તેત્વા અત્તનો અત્તનો અત્થવિસેસવિસિટ્ઠત્થદીપકં કરોતિ. એવં પચ્ચેકં ભિન્નવિસયાનમ્પિ નેસં વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન પવત્તિયં એકત્થતાય પણ્ડિતાનુમતતાય યથાવુત્તદોસારોપને કારણં વુત્તં, સબ્બમેતં અકારણં. એવં તતો પરેસુપિ સબ્બત્થ યથાનુરૂપતો ઞાતબ્બં. અયં તાવ પદત્થતો વિનિચ્છયો.

કુસલપદત્થો

ભૂમિભેદાતિ તેસુ કુસલાકુસલાબ્યાકતેસુ ધમ્મેસુ કુસલા તાવ ધમ્મા ભૂમિભેદતો ચતુબ્બિધા હોન્તિ – કામાવચરા રૂપાવચરા અરૂપાવચરા લોકુત્તરાતિ. અયં ભૂમિભેદતો વિનિચ્છયો.

સમ્પયોગતોતિ એવં ભૂમિભેદતો ચતુબ્બિધાનમ્પિ નેસં પચ્ચેકં સમ્પયોગતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તત્થ કામાવચરા તાવ સમ્પયોગતો અટ્ઠવિધા હોન્તિ. સેય્યથિદં? સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારં, તથા સસઙ્ખારં. ઉપેક્ખાસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારં, તથા સસઙ્ખારં. સોમનસ્સસહગતં ઞાણવિપ્પયુત્તં અસઙ્ખારં, તથા સસઙ્ખારં. ઉપેક્ખાસહગતં ઞાણવિપ્પયુત્તં અસઙ્ખારં, તથા સસઙ્ખારન્તિ. તત્થ ઇટ્ઠારમ્મણતા, સદ્ધાબાહુલ્લતા, વિસુદ્ધદિટ્ઠિતા, આનિસંસદસ્સાવિતા ચ એકાદસ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગકારણાનિ ચાતિ ઇમેહિ તાવ કારણેહિ સોમનસ્સસહગતભાવો વેદિતબ્બો. ઞાણસમ્પત્તિં પન પત્થેત્વા કતકમ્મતો, બ્રહ્માદિઉપપત્તિતો, પઞ્ઞાદસકવસેન ઇન્દ્રિયપરિપાકતો, વિક્ખમ્ભનેન કિલેસદૂરિભાવતો ચ સત્તવિધધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગકારણતો ચ ઞાણસમ્પયુત્તતા વેદિતબ્બા. અત્તનો વા પરેસં વા વસેન પવત્તો પુબ્બપયોગો સઙ્ખારો નામ.

તેન ઉપ્પન્નં સસઙ્ખારં, તદભાવા અસઙ્ખારઞ્ચ વેદિતબ્બં. એતેસુ હિ યથાવુત્તસોમનસ્સઞાણહેતું આગમ્મ પહટ્ઠો ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિ આદિનયપ્પવત્તં સમ્માદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા અસંસીદન્તો, પરેહિ ચ અનુસ્સાહિતો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, તદાસ્સ સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં પઠમં કુસલં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પન વુત્તનયેન હટ્ઠતુટ્ઠો સમ્માદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા અમુત્તચાગિતાદિવસેન સંસીદમાનો, અત્તનો પટિસઙ્ખારેન વા પરેહિ વા ઉસ્સાહિતો કરોતિ, તદાસ્સ તદેવ સસઙ્ખારં દુતિયં કુસલં હોતિ. યદા પન ઞાતિજનાદિપટિપત્તિદસ્સનેન જાતપરિચયા બાલદારકાદયો ભિક્ખુઆદિદસ્સનેન સોમનસ્સજાતા સહસા દાનવન્દનાદીનિ કરોન્તિ, તદા ઞાણવિપ્પયુત્તં તતિયં કુસલં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પન ઞાતિઆદીહિ ઉસ્સાહિતા એવં પટિપજ્જન્તિ, તદા તદેવ ચતુત્થં સસઙ્ખારચિત્તં હોતિ. યદા પન સોમનસ્સહેતુનો અભાવેન વિસું ચતૂસુપિ વિકપ્પેસુ સોમનસ્સરહિતા હોન્તિ, તદા સેસાનિ ચત્તારિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ કુસલાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. એવં પચ્ચેકં સમ્પયોગતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

ઉદ્દેસતો ચ ધમ્માનન્તિ એવં સમ્પયોગતો અટ્ઠવિધેસુ કુસલેસુ પચ્ચેકં ધમ્માનં ઉદ્દેસતોપિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તત્થ પઠમકુસલે તાવ પાળિયા સરૂપેન આગતા તિંસ ધમ્મા, યેવાપનકા નવાતિ એકૂનચત્તાલીસ ધમ્મા હોન્તિ. સેય્યથિદં – ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં વિતક્કો વિચારો પીતિ વીરિયં ચિત્તેકગ્ગતા જીવિતં સદ્ધા સતિ હિરી ઓત્તપ્પં અલોભો અદોસો અમોહો કાયપસ્સદ્ધિ ચિત્તપસ્સદ્ધિ કાયલહુતા ચિત્તલહુતા કાયમુદુતા ચિત્તમુદુતા કાયકમ્મઞ્ઞતા ચિત્તકમ્મઞ્ઞતા કાયપાગુઞ્ઞતા ચિત્તપાગુઞ્ઞતા કાયુજુકતા ચિત્તુજુકતાતિ ઇમે સરૂપેન આગતા તિંસધમ્મા. છન્દો અધિમોક્ખો મનસિકારો તત્રમજ્ઝત્તતા કરુણા મુદિતા કાયદુચ્ચરિતવિરતિ વચીદુચ્ચરિતવિરતિ મિચ્છાજીવવિરતીતિ ઇમે યેવાપનકા નવાતિ.

પદભાજનીયે પન –

‘‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ…પે… તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતિ, વેદના…પે… સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં વિતક્કો વિચારો પીતિ સુખં ચિત્તસ્સેકગ્ગતા સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં મનિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિયં સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માસઙ્કપ્પો સમ્માવાયામો સમ્માસતિ સમ્માસમાધિ સદ્ધાબલં વીરિયબલં સતિબલં સમાધિબલં પઞ્ઞાબલં હિરિબલં ઓત્તપ્પબલં અલોભો અદોસો અમોહો અનભિજ્ઝા અબ્યાપાદો સમ્માદિટ્ઠિ હિરી ઓત્તપ્પં કાયપસ્સદ્ધિ ચિત્તપસ્સદ્ધિ કાયલહુતા ચિત્તલહુતા કાયમુદુતા ચિત્તમુદુતા કાયકમ્મઞ્ઞતા ચિત્તકમ્મઞ્ઞતા કાયપાગુઞ્ઞતા ચિત્તપાગુઞ્ઞતા કાયુજુકતા ચિત્તુજુકતા સતિ સમ્પજઞ્ઞં સમથો વિપસ્સના પગ્ગાહો અવિક્ખેપો હોતી’’તિ (ધ. સ. ૧) –

એવં સરૂપતો ઉદ્દિટ્ઠા છપઞ્ઞાસ ધમ્મા ‘‘યે વા પન તસ્મિં સમયે અઞ્ઞેપિ અત્થિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ના અરૂપિનો ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. ૧) એવં યેવાપનકવસેન સામઞ્ઞતો ઉદ્દિટ્ઠા, અટ્ઠકથાયં ચસ્સા તેસુ તેસુ સુત્તપ્પદેસેસુ આગતે ગહેત્વા સરૂપતો નિદ્દિટ્ઠા છન્દાદયો નવાતિ પઞ્ચસટ્ઠિ ધમ્મા આગતા. યસ્મા પન તેસુ સરૂપેન આગતા ઝાનઙ્ગઇન્દ્રિયમગ્ગઙ્ગબલમૂલાદીનં વસેન એકસ્સેવ બહુકિચ્ચતાદસ્સનત્થં પુનપ્પુનં ગહેત્વા પરિયાયેન છપઞ્ઞાસવિધેન દેસિતાપિ અગહિતગ્ગહણેન યથાવુત્તા સમતિંસેવ ધમ્મા હોન્તિ, તે પન સવિભત્તિકા અવિભત્તિકાતિ દુવિધા. તત્થ ફસ્સાદયો અટ્ઠારસ એકકત્તા અવિભત્તિકા. વેદનાદયો દ્વાદસ ધમ્મા અટ્ઠતિંસપ્પભેદેન યથાયોગં વિભત્તત્તા સવિભત્તિકા, યેવાપનકા પન અવિભત્તિકા એવ. તસ્મા તે સબ્બેપિ નિપ્પરિયાયેન એકૂનચત્તાલીસ ધમ્માવ હોન્તિ. હોન્તિ ચેત્થ –

ફસ્સાદિપઞ્ચકં પઞ્ચઝાનઙ્ગાનિન્દ્રિયટ્ઠકં;

મગ્ગઙ્ગપઞ્ચકં સત્તબલં મૂલત્તિકમ્પિ ચ.

કમ્મપથત્તિકઞ્ચેવ, લોકપાલદુકં તથા;

પસ્સદ્ધિઆદી છ દુકા, તીણિ પિટ્ઠિદુકાનિતિ.

સત્તરસહિ રાસીહિ, છપઞ્ઞાસેવ પાળિયં;

વુત્તા સભાવતો તિંસ, ધમ્મા અગહિતગ્ગહે.

ફસ્સો જીવિતસઞ્ઞા ચ, ચેતના ચારપીતિયો;

છ દુકા કાયપસ્સદ્ધિ-પમુખાટ્ઠારસેકકા.

ચિત્તં વિતક્કો સદ્ધા ચ, હિરિઓત્તપ્પિયમ્પિ ચ;

અલોભો ચ અદોસો ચ, સત્ત દ્વિધા વિભાવિતા.

વેદના તિવિધા વીરિયં, સતિ ચ ચતુધા મતા;

છદ્ધા એકગ્ગતા પઞ્ઞા, સત્તધાવ વિભાવિતા.

વિરતી અપ્પમઞ્ઞાયો, મનક્કારો છન્દમજ્ઝત્તા;

ધિમોક્ખો યેવાપનકા, નવેતે પઠમે મને.

પઞ્ચસટ્ઠિવિધેનેવ, પરિયાયેન દેસિતા;

નવાધિકા ચ તેત્તિંસ, ધમ્માવ પરમત્થતોતિ.

એત્થ ચ સરૂપેન આગતા તિંસ ધમ્મા, યેવાપનકેસુ ચત્તારો ચાતિ ચતુત્તિંસ ધમ્મા એકક્ખણે નિયતા લબ્ભન્તિ, સેસા પન કરુણાદયો પઞ્ચ કરુણાપુબ્બભાગમુદિતાપુબ્બભાગવસેન, કાયદુચ્ચરિતવચીદુચ્ચરિતમિચ્છાજીવેહિ વિરમણવસેન ચ ચિત્તસ્સ પવત્તિકાલેસુ એવ ઉપ્પજ્જિત્વા અઞ્ઞથાનુપ્પજ્જનતો અનિયતા. તે ચ યસ્મા દુક્ખિતસુખિતસત્તવસેન, કાયદુચ્ચરિતાદિત્તયવસેન ચ પચ્ચેકં ભિન્નવિસયત્તા એકતો ન ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા કરુણાપુબ્બભાગાદિવસેન પવત્તેસુ પઞ્ચસુ ચિત્તક્ખણેસુ નિયતા ચતુત્તિંસ, કરુણાદીસુ એકન્તિ પઞ્ચતિંસ ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, કેવલં પન દાનાદિવસેન પવત્તિયં નિયતા ચતુત્તિંસેવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બં. અયં ધમ્મુદ્દેસતો વિનિચ્છયો.

લક્ખણાદિવિભાગતોતિ એવં ઉદ્દિટ્ઠાનં ધમ્માનં લક્ખણરસાદિતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. ફુસતીતિ ફસ્સો. સ્વાયં ફુસનલક્ખણો, સઙ્ઘટ્ટનરસો, સન્નિપાતપચ્ચુપટ્ઠાનો, આપાથગતવિસયપદટ્ઠાનો. અયં હિ અરૂપધમ્મોપિ સમાનો આરમ્મણે ફુસનાકારેન પવત્તતીતિ ફુસનલક્ખણો, સા ચસ્સ ફુસનાકારપ્પવત્તિ અમ્બિલાદિદસ્સને ખેળુપ્પાદાદિના ઞાતબ્બા. એકદેસેન પન અનલ્લીયમાનોપિ રૂપં વિય ચક્ખું, સદ્દો વિય ચ સોતં ચિત્તમારમ્મણઞ્ચ સઙ્ઘટ્ટેતીતિ સઙ્ઘટ્ટનરસો. તિકસન્નિપાતસઙ્ખાતસ્સ પન અત્તનો કારણસ્સ વસેન પવેદિતત્તા સન્નિપાતપચ્ચુપટ્ઠાનો, ફલટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનેન પનેસ વેદનાપચ્ચુપટ્ઠાનો નામ હોતિ. તજ્જાસમન્નાહારેન ચેવ ઇન્દ્રિયેન ચ પરિક્ખતે વિસયે અનન્તરાયેન ઉપ્પજ્જનતો આપાથગતવિસયપદટ્ઠાનોતિ વુચ્ચતિ. વેદનાધિટ્ઠાનભાવતો પનેસ નિચ્ચમ્મા ગાવી વિય દટ્ઠબ્બો. લક્ખણાદીસુ ચ તેસં તેસં ધમ્માનં સભાવો વા સામઞ્ઞં વા લક્ખણં નામ, કિચ્ચં વા સમ્પત્તિ વા રસો નામ, ઉપટ્ઠાનાકારો વા ફલં વા પચ્ચુપટ્ઠાનં નામ, આસન્નકારણં પદટ્ઠાનં નામ. એવં ઉપરિપિ સબ્બત્થ લક્ખણાદીનં નાનત્તં વેદિતબ્બં.

વેદયતીતિ વેદના, સા વેદયિતલક્ખણા, સભાવભેદતો પનેસા પઞ્ચવિધા હોતિ – સુખં દુક્ખં સોમનસ્સં દોમનસ્સં ઉપેક્ખાતિ. તત્થ ઇટ્ઠફોટ્ઠબ્બાનુભવનલક્ખણં સુખં, સમ્પયુત્તાનં ઉપબ્રૂહનરસં, કાયિકઅસ્સાદપચ્ચુપટ્ઠાનં, કાયિન્દ્રિયપદટ્ઠાનં. અનિટ્ઠફોટ્ઠબ્બાનુભવનલક્ખણં દુક્ખં, સમ્પયુત્તાનં મિલાપનરસં, કાયિકાબાધપચ્ચુપટ્ઠાનં, કાયિન્દ્રિયપદટ્ઠાનં. ઇટ્ઠારમ્મણાનુભવનલક્ખણં સોમનસ્સં, યથા તથા વા ઇટ્ઠાકારસમ્ભોગરસં, સમ્પયુત્તાનં ઉપબ્રૂહનરસં વા, ચેતસિકઅસ્સાદપચ્ચુપટ્ઠાનં, ઇટ્ઠાકારદસ્સનપદટ્ઠાનં. અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનલક્ખણં દોમનસ્સં, યથા તથા વા અનિટ્ઠાકારસમ્ભોગરસં, સમ્પયુત્તાનં મિલાપનરસં વા, ચેતસિકાબાધપચ્ચુપટ્ઠાનં, એકન્તેન હદયવત્થુપદટ્ઠાનં. મજ્ઝત્તવેદયિતલક્ખણા ઉપેક્ખા, સમ્પયુત્તાનં નાતિઉપબ્રૂહનમિલાપનરસા, સન્તભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, નિપ્પીતિકચિત્તપદટ્ઠાના. એત્થ ચ સુખં, દુક્ખઞ્ચ એકન્તમબ્યાકતં, દોમનસ્સમેકન્તમકુસલં, સોમનસ્સુપેક્ખા પન સિયા કુસલા, સિયા અકુસલા, સિયા અબ્યાકતા. ઇધ પન કુસલા સોમનસ્સવેદના અધિપ્પેતા.

નીલાદિભેદં આરમ્મણં સઞ્જાનાતીતિ સઞ્ઞા. સા સઞ્જાનનલક્ખણા, પચ્ચાભિઞ્ઞાણરસા, પુનસઞ્જાનનપચ્ચયનિમિત્તકરણરસા વા દારુઆદીસુ તચ્છકાદયો વિય, યથાગહિતનિમિત્તવસેન અભિનિવેસકરણપચ્ચુપટ્ઠાના હત્થિદસ્સકઅન્ધા વિય, આરમ્મણે અનોગાળ્હવુત્તિતાય અચિરટ્ઠાનપચ્ચુપટ્ઠાના વા વિજ્જુ વિય, યથાઉપટ્ઠિતવિસયપદટ્ઠાના તિણપુરિસેસુ મિગપોતકાનં પુરિસાતિ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા વિય.

ચેતેતીતિ ચેતના, સદ્ધિં અત્તના સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણે અભિસન્દહતીતિ અત્થો. સા ચેતનાભાવલક્ખણા, આયૂહનરસા, સા ચ કુસલાકુસલેસુ એવ હોતિ. ઇતરેસુ પન તંસદિસતાય સંવિદહનપચ્ચુપટ્ઠાના સકિચ્ચપરકિચ્ચસાધકા જેટ્ઠસિસ્સમહાવડ્ઢકિઆદયો વિય. અચ્ચાયિકકમ્માનુસ્સરણાદીસુ પનાયં સમ્પયુત્તેસુ ઉસ્સાહનભાવેન પવત્તમાના પાકટા હોતિ.

આરમ્મણં ચિન્તેતીતિ ચિત્તં, વિઞ્ઞાણં. વિત્થારતો પનસ્સ વચનત્થો ચિત્તદુકે આવિ ભવિસ્સતિ. તદેતં વિજાનનલક્ખણં ચિત્તં, પુબ્બઙ્ગમરસં, નિરન્તરપ્પવત્તિતો સન્ધાનપચ્ચુપટ્ઠાનં, નામરૂપપદટ્ઠાનં.

વિતક્કેતિ ઊહેતિ, વિતક્કનમત્તમેવ વા સોતિ વિતક્કો. સ્વાયમારમ્મણે ચિત્તસ્સ અભિરોપનલક્ખણો, આહનનપરિયાહનનરસો, આરમ્મણે ચિત્તસ્સ આનયનપચ્ચુપટ્ઠાનો.

આરમ્મણે તેન ચિત્તં વિચરતિ, વિચરણમત્તમેવ વા સોતિ વિચારો. સ્વાયમારમ્મણાનુમજ્જનલક્ખણો, તત્થ સહજાતાનુયોજનરસો, ચિત્તસ્સ અનુપ્પબન્ધનપચ્ચુપટ્ઠાનો. અભિનિરોપનાનુમજ્જનવસેન પનેસં યથાક્કમં ઓળારિકસુખુમતાય ઘણ્ટાભિઘાતો વિય ચેતસો પઠમાભિનિપાતો વિતક્કો, ઘણ્ટાનુરવો વિય અનુપ્પબન્ધો વિચારો. વિપ્ફારવા ચેત્થ વિતક્કો આકાસે ઉપ્પતિતુકામપક્ખિનો પક્ખવિક્ખેપો વિય, સન્તવુત્તિ વિચારો આકાસે ઉપ્પતિતસ્સ પક્ખિનો પક્ખપસારણં વિય. સો પન નેસં વિસેસો પઠમદુતિયજ્ઝાનેસુ પાકટો હોતિ. ઉભોપિ પનેતે સમ્પયુત્તધમ્મપદટ્ઠાના.

પિણયતીતિ પીતિ. સા સમ્પિયાયનલક્ખણા, કાયચિત્તપીણનરસા, ફરણરસા વા, ઓદગ્યપચ્ચુપટ્ઠાના, સોમનસ્સસહગતચિત્તપદટ્ઠાના.

વીરાનં ભાવો, કમ્મં વા વીરિયં, વિવિધેન વા ઉપાયેન ઈરયિતબ્બં પવત્તયિતબ્બન્તિ વીરિયં. તઞ્ચ ઉસ્સાહલક્ખણં, સહજાતાનં ઉપત્થમ્ભનરસં, અસંસીદનભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, ‘‘સંવિગ્ગો યોનિસો પદહતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૧૩) વચનતો સંવેગપદટ્ઠાનં, વીરિયારમ્ભવત્થુપદટ્ઠાનં વા. ઇદં પન કુસલપક્ખે પદટ્ઠાનં, અકુસલાદિપક્ખે પન સાધારણવસેન યથા તથા વા દુક્ખવિનોદનકામતાપદટ્ઠાનં, સમ્પયુત્તધમ્મપદટ્ઠાનં વા. તં સમારદ્ધં સબ્બાસં સમ્પત્તીનં મૂલં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

એકો અગ્ગો વિસયો અસ્સાતિ એકગ્ગં, ચિત્તં, તસ્સ ભાવો એકગ્ગતા, ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા ચિત્તેકગ્ગતા, સમાધિસ્સેતં નામં. સા અવિસારણલક્ખણા, સહજાતાનં સમ્પિણ્ડનરસા નહાનીયચુણ્ણાનં ઉદકં વિય, ઉપસમપચ્ચુપટ્ઠાના, ઞાણપચ્ચુપટ્ઠાના વા, સુખપદટ્ઠાના, અકુસલાદિસાધારણવસેન પનેત્થાપિ પચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ વુત્તનયેન યોજેત્વા ઞાતબ્બાનિ. નિવાતે દીપચ્ચીનં ઠિતિ વિય ચેતસો ઠિતીતિ દટ્ઠબ્બા.

એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ આરમ્મણં ભિન્દિત્વા અનુપવિસન્તા વિય કુસલપક્ખે ચત્તારો ધમ્મા આરમ્મણં ઓગાહન્તિ સદ્ધા સતિ એકગ્ગતા પઞ્ઞાતિ, તેનેવ સદ્ધા ‘‘ઓકપ્પના’’તિ વુત્તા, સતિ ચ ‘‘અપિલાપના’’તિ, એકગ્ગતા ‘‘અવટ્ઠિતી’’તિ, પઞ્ઞા ‘‘પરિયોગાહના’’તિ ચ વુત્તા. અકુસલપક્ખે ચ તયો તણ્હા દિટ્ઠિ અવિજ્જાતિ. તેન તે એવ ‘‘ઓઘા’’તિ વુત્તા. તથાપિ નેસં લક્ખણાદિતો નાનત્તમ્પિ સિદ્ધમેવ. અકુસલપક્ખે પન એકગ્ગતા ઉદ્ધચ્ચસમાગતત્તા ‘‘ઓગાહના’’તિ ન વુત્તા. અકુસલધમ્મા હિ એકવિસયે સમ્પિણ્ડનકિચ્ચેન સમાધિના યુત્તાપિ ઉદકસિત્તરજુટ્ઠાનં વિય તઙ્ખણઞ્ઞેવ વિકિરણસભાવા હોન્તિ. તેનેવ હેત્થ ઉપચારપ્પનાપ્પત્તિ ન હોતિ, કુસલધમ્મા પન યસ્મા ઉદકં આસિઞ્ચિત્વા આસિઞ્ચિત્વા આકોટનમજ્જનાદીનિ કત્વા ઉપલિત્તટ્ઠાનં વિય સકલમ્પિ દિવસં નિચ્ચલપવત્તનસમત્થાતિ ઉપચારપ્પનાપ્પત્તાપિ હોતિ, તસ્મા તત્થ ઓગાહનાતિ વુત્તાતિ ગહેતબ્બં.

જીવન્તિ તેન, જીવનમત્તં વા તન્તિ જીવિતં, તં સહજાતાનુપાલનલક્ખણં, તેસં પવત્તનરસં, તેસઞ્ઞેવ ઠપનપચ્ચુપટ્ઠાનં, યાપયિતબ્બધમ્મપદટ્ઠાનં. અત્તનો ઠિતિક્ખણે એવ ચેતં તે ધમ્મે અનુપાલેતિ ઉદકં વિય ઉપ્પલાદીનિ, ન ભઙ્ગક્ખણે. સયં ભિજ્જમાનત્તા સયં પવત્તિતધમ્મસમ્બન્ધેનેવ પવત્તતિ નિયામકો વિયાતિ દટ્ઠબ્બં.

સદ્દહન્તિ એતાય, સયં વા સદ્દહતિ, સદ્દહનમત્તં વા એસાતિ સદ્ધા. સા સદ્દહનલક્ખણા, ઓકપ્પનલક્ખણા વા, પસાદનરસા ઉદકપ્પસાદકમણિ વિય, પક્ખન્દનરસા વા ઓઘુત્તારકવીરપુરિસો વિય, અકાલુસિયપચ્ચુપટ્ઠાના, અધિમુત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના વા, સદ્ધેય્યવત્થુપદટ્ઠાના, સદ્ધમ્મસવનાદિસોતાપત્તિયઙ્ગપદટ્ઠાના વા, હત્થવિત્તબીજાનિ વિય દટ્ઠબ્બા.

સરન્તિ તાય, સયં વા સરતિ, સરણમત્તમેવ વા એસાતિ સતિ. સા અપિલાપનલક્ખણા, અસમ્મોસનરસા, આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના, વિસયાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાના વા, થિરસઞ્ઞાપદટ્ઠાના, કાયાદિસતિપટ્ઠાનપદટ્ઠાના વા. આરમ્મણે દળ્હપતિટ્ઠિતત્તા પન એસિકા વિય, ચક્ખુદ્વારાદિરક્ખણતો દોવારિકો વિય ચ દટ્ઠબ્બા.

કાયદુચ્ચરિતાદીહિ હિરીયતીતિ હિરી, લજ્જાયેતં અધિવચનં. તેહિયેવ ઓત્તપ્પતીતિ ઓત્તપ્પં, પાપતો ઉબ્બેગસ્સેતં અધિવચનં. તત્થ પાપતો જિગુચ્છનલક્ખણા હિરી, ઉત્તાસલક્ખણં ઓત્તપ્પં. લજ્જનાકારેન પાપકાનં અકરણરસા હિરી, ઉત્તાસાકારેન ઓત્તપ્પં. અસુચિમક્ખિતસ્સ, અગ્ગિસન્તત્તસ્સ ચ અયોગુળસ્સ ગહેતું અવિસહનં વિય એતેસં યથાક્કમં જિગુચ્છનસન્તાસાકારેહિ પાપાકરણં વેદિતબ્બં. વુત્તાકારેનેવ ચ પાપતો સંકોચનપચ્ચુપટ્ઠાનાનિ એતાનિ, અત્તપરગારવપદટ્ઠાનાનિ કુલવધૂવેસિયા ભાવો વિય, લોકપાલકાનિ ચાતિ દટ્ઠબ્બાનિ. ઉભિન્નમ્પિ પનેસં સમુટ્ઠાનં અધિપતિ સભાવો લક્ખણેન ચાતિ માતિકં ઠપેત્વા યથાક્કમં અજ્ઝત્તબહિદ્ધાસમુટ્ઠાનતા, અત્તલોકાધિપતિતા, લજ્જાભયસભાવસણ્ઠિતતા, સપ્પતિસ્સવવજ્જભયદસ્સાવિતાલક્ખણતા ચ અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ બલરાસિવણ્ણના) વિત્થારતો વિભત્તા, અત્થિકેહિ તં તત્થેવ ગહેતબ્બં.

ન લુબ્ભતિ એતેન, સયં વા ન લુબ્ભતિ, અલુબ્ભનમત્તમેવ વા તન્તિ અલોભો. અદોસામોહેસુપિ એસેવ નયો. તેસુ અલોભો આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અગેધલક્ખણો, અલગ્ગભાવલક્ખણો વા કમલદલે જલબિન્દુ વિય, અપરિગ્ગહરસો મુત્તભિક્ખુ વિય, અનલ્લીનભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો અસુચિમ્હિ પતિતપુરિસો વિય.

અદોસો અચણ્ડિક્કલક્ખણો, અવિરોધલક્ખણો વા અનુકૂલમિત્તો વિય, આઘાતવિનયનરસો, પરિળાહવિનયનરસો વા ચન્દનં વિય, સોમ્મભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો પુણ્ણચન્દો વિય.

અમોહો યથાસભાવપ્પટિવેધલક્ખણો, અક્ખલિતપ્પટિવેધલક્ખણો વા કુસલિસ્સાસક્ખિત્તઉસુપ્પટિવેધો વિય, વિસયોભાસનરસો અનુદ્ધટો પદીપો વિય, અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાનો અરઞ્ઞગતસુદેસકો વિય. તયોપિ ચેતે સબ્બકુસલાનં મૂલભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા.

અપિચ અલોભો ચેત્થ દાનહેતુ, અદોસો સીલહેતુ, અમોહો ભાવનાહેતુ. તીહિપિ ચેતેહિ યથાપટિપાટિયા નેક્ખમ્મસઞ્ઞા અબ્યાપાદસઞ્ઞા અવિહિંસાસઞ્ઞા હોન્તિ, તથા અધિકઊનવિપરીતગ્ગહણાનં અભાવો, તથા પિયવિપ્પયોગઅપ્પિયસમ્પયોગઇચ્છિતાલાભદુક્ખાનં, જાતિજરામરણદુક્ખાનં, પેતનિરયતિરચ્છાનગતિદુક્ખાનઞ્ચ અભાવો, તથા ભોગમિત્તઅત્તસમ્પત્તિપચ્ચયભાવો, તથા કામસુખપરિચ્ચાગઅત્તકિલમથપરિચ્ચાગમજ્ઝિમપટિપત્તીનં સમ્ભવો, તથા અસુભઅપ્પમાણધાતુસઞ્ઞાનં, અનિચ્ચદુક્ખઅનત્તસઞ્ઞાનં, દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારાનઞ્ચ સમ્ભવો હોતીતિ એવમાદીહિ નયેહિ તેસં વિત્થારો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ અમોહો નામ પઞ્ઞા, સા પજાનનલક્ખણા. વિઞ્ઞાણં વિજાનનલક્ખણં. સઞ્ઞા સઞ્જાનનલક્ખણા. કિં પનેતાસં સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપઞ્ઞાનં નાનત્તન્તિ? સઞ્જાનનવિજાનનપજાનનમેવ. એતાસં હિ સમાનેપિ જાનનભાવે સઞ્ઞાય ‘‘નીલં પીત’’ન્તિઆદિના પુન સઞ્ઞુપ્પાદકમત્તેન આકારેન સઞ્જાનનમત્તમેવ હોતિ, અજાતબુદ્ધિદારકસ્સ વિય ચિત્તવટ્ટાદિભાવમત્તાકારેન કહાપણાદિદસ્સનં, ન તતો ઉદ્ધં. વિઞ્ઞાણસ્સ પન યથાવુત્તેન ચ તતો વિસિટ્ઠેન ચ અનિચ્ચાદિના આકારેન જાનનં હોતિ, ગામિકપુરિસસ્સ વિય યથાવુત્તેન ચેવ ઉપભોગારહતાદિના ચ આકારેન કહાપણાદિદસ્સનં, ન તતો ઉદ્ધં. પઞ્ઞાય પન તેહિ ચ યથાવુત્તેહિ નાનપ્પકારેહિ ચ મગ્ગપાતુભાવાદિહેતૂહિ સબ્બેહિ આકારેહિ પજાનનં હોતિ, હેરઞ્ઞિકસ્સ વિય યથાવુત્તેહિ ચેવ છેકકૂટઅદ્ધસારાદિસબ્બેહિ આકારેહિ ચ કહાપણાદિદસ્સનં. પઞ્ઞાય હિ અજાનિતબ્બં નામ નત્થિ. એવં સઞ્જાનનવિજાનનપજાનનાકારેહિ એતાસં નાનત્તં વેદિતબ્બં. એત્થ ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ વિતક્કવીરિયાદિસહજાતપચ્ચયવિરહતો રૂપાદીસુ સઞ્ઞાકિચ્ચતો અધિકવિજાનનકિચ્ચં કાતું ન સક્કોન્તિ, બલપરિણાયકાનિ વિય સેનઙ્ગાનિ પઞ્ઞાનુવત્તકાનેવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. તેનાહ ભગવા ‘‘પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતિ અઞ્ઞત્ર અભિનિપાતમત્તા’’તિઆદિ (વિભ. ૭૬૬).

કાયપસ્સમ્ભનં કાયપસ્સદ્ધિ. ચિત્તપસ્સમ્ભનં ચિત્તપસ્સદ્ધિ. કાયોતિ પનેત્થ વેદનાદયો તયો ખન્ધા. ઉભોપિ પનેતા કાયચિત્તદરથવૂપસમલક્ખણા, કાયચિત્તદરથનિમ્મદ્દનરસા, કાયચિત્તાનં અપરિપ્ફન્દસીતિભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના. કાયચિત્તાનઞ્ચ અવૂપસમકરઉદ્ધચ્ચાદિકિલેસપટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા.

કાયલહુભાવો કાયલહુતા. ચિત્તલહુભાવો ચિત્તલહુતા. એવં ઉપરિપિ પદત્થો દટ્ઠબ્બો. કાયચિત્તાનં ગરુભાવવૂપસમલક્ખણા કાયલહુતા, ચિત્તલહુતા ચ, તેસં ગરુભાવનિમ્મદ્દનરસા, તેસં અદન્ધતાપચ્ચુપટ્ઠાના, તેસં ગરુભાવકરથિનમિદ્ધાદિકિલેસપટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા.

કાયચિત્તાનં થદ્ધભાવવૂપસમલક્ખણા કાયમુદુતા, ચિત્તમુદુતા ચ, તેસં થદ્ધભાવનિમ્મદ્દનરસા, અપ્પટિઘાતપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના, તેસં થદ્ધભાવકરદિટ્ઠિમાનાદિકિલેસપટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા.

કાયચિત્તાનં અકમ્મઞ્ઞભાવવૂપસમલક્ખણા કાયકમ્મઞ્ઞતા, ચિત્તકમ્મઞ્ઞતા ચ, તેસં અકમ્મઞ્ઞભાવનિમ્મદ્દનરસા, કાયચિત્તાનં આરમ્મણકરણસમ્પત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના, તેસં અકમ્મઞ્ઞભાવકરાવસેસનીવરણપટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા. પસાદનીયવત્થૂસુ પસાદાવહા, હિતકિરિયાસુ વિનિયોગક્ખમભાવાવહા સુવણ્ણવિસુદ્ધિ વિયાતિ દટ્ઠબ્બા.

કાયચિત્તાનં અગેલઞ્ઞભાવલક્ખણા કાયપાગુઞ્ઞતા, ચિત્તપાગુઞ્ઞતા ચ, તેસં ગેલઞ્ઞનિમ્મદ્દનરસા, નિરાદીનવપચ્ચુપટ્ઠાના, તેસં ગેલઞ્ઞકરઅસ્સદ્ધિયાદિકિલેસપટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા. કાયચિત્તાનં અજ્જવલક્ખણા કાયુજુકતા, ચિત્તુજુકતા ચ, તેસં કુટિલભાવનિમ્મદ્દનરસા, અજિમ્હતાપચ્ચુપટ્ઠાના, તેસં કુટિલભાવકરમાયાસાઠેય્યાદિપટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા. સબ્બેપેતે પસ્સદ્ધિઆદયો ધમ્મા કાયચિત્તપદટ્ઠાનાતિ વેદિતબ્બા.

કિં પનેત્થ પસ્સદ્ધાદયો ધમ્મા ઉદ્ધચ્ચાદિં વિનોદેતું ન સક્કોન્તિ, યેન ઇમે પસ્સદ્ધાદયો ધમ્મા ન વિસું વિભત્તાતિ? નો ન સક્કોન્તિ, ઇમે પન સહિતા એવ સક્કોન્તિ, ઇતરથા તેસં ઉપ્પત્તિયા એવ અસમ્ભવતો. યથા વા પસ્સદ્ધાદીસુ વિજ્જમાનેસુ મોહાહિરિકાદીનં ઉજુપટિપક્ખભાવેન અમોહહિરિઆદયો હોન્તિ, એવમેતેપિ ઉદ્ધચ્ચાદિઉજુપટિપક્ખભાવેન ઇચ્છિતબ્બાતિ ગહેતબ્બા. યસ્મા ચેત્થ દ્વીહિ દ્વીહિ એવ યથાસકં પટિપક્ખા હરિતબ્બા, તસ્મા તે એતે એવ દ્વિધા વિભત્તા, ન અમોહાદયોતિ ઞાતબ્બા.

યેવાપનકેસુ છન્દોતિ કત્તુકામતાયેતં અધિવચનં, તસ્મા સો કત્તુકામતાલક્ખણો, આરમ્મણપરિયેસનરસો, આરમ્મણેન અત્થિકતાપચ્ચુપટ્ઠાનો, તદેવસ્સ પદટ્ઠાનં. આરમ્મણગ્ગહણે ચાયં ચેતસો હત્થપ્પસારણં વિય દટ્ઠબ્બો. અયઞ્ચ યસ્મા વિરજ્જિતબ્બાદીસુપિ નેક્ખમ્માદિના સહ લોભવિસદિસેન કત્તુકામતાકારેન પવત્તતિ, તસ્મા અસેખાનમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ. લોભો પન સુભસુખાદિવિપલ્લાસપુબ્બકેન અભિસઙ્ગાકારેનેવ પવત્તતીતિ અયમેતેસં વિસેસો. એવં મેત્તાકરુણાદીનમ્પિ લોભાદીહિ વિસેસો યથાનુરૂપં ઞાતબ્બો.

અધિમુચ્ચનં અધિમોક્ખો. સો સન્નિટ્ઠાનલક્ખણો, અસંસપ્પનરસો, નિચ્છયપચ્ચુપટ્ઠાનો, સન્નિટ્ઠાતબ્બધમ્મપદટ્ઠાનો, આરમ્મણે નિચ્ચલભાવેન ઇન્દખીલો વિય દટ્ઠબ્બો. નનુ ચ સદ્ધાપિ અધિમોક્ખોતિ વુચ્ચતિ. તથા હિ અધિમોક્ખલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ સદ્ધિન્દ્રિયન્તિ વુચ્ચતીતિ? સચ્ચં, સા ચ ખો સમ્પસાદનભાવેન અધિમોક્ખો, અયં પન યથા તથા વા નિચ્છયભાવેનાતિ ન કોચિ વિરોધો.

કિરિયા કારો, મનસ્મિં કારો મનસિકારો, પુરિમમનતો વિસદિસં મનં કરોતીતિપિ મનસિકારો, સ્વાયં આરમ્મણપટિપાદકો વીથિપટિપાદકો જવનપટિપાદકોતિ તિપ્પકારો, તત્થ આરમ્મણપટિપાદકો ઇધ મનસિકારો. સો સારણલક્ખણો, સમ્પયુત્તાનં આરમ્મણેસુ પયોજનરસો, આરમ્મણાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો, આરમ્મણપદટ્ઠાનો, સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નો. આરમ્મણપટિપાદકત્તેન સમ્પયુત્તાનં સારથિ વિય દટ્ઠબ્બો. વીથિપટિપાદકોતિ પન પઞ્ચદ્વારાવજ્જનસ્સેતં અધિવચનં. જવનપટિપાદકોતિ મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ, ન તે ઇધ અધિપ્પેતા. એત્થ ચાયં મનસિકારો સમન્નાહારમત્તાકારેન આરમ્મણે સમ્પયુત્તાનં પયોજકો, ચેતના ચેતોકિરિયાભાવેન, વિતક્કો પન સઙ્કપ્પાકારેન, ઉપનિજ્ઝાયનાકારેન ચ અભિનિરોપકો. તેનેવ હેત્થ પદભાજનીયે ‘‘તક્કો સઙ્કપ્પોતિ ચ, ઝાનઙ્ગ’’ન્તિ ચ વુચ્ચતીતિ અયમેતેસં વિસેસો.

તેસુ તેસુ ધમ્મેસુ મજ્ઝત્તતા તત્રમજ્ઝત્તતા. સા ચિત્તચેતસિકાનં સમવાહિતલક્ખણા, ઊનાધિકતાનિવારણરસા, પક્ખપાતુપચ્છેદનરસા વા, મજ્ઝત્તભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, સમપ્પવત્તસમ્પયુત્તધમ્મપદટ્ઠાના. સમ્પયુત્તધમ્માનં અજ્ઝુપેક્ખણેન સમપ્પવત્તાનં આજાનીયાનં અજ્ઝુપેક્ખકસારથિ વિય દટ્ઠબ્બા.

પરદુક્ખે સતિ સાધૂનં હદયકમ્પનં કરોતીતિ કરુણા, કિરતિ વા પરદુક્ખં હિંસતિ ચ, કિરીયતિ વા દુક્ખિતેસુ પસારીયતીતિ કરુણા. સા પરદુક્ખાપનયનાકારપ્પવત્તિલક્ખણા, પરદુક્ખાસહનરસા, અવિહિંસાપચ્ચુપટ્ઠાના, દુક્ખાભિભૂતાનં અનાથભાવદસ્સનપદટ્ઠાના. મોદન્તિ તાય તંસમઙ્ગિનો, સયં વા મોદતિ, મોદનમત્તમેવ વા તન્તિ મુદિતા. સા પમોદલક્ખણા, અનિસ્સાયનરસા, અરતિવિઘાતપચ્ચુપટ્ઠાના, સત્તાનં સમ્પત્તિદસ્સનપદટ્ઠાના.

કસ્મા પનેત્થ મેત્તુપેક્ખા ન વુત્તાતિ? પુબ્બે ગહિતત્તા. અદોસો એવ હિ સત્તેસુ હિતફરણવસેન પવત્તિયં મેત્તા. તત્રમજ્ઝત્તતા એવ ચ ઇટ્ઠાનિટ્ઠસત્તેસુ મજ્ઝત્તાકારેન પવત્તિયં ઉપેક્ખા. તે ચ ધમ્મા નિયતા, કેવલં પન નેસં સત્તેસુ મેત્તુપેક્ખાભાવેન પવત્તિ અનિયતાતિ. કાયદુચ્ચરિતતો વિરતિ કાયદુચ્ચરિતવિરતિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. લક્ખણાદિતો પનેતા તિસ્સોપિ કાયદુચ્ચરિતાદિવત્થૂનં અવીતિક્કમલક્ખણા, તતો સંકોચનરસા, તેસં અકિરિયપચ્ચુપટ્ઠાના, સદ્ધાહિરોત્તપ્પઅપ્પિચ્છતાદિગુણપદટ્ઠાના, પાપકિરિયતો ચિત્તસ્સ વિમુખભાવભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા. એવં લક્ખણાદિતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

સઙ્ગહાતિ એવં યે ઇમે ઇમસ્મિં કામાવચરપઠમકુસલે વિભત્તા એકૂનચત્તાલીસ ધમ્મા, સબ્બેતે ખન્ધતો ચતુબ્બિધા હોન્તિ – વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઙ્ખારક્ખન્ધો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ. તત્થ રાસટ્ઠેન સોમનસ્સવેદના વેદનાક્ખન્ધો, તથા સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, અવસેસા ફસ્સાદયો છત્તિંસ ધમ્મા સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ વેદિતબ્બા.

નનુ ચ યદિ રાસટ્ઠેન ખન્ધો, ફસ્સાદીનં તાવ અનેકત્તા સઙ્ખારક્ખન્ધતા યુત્તા, કથં પન વેદનાદીનં તિણ્ણં ખન્ધતાતિ? ઉપચારતો. પચ્ચેકં હિ અતીતાદિભેદભિન્નેસુ વેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણેસુ નિરુળ્હોપિ ખન્ધ-સદ્દો તદેકદેસેસુ એકેકવેદનાદીસુપિ સમુદાયોપચારેન વોહરીયતીતિ તદેકદેસેપિ તબ્બોહારો, યથા રુક્ખસ્સ સાખાય છિજ્જમાનાય ‘‘રુક્ખો છિજ્જતી’’તિઆદીસુ વિયાતિ. એવં ખન્ધતો ચતુબ્બિધા હોન્તિ.

તે પુન આયતનતો દુવિધા હોન્તિ – મનાયતનં ધમ્માયતનન્તિ. સઞ્જાતિસમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન હેત્થ ચિત્તં મનાયતનં, સેસા પન અટ્ઠતિંસ ધમ્મા ધમ્માયતનન્તિ. એવં આયતનતો દુવિધા હોન્તિ. તે પુન ધાતુવસેન દુવિધા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ધમ્મધાતૂતિ. નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન હેત્થ ચિત્તં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, સેસા ધમ્મધાતૂતિ. એવં ધાતુવસેન દુવિધા.

તથા આહારાનાહારવસેન. તત્થ ફસ્સો ચેતના ચિત્તન્તિ ઇમે તયો ધમ્મા વિસેસપચ્ચયત્તેન યથાક્કમં ‘‘ફસ્સાહારો મનોસઞ્ચેતનાહારો વિઞ્ઞાણાહારો’’તિ વુચ્ચન્તિ, અવસેસા ન આહારાતિ. કિં પનેતે પચ્ચયા ન હોન્તિ, યે ન આહારાતિ વુચ્ચેય્યુન્તિ? નો ન હોન્તિ, વિસેસપચ્ચયા પન ન હોન્તિ, ફસ્સાદયો પન તેસં ધમ્માનં વિસેસપચ્ચયા હોન્તિ, વિસેસતો વેદનાદયો ચ આહરન્તિ. ફસ્સાહારો હિ તિસ્સો વેદનાયો આહરતિ, મનોસઞ્ચેતનાહારો તયો ભવે, વિઞ્ઞાણાહારો પટિસન્ધિનામરૂપં. નનુ ચ સો વિપાકો, ઇદં પન કુસલવિઞ્ઞાણન્તિ? કિઞ્ચાપિ એવં, તંસરિક્ખતાય પન વિઞ્ઞાણાહારોત્વેવ વુત્તં. યસ્મા વા ઇમે ‘‘અરૂપિનો આહારા સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૫) વચનતો કબળીકારાહારો વિય રૂપકાયસ્સ ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન નામકાયસ્સ આહારપચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા ઇમેવ ‘‘આહારા’’તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. એવં આહારાનાહારવસેન દુવિધા.

તથા ઇન્દ્રિયાનિન્દ્રિયતો. તત્થ સદ્ધા વીરિયં સતિ એકગ્ગતા અમોહો ચિત્તં સોમનસ્સવેદના જીવિતન્તિ ઇમે અટ્ઠ ધમ્મા અધિપતિયટ્ઠેન યથાક્કમં ‘‘સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં મનિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિય’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ, અવસેસા ન ‘‘ઇન્દ્રિયાની’’તિ. એવં ઇન્દ્રિયાનિન્દ્રિયતો દુવિધા.

તથા ઝાનઙ્ગાઝાનઙ્ગવસેન. તત્થ વિતક્કો વિચારો પીતિ સોમનસ્સં એકગ્ગતાતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠેન ‘‘ઝાનઙ્ગાની’’તિ વુચ્ચન્તિ, ઇતરે ‘‘અઝાનઙ્ગાની’’તિ. એવં ઝાનઙ્ગાઝાનઙ્ગવસેન દુવિધા.

તથા મગ્ગઙ્ગામગ્ગઙ્ગવસેન. તત્થ અમોહો વિતક્કો વિરતિત્તયં વીરિયં સતિ એકગ્ગતાતિ ઇમે અટ્ઠ ધમ્મા નિય્યાનટ્ઠેન, વિમોક્ખટ્ઠેન ચ યથાક્કમં ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માસઙ્કપ્પો સમ્માવાચા સમ્માકમ્મન્તો સમ્માઆજીવો સમ્માવાયામો સમ્માસતિ સમ્માસમાધી’’તિ નામેન ‘‘મગ્ગઙ્ગાની’’તિ વુચ્ચન્તિ, ઇતરે ‘‘અમગ્ગઙ્ગાની’’તિ. પાળિયં પન લોકિયચિત્તે વિરતીનં અનિયતત્તા, યેવાપનકત્તા ચ તા વજ્જેત્વા ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગો હોતી’’તિ (ધ. સ. ૫૮, ૧૨૧) વુચ્ચતિ. એવં મગ્ગઙ્ગામગ્ગઙ્ગવસેન દુવિધા.

તથા બલાબલવસેન. તત્થ સદ્ધાવીરિયં સતિ સમાધિ પઞ્ઞા હિરી ઓત્તપ્પન્તિ ઇમે સત્ત ધમ્મા અકમ્પિયટ્ઠેન બલાનીતિ વુચ્ચન્તિ, ઇતરે અબલાનીતિ. એવં બલાબલવસેન દુવિધા.

તથા હેતુનહેતુવસેન. તત્થ અલોભો અદોસો અમોહોતિ ઇમે તયો ધમ્મા મૂલટ્ઠેન હેતૂતિ વુચ્ચન્તિ, ઇતરે નહેતૂતિ. એવં હેતુનહેતુવસેન દુવિધા. એવં ફસ્સાફસ્સવેદનાવેદના સઞ્ઞાસઞ્ઞાચિત્તાચિત્તાદિવસેનપિ વુત્તનયાનુસારેન યથાયોગં સઙ્ગહવિભાગો વેદિતબ્બો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન પદભાજનીયસઙ્ગહવારે (ધ. સ. ૧૦૩ આદયો), તદટ્ઠકથાયઞ્ચ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૮-૧૨૦) ગહેતબ્બો. એવં સઙ્ગહતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

સુઞ્ઞતો ચેવાતિ એવં ખન્ધાદીહિ સઙ્ગહિતેસુ તેસુ ધમ્મેસુ તબ્બિનિમુત્તો કારકવેદકાદિસભાવો અત્તા વા સસ્સતો વા ભાવો ન ઉપલબ્ભતિ. સુઞ્ઞા તે ધમ્મા અત્તેન વા અત્તનિયેન વા, કેવલં પટિચ્ચસમુપ્પન્ના, સલક્ખણધારણતો ધમ્મમત્તા, નિચ્ચસુખાદિસારવિરહતો અસારા, પવત્તકનિયામકાભાવતો અપરિણાયકા અનિચ્ચા, દુક્ખા, અનત્તા, અનત્તનિયા ચ હુત્વા પવત્તન્તીતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન પદભાજનીયસુઞ્ઞતવારે, તદટ્ઠકથાયઞ્ચ ગહેતબ્બોતિ. એવં સુઞ્ઞતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

નિટ્ઠિતા પઠમકુસલસ્સ અત્થવણ્ણના.

દુતિયાદીસુપિ પઠમકુસલે વુત્તનયેન ધમ્મુદ્દેસાદિના સબ્બો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. ન કેવલઞ્ચ એત્થેવ, ઇતો પરેસુપિ સબ્બત્થ હેટ્ઠા વુત્તસદિસાનં પદાનં, ધમ્માનઞ્ચ અત્થો, સબ્બો ચ વિનિચ્છયો એત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇતો પરં પન અપુબ્બમેવ વણ્ણયિસ્સામ. દુતિયચિત્તે તાવ સસઙ્ખારભાવમત્તમેવ પઠમચિત્તતો વિસેસો, સેસં તાદિસમેવ. દુતિયકુસલં.

તતિયેપિ ધમ્મુદ્દેસે અમોહાભાવા ઇન્દ્રિયમગ્ગઙ્ગબલમૂલસઙ્ગહેસુ પઞ્ઞિન્દ્રિયસમ્માદિટ્ઠિમગ્ગઙ્ગપઞ્ઞાબલઅમોહમૂલાનં પરિહાનિયા સદ્ધિન્દ્રિયાદીનં ભાવોવ વિસેસો, સેસં તાદિસમેવ. તથા ચતુત્થે સસઙ્ખારભાવમત્તમેવ વિસેસો. તતિયચતુત્થાનિ.

પઞ્ચમછટ્ઠસત્તમટ્ઠમેસુ પન સુખસોમનસ્સટ્ઠાનેસુ ઉપેક્ખાભાવો, પીતિયા ચ અભાવો. તેનેવ ઝાનઙ્ગસઙ્ગહવારે ચતુરઙ્ગજ્ઝાનતાવ વિસેસો, સેસં પઠમદુતિયતતિયચતુત્થચિત્તસદિસમેવ. ઉપેક્ખાસહગતેસુ ચેત્થ ચતૂસુ કરુણામુદિતા ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ કેચિ વદન્તિ, પરિકમ્મભૂતાનં પનેત્થ તાસં ઉપ્પત્તિયા મહાઅટ્ઠકથાયં અનુઞ્ઞાતત્તા ઉપચારપ્પત્તા પન ઉપ્પજ્જન્તિ, ન ઇતરાતિ ગહેતબ્બં. પઞ્ચમછટ્ઠસત્તમટ્ઠમાનિ.

વિસયાદિપ્પભેદતોતિ એવં ધમ્મુદ્દેસાદિના વિભત્તાનિ અટ્ઠ કામાવચરકુસલાનિ આરમ્મણવિભાગતો પચ્ચેકં છબ્બિધાનિ હોન્તિ રૂપારમ્મણં…પે… ધમ્મારમ્મણન્તિ. તત્થ નીલાદિભેદભિન્ના, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નઅજ્ઝત્તિકબાહિરઓળારિકસુખુમાદિભેદભિન્ના ચ વણ્ણધાતુ રૂપારમ્મણં નામ. એવં સદ્દારમ્મણાદીસુપિ યથાનુરૂપં ભેદો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ ફોટ્ઠબ્બન્તિ આપોધાતુવજ્જિતભૂતત્તયં, ધમ્મારમ્મણન્તિ પઞ્ચારમ્મણાનિ વજ્જેત્વા અવસેસા રૂપારૂપપઞ્ઞત્તિયો વેદિતબ્બા, સેસં તાદિસમેવ. કેચિ પનેત્થ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનમાપાથગતાનિ એતાનારમ્મણાનિ રૂપારમ્મણાદિવોહારં લભન્તિ, અનાપાથગતાનિ પન અતીતાનાગતદૂરસુખુમાદિભેદભિન્નાનિ ધમ્મારમ્મણાનેવા’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં દિબ્બચક્ખાદીનં રૂપારમ્મણતાદિવચનતો.

અનાપાથગતા એવ હિ તાનિ દિબ્બચક્ખુઆદીનં આરમ્મણં, ન ચ તાનિ ધમ્મારમ્મણાનિ. રૂપાદયો હિ પઞ્ચ પચ્ચેકં દ્વીસુ દ્વીસુ દ્વારેસુ એકસ્મિં ખણે આપાથમાગન્ત્વા તંતંદ્વારિકજવનાનં, તદનન્તરે મનોદ્વારિકાનઞ્ચ અપરભાગે ચ દિટ્ઠસુતાદિવસેનાનુસ્સરન્તસ્સ સુદ્ધમનોદ્વારિકાનઞ્ચ આરમ્મણાનિ હોન્તિ. તથા હિ નાનાવણ્ણવિચિત્તચેતિયાદિદસ્સનં કરોન્તસ્સ, ધમ્મં સુણન્તસ્સ, ભેરિસદ્દાદીહિ વા પૂજાદિં કરોન્તસ્સ ચ ગન્ધમાલાદીનિ ઘાયિત્વા, ખાદનીયભોજનીયાદિઞ્ચ સાયિત્વા, સુખસમ્ફસ્સાનિ અત્થરણપાવુરણાદીનિ ચ ફુસિત્વા મનાપભાવં ઞત્વા તેહિ ચેતિયપૂજં કરોન્તસ્સ, તત્થ તત્થ અકુસલં વા ઉપ્પાદેન્તસ્સ, તસ્મિં તસ્મિં ખણે ગય્હમાનાનિ રૂપાદિપઞ્ચારમ્મણાનિ સાખાય અક્કમનં, પથવિયં છાયાફરણઞ્ચ એકક્ખણે કુરુમાનં રુક્ખગ્ગે નિલીયમાનં પક્ખિનો સરીરં વિય યથાસકં પસાદઞ્ચ ઘટ્ટેત્વા તસ્મિંયેવ ખણે ભવઙ્ગચલનપચ્ચયભાવેન મનોદ્વારેપિ આપાથમાગન્ત્વા તતો ભવઙ્ગં વિચ્છિન્દિત્વા ઉપ્પન્નાનં આવજ્જનાદિવોટ્ઠબ્બનપરિયોસાનાનં, વીથિચિત્તાનં, તદનન્તરાનઞ્ચ કુસલાકુસલાદિજવનાનં આરમ્મણં હુત્વા તદનન્તરાસુ મનોદ્વારવીથીસુ ચ અપરભાગે તથારૂપં પચ્ચયં આગમ્મ અત્તના પૂજાદિકરણકાલેસુ, દિટ્ઠસુતઘાયિતસાયિતફુટ્ઠવસેનાનુસ્સરન્તસ્સ, પચ્ચક્ખતો અનુભુય્યમાનાનિ વિય મનોદ્વારે ચ આરમ્મણાનિ હોન્તિ.

અથાપિ પઞ્ચહિ દ્વારેહિ અગહિતપુબ્બાનિ બુદ્ધરૂપાદીનિ, દિબ્બરૂપાદીનિ ચ પઞ્ચારમ્મણાનિ સવનવસેન સલ્લક્ખેત્વા જવનક્ખણે વા અપરભાગે સુતવસેનેવ અનુસ્સરિત્વા વા પસાદં, કમ્મફલસદ્ધાદિં, લોભાદિઞ્ચ ઉપ્પાદેન્તસ્સાપિ મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છન્તિ. અભિઞ્ઞાનં પન સુદ્ધમનોદ્વારે એવ, તસ્મા એવં પઞ્ચદ્વારે, મનોદ્વારે, સુદ્ધમનોદ્વારે ચ આપાથગતાનિ અતીતાદિભેદભિન્નાનિ સબ્બાનિપિ પઞ્ચારમ્મણાનિ કદાચિપિ ધમ્મારમ્મણં ન હોન્તિ, તદિતરા નામરૂપપઞ્ઞત્તિયો ધમ્મારમ્મણન્તિ ગહેતબ્બં. નનુ ચેતાનિ ઇટ્ઠકન્તમનાપાનિ આરમ્મણાનિ લોભસ્સ વત્થુ, કથમેત્થ કુસલં ઉપ્પજ્જતીતિ? નિયમાદિકારણતો. ચિત્તં હિ ‘‘કુસલમેવ મયા કત્તબ્બ’’ન્તિ પુબ્બે નિયમિતવસેન સબ્બત્થ અકુસલપ્પવત્તિં નિવત્તેત્વા કુસલે પરિણામનવસેન ચ અભિણ્હં આસેવિતકુસલસમુદાચારવસેન ચ સપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિઉપનિસ્સયવસેન ચ યોનિસોઆભુજિતવસેન ચાતિ ઇમેહિ કારણેહિ કુસલં હુત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. એવમિમેસુ છસુ આરમ્મણેસુ ઉપ્પજ્જનતો પચ્ચેકં છબ્બિધાનિ હોન્તિ. આરમ્મણવવત્થાનકથા.

એવં આરમ્મણભેદભિન્નેસુ રૂપારમ્મણં તાવ કુસલં દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન દસવિધં હોતિ. તત્થ એકેકં પન કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મન્તિ તિવિધં. તત્થ કાયદ્વારે પવત્તં કાયકમ્મં, વચીદ્વારે પવત્તં વચીકમ્મં, મનોદ્વારે પવત્તં મનોકમ્મં. તત્થ કાયદ્વારન્તિ કાયવિઞ્ઞત્તિ. વચીદ્વારન્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિ. તાસં વિભાગો રૂપવિભત્તિયં આવિ ભવિસ્સતિ. મનોદ્વારન્તિ સબ્બં ચેતનાસમ્પયુત્તં ચિત્તં વુચ્ચતિ, વિસેસતો કુસલાકુસલં. તં હિ સહજાતાનં ચેતનાનં, કાયઙ્ગવાચઙ્ગચોપનં અસમ્પાપુણિત્વા પવત્તાનં સુદ્ધમનોકમ્માનં પવત્તિઓકાસદાનતો દ્વારન્તિ વુચ્ચતિ, ઇમેસુ પન તીસુ દ્વારેસુ પવત્તા ચેતના કાયકમ્માદયો નામ. અપિચ પાણાતિપાતાદયો, પાણાતિપાતાવેરમણિઆદયો ચ કાયકમ્મં નામ, મુસાવાદાદયો, મુસાવાદાવેરમણિઆદયો ચ વચીકમ્મં નામ, અભિજ્ઝાદયો, અનભિજ્ઝાદયો ચ મનોકમ્મં નામ.

કુસલપક્ખે પન દાનાદિદસપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ ચ યથારહં કાયવચીમનોકમ્માનિ હોન્તિ. એવં યેભુય્યવુત્તિતો ચેસ કાયકમ્માદિભાવો વુત્તો પાણાતિપાતાદીનમ્પિ વચીદ્વારાદીસુ પવત્તિતો કેસઞ્ચિ પુરિસાનં વનચરકાદિભાવો વિય, દ્વારાનઞ્ચ કાયકમ્મદ્વારાદિભાવો કેસઞ્ચિ ગામાનં બ્રાહ્મણગામાદિભાવો વિય. અકુસલે તાવ એત્થ પાણાતિપાતાદિકાયકમ્મં કાયદ્વારે, વચીદ્વારે ચ યથારહં સમુટ્ઠાતિ, નો મનોદ્વારે. તથા મુસાવાદાદિવચીકમ્મં. પાણાતિપાતાદિનિપ્ફાદનત્થં હિ મનોદ્વારે એવ ચિન્તેન્તસ્સ ચેતનાબ્યાપાદાદીસુ કમ્મપથપ્પત્તેસુ વા કમ્મપથં અપ્પત્તેસુ વા મનોકમ્મેસુ એવ પવિસનતો કાયકમ્માદિભાવં ન પાપુણાતિ. નનુ વિજ્જામયેનાપિ કેવલં મનોકમ્મેન પાણાતિપાતાદિં કરોન્તીતિ? ન અલોણભોજનદબ્ભસયનમન્તપરિજપ્પનાદિકાયવચીપયોગં વિના તસ્સાસિજ્ઝનતો. અભિજ્ઝાદિમનોકમ્મં પન તીસુપિ દ્વારેસુ સમુટ્ઠાતિ. અભિજ્ઝાય હિ કાયેન પરભણ્ડગ્ગાહાદીનં, બ્યાપાદેન દણ્ડપરામસનાદીનં, મિચ્છાદિટ્ઠિયા તિત્થિયવન્દનાદીનં કરણકાલે, વાચાય પરસમ્પત્તિપત્થનાય ‘‘હઞ્ઞન્તુ બજ્ઝન્તૂ’’તિ અનત્થપત્થનાય ચ તિત્થિયત્થુતિતદત્થદીપનાદીનઞ્ચ યથાક્કમં પવત્તિકાલે ચ તસ્સ મનોકમ્મસ્સ કાયવાચાસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

કામાવચરકુસલં પન પાણાતિપાતાવેરમણિઆદિકં કાયવચીમનોકમ્મં પચ્ચેકં દ્વારત્તયેપિ પવત્તતિ. તત્થ પાણાતિપાતાદીહિ સમ્ફપ્પલાપપરિયોસાનેહિ સત્તહિ વિરમન્તસ્સ તાવ હત્થમુદ્દાય, વચીભેદેન ચ સમાદિયનકાલે, મનસા વિરમણકાલે ચ તેસં કાયવચીકમ્માનં તીસુ દ્વારેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા. અનભિજ્ઝાદીહિ સહગતેન ચેતસા તજ્જસ્સ કાયપયોગસ્સ, ‘‘પરવિત્તુપકરણં ચિરટ્ઠિતિકં હોતુ, સબ્બે સત્તા અવેરા હોન્તુ, સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદિના વચીપયોગસ્સ, કેવલં મનોપયોગસ્સ ચ કરણકાલે મનોકમ્મસ્સ તીસુપિ દ્વારેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા. એત્થ ચ પઞ્ચદ્વારે ઉપ્પન્નાનિ જવનાનિ કાયવચીકમ્માનિ ન હોન્તિ, મનોકમ્માનિ એવ. તાનિ ચ ન કમ્મપથપ્પત્તાનિ, કેવલં કુસલાદીનિ હોન્તિ. મનોદ્વારે પટુતરપ્પવત્તાનિ એવ હિ કમ્મપથપ્પત્તાનિ મનોકમ્માનિ હોન્તિ, રૂપારૂપજવનાનિ પન એકન્તં ભાવનામયં મનોકમ્મમેવ મનોદ્વારે એવ ચ પવત્તન્તિ.

કિઞ્ચાપિ અભિઞ્ઞાઞાણાનિ વિઞ્ઞત્તિદ્વયજનકાનિ, તથાપિ કાયવચીકમ્મવોહારં ન લભન્તિ, લોકુત્તરકુસલં પન કાયવચીદ્વારેસુ અનુપ્પજ્જમાનમ્પિ મિચ્છાવાચાકમ્મન્તાજીવાનં સમુચ્છેદપ્પહાનકારીનં વિરતીનં વસેન કાયવચીકમ્મમ્પિ હોતિ, તદિતરમગ્ગઙ્ગવસેન મનોકમ્મમ્પીતિ એકક્ખણે તીણિપિ કમ્માનિ હોન્તિ, તઞ્ચ ભાવનામયં, દ્વારં પનસ્સ મનોદ્વારમેવ. યથા ચ પાણાતિપાતાવેરમણિયાદીનં વસેન કુસલસ્સ દ્વારત્તયે પવત્તિ વુત્તા, એવં દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનમ્પિ વસેન વત્તબ્બા. અટ્ઠકથાસુ પન ન વિચારિતા, તથાપિ નયતો એવં વેદિતબ્બા.

તેસુ દાનં કાયકમ્મમેવ, વચીકમ્મમ્પિ વા. પત્તાનુપ્પદાનં, અબ્ભનુમોદનં, દેસના વચીકમ્મમેવ. સીલં અપચિતિસહગતં, વેય્યાવચ્ચસહગતઞ્ચ કાયકમ્મમ્પિ અત્થિ, વચીકમ્મમ્પિ અત્થિ. તત્થ સીલસ્સ કાયવચીકમ્મભાવો સિદ્ધો એવ. અપચિતિયા પન પુપ્ફપૂજાદિના, વન્દનાદિના વા પવત્તિકાલે કાયકમ્મભાવો, થુતિમયપૂજાદિના પવત્તિકાલે વચીકમ્મભાવો ચ વેદિતબ્બો. વેય્યાવચ્ચસ્સાપિ સહત્થા કરણકાલે કાયકમ્મભાવો, ગિલાનાદીનં ચતુપચ્ચયસમાદાપનાદિવસેન, ગરૂહિ આણત્તસદ્દેન આરોચનપક્કોસનાદિવસેન વચીકમ્મભાવો ચ વેદિતબ્બો. ભાવના, સવનં, દિટ્ઠિજુકમ્મઞ્ચ મનોકમ્મમેવ, અબ્ભનુમોદનમ્પીતિ કેચિ. સવનમ્પિ હિ સોતદ્વારાનુસારેન મનોદ્વારે એવ ધમ્મત્થસલ્લક્ખણવસેન પવત્તિકાલે મનોકમ્મમેવ.

તત્થ દાનં અપચિતિ વેય્યાવચ્ચં પત્તાનુપ્પદાનં દેસનાતિ ઇમાનિ પઞ્ચ કાયવચીદ્વારેસુ એવ પવત્તન્તિ, ન મનોદ્વારે. એત્થ ચ પત્તાનુપ્પદાનદેસનાનં કાયવિકારેન પત્તિં દેન્તસ્સ, ધમ્મં દેસેન્તસ્સ ચ કાયદ્વારેપિ પવત્તિ વેદિતબ્બા. સીલં ભાવના અબ્ભનુમોદનં સવનં દિટ્ઠિજુકમ્મન્તિ ઇમાનિ પન પઞ્ચ તીસુપિ દ્વારેસુ પવત્તન્તિ, ‘‘ન પુનેવં કરિસ્સામી’’તિ ચેત્થ મનસાવ દુચ્ચરિતતો વિરમન્તસ્સ, અબ્ભનુમોદન્તસ્સ ચ વસેન સીલબ્ભનુમોદનાનં મનોદ્વારેપિ પવત્તિ વેદિતબ્બા. યં પન અટ્ઠસાલિનિયં ‘‘દાનમયં કાયવચીમનોકમ્મવસેન તિવિધં હોતી’’તિઆદિ વુત્તં, તં પુબ્બચેતનાવસેન મનોદ્વારે પવત્તં ગહેત્વા પરિયાયતો વુત્તં, નિપ્પરિયાયતો કાયવચીદ્વારપ્પવત્તા સન્નિટ્ઠાનચેતનાવ. તેનેવ હિ તત્થેવ વુત્તં ‘‘વિનયપરિયાયં પત્વા હિ ‘દસ્સામિ કરિસ્સામી’તિ વાચા ભિન્ના હોતીતિ. ઇમિના લક્ખણેન દાનં નામ હોતિ, અભિધમ્મપરિયાયં પત્વા પન વિજ્જમાનકવત્થું આરબ્ભ મનસા ચિન્તિતકાલતો પટ્ઠાય કુસલં હોતિ. અપરભાગે કાયેન વા વાચાય વા કત્તબ્બં કરિસ્સતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧). ઇતરથા ‘‘દસ્સામી’’તિ ચિન્તિતમત્તેનાપિ દાનં નામ ભવેય્ય, તથા ચ તાદિસં વત્થું યથાચિન્તિતનિયામેન અદેન્તસ્સ ધુરનિક્ખેપે અદિન્નાદાનમ્પિ સિયા. એવં મનસા પાણાતિપાતાદયોપિ સિયું, તઞ્ચ ન યુત્તં, તસ્મા વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં. અથ વા ‘‘સબ્બં સાપતેય્યં દિન્નઞ્ઞેવ હરતૂ’’તિ પરિચ્ચજનસમ્ભવતો દાનસ્સ મનોદ્વારેપિ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

એત્થ ચ દાનસીલાદિકાયકમ્માનં કાયદ્વારે પવત્તિયં કમ્મં કાયકમ્મમેવ, દ્વારમ્પિ કાયદ્વારમેવ. વચીદ્વારે પવત્તિયં કમ્મં કાયકમ્મમેવ, દ્વારં પન વચીદ્વારં. મનોદ્વારે પવત્તિયમ્પિ કમ્મં કાયકમ્મં, દ્વારં પન મનોદ્વારં. દેસનાબ્ભનુમોદનાદીનં વચીકમ્માનં વચીદ્વારે પવત્તિયં કમ્મમ્પિ વચીકમ્મં, દ્વારમ્પિ વચીદ્વારમેવ. કાયદ્વારે પવત્તિયમ્પિ કમ્મં વચીકમ્મમેવ, દ્વારં પન કાયદ્વારં. મનોદ્વારે પવત્તિયમ્પિ કમ્મં વચીકમ્મં, દ્વારં પન મનોદ્વારં. ભાવનાદિમનોકમ્માનં મનોદ્વારે પવત્તિયં કમ્મમ્પિ મનોકમ્મં, દ્વારમ્પિ મનોદ્વારમેવ. કાયદ્વારે પવત્તિયમ્પિ કમ્મં મનોકમ્મમેવ, દ્વારં પન કાયદ્વારં. વચીદ્વારે પવત્તિયમ્પિ કમ્મં મનોકમ્મમેવ, દ્વારં પન વચીદ્વારં. એવં પાણાતિપાતાદીનં, પાણાતિપાતાવેરમણિઆદીનઞ્ચ વુત્તાનુસારેન કમ્મવવત્થાનં, દ્વારવવત્થાનઞ્ચ યથાનુરૂપં યોજેત્વા અસઙ્કરતો ઞાતબ્બં.

દ્વારકમ્મવવત્થાનકથા નિટ્ઠિતા.

ઇદાનિ યસ્મા દસવિધાનિ ચેતાનિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ તીસુ એવં સઙ્ગય્હન્તિ દાનમયે સીલમયે ભાવનામયેતિ. પત્તાનુપ્પદાનં હિ દાનમયે સઙ્ગય્હતિ, ‘‘અબ્ભનુમોદનમ્પી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૫૬-૧૫૯ પુઞ્ઞકિરિયવત્થાદિકથા) અટ્ઠકથાયં. અપચિતિવેય્યાવચ્ચાનિ સીલમયે. દેસનાસવનદિટ્ઠિજુકમ્માનિ ભાવનામયે, તસ્મા રૂપારમ્મણસ્સ કુસલસ્સ દાનસીલભાવનાવસેન દ્વારત્તયપ્પવત્તિં યોજેત્વા દસ્સેસ્સામ. તદનુસારેનેવ ઇતરેસં વસેનાપિ સક્કા ઞાતુન્તિ. કુસલં હિ વણ્ણારમ્મણં હુત્વા ઉપ્પજ્જમાનં દાનસીલભાવનાવસેનેવ તીસુ દ્વારેસુ પવત્તતિ. કથં? યદા હિ નીલપીતાદિવણ્ણવિચિત્તં પુપ્ફવત્થાદિદેય્યધમ્મં લભિત્વા ‘‘વણ્ણદાનં મે ભવિસ્સતી’’તિ વણ્ણવસેન આભુજિત્વા ચેતિયાદીસુ સહત્થેન પૂજેતિ, તદા રૂપારમ્મણં દાનમયં કાયદ્વારે પવત્તતિ, તઞ્ચ પુબ્બચેતના સન્નિટ્ઠાનચેતના અપરચેતનાતિ તિવિધં હોતિ. એવં ઉપરિપિ સબ્બવારેસુ તિવિધતા વેદિતબ્બા. યદા પન તદેવ યથાવુત્તવત્થું વાચાય આણાપેત્વા પુત્તદારાદીહિ દાપેતિ, તદારૂપારમ્મણં દાનમયં વચીદ્વારે પવત્તતિ. યદા પન તદેવ વિજ્જમાનકવત્થું ‘‘દસ્સામી’’તિ ચિન્તેતિ, પચ્ચાસીસતિ, યથાધિપ્પાયં નિપ્ફાદેસ્સતિ, તદા પુબ્બચેતનાવસેન પરિયાયતો દાનમયં મનોદ્વારે પવત્તતિ નામ. એવં રૂપારમ્મણં દાનમયં દ્વારવસેન તિવિધં હોતિ.

યદા પન વુત્તપ્પકારવણ્ણં દેય્યધમ્મં લભિત્વા ‘‘એવં મનાપવણ્ણાનં પરિચ્ચજનં નામ મય્હં કુલવંસાગતવત્તમેત’’ન્તિ સહત્થા પૂજેતિ, તાદિસવણ્ણવન્તં વા પરપરિગ્ગહિતાદિભોગસમ્પત્તિં પરિચ્ચજિત્વા સીલં રક્ખતિ, તદા રૂપારમ્મણં સીલં કાયદ્વારે ચ પવત્તતિ. યદા પન વુત્તપ્પકારવણ્ણં દેય્યધમ્મં કુલવંસાદિવસેન વાચાય આણાપેત્વા પરેહિ દાપેતિ, તાદિસં વા પરપરિગ્ગહિતાદિં વાચાય અપનેત્વા સીલં રક્ખતિ, તદા રૂપારમ્મણં સીલં વચીદ્વારે પવત્તતિ. યદા પન તાદિસં વિજ્જમાનકવત્થું કુલવંસાદિવસેન ‘‘દસ્સામી’’તિ, તાદિસં પરપરિગ્ગહિતાદિકં અનામસિત્વા ‘‘સીલં રક્ખિસ્સામી’’તિ વા ચિન્તેતિ, તદા રૂપારમ્મણં સીલં મનોદ્વારે પવત્તતિ. એવં રૂપારમ્મણં સીલમયં દ્વારવસેન તિવિધં હોતિ.

યદા પન વુત્તપ્પકારં વણ્ણવન્તં દત્વા તદેવ વણ્ણં, સબ્બં વા રૂપાયતનં ચઙ્કમન્તો અનિચ્ચાદિતો વિપસ્સતિ, તદા રૂપારમ્મણં ભાવનામયં કાયદ્વારે પવત્તતિ. તદેવ વચીભેદં કત્વા સમ્મસન્તસ્સ રૂપારમ્મણં ભાવનામયં વચીદ્વારે પવત્તતિ. તદેવ કાયઙ્ગવાચઙ્ગં અચોપેત્વા સમ્મસન્તસ્સ રૂપારમ્મણં ભાવનામયં મનોદ્વારે પવત્તતિ. એવં રૂપારમ્મણં ભાવનામયં દ્વારવસેન તિવિધં હોતિ. ઇતિ રૂપારમ્મણસ્સ કુસલસ્સ તિવિધપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન નવસુ કમ્મદ્વારેસુ પવત્તિવિભાગો વેદિતબ્બો. ઇમિનાવ નયેન રૂપારમ્મણસ્સ કુસલસ્સ દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેનાપિ તિંસાય કમ્મદ્વારેસુ પવત્તિવિભાગો યોજેત્વા ઞાતબ્બો. યથા ચ રૂપારમ્મણસ્સ, એવં સદ્દારમ્મણાદીનમ્પિ પઞ્ચન્નં કુસલાનં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુદ્વારેહિ વિભાગો, યોજનાનયો ચ યથાનુરૂપં ઞાતબ્બો.

અપિચ સદ્દં નામ કન્દમૂલં વિય હત્થેન ગહેત્વા દાતું ન સક્કા. યદા પન ‘‘સદ્દદાનં મે’’તિ આભુજિત્વા ભેરિઆદિતૂરિયે તિણ્ણં રતનાનં દેતિ, તેહિ ઉપહારં વા કરોતિ, ધમ્મકથિકાદીનં સરભેસજ્જાદિં દેતિ, ધમ્મસ્સવનં ઘોસેતિ, સરભઞ્ઞધમ્મકથાદિં વા કરોતિ, તદા કુસલં સદ્દારમ્મણં હોતિ. એવં ગન્ધાદિવત્થુપરિચ્ચાગેપિ ગન્ધાદિઆરમ્મણં. ધમ્મારમ્મણં પન ઓજાજીવિતિન્દ્રિયતદાયત્તાનં વસેન ઞાતબ્બં. યદા હિ ઓજવન્તાનિ અન્નપાનસપ્પિનવનીતાદીનિ ‘‘ઓજદાનં મે ભવિસ્સતી’’તિ દેતિ, ગિલાનાનં ભેસજ્જં વા વેજ્જં વા ઉપનેત્વા, પાણોપરોધકં આવુધજાલકુમિનાદિં વિનાસેત્વા વા, વજ્ઝપ્પત્તે પાણિનો મોચેત્વા વા ‘‘જીવિતદાનં મે ભવિસ્સતિ જીવિતાયત્તવુત્તિતાય, પઞ્ચપસાદસોળસસુખુમરૂપચિત્તચેતસિકાનં વસેન પસાદાદિદાનં મે ભવિસ્સતી’’તિ ચ મનસિ કરોતિ, તદા કુસલં ધમ્મારમ્મણં હોતિ. સેસં તાદિસમેવ.

અયં નાનાવત્થૂસુ ઠિતારમ્મણાનં યોજના. એકવત્થુસ્મિમ્પિ છારમ્મણં લબ્ભતેવ. પિણ્ડપાતસ્મિં હિ મનાપો વણ્ણો, ખાદનકાલે મુરુમુરાયનસદ્દો, ગન્ધો, રસો, ફોટ્ઠબ્બં, ઓજા, તદાયત્તા વા જીવિતપસાદાદયો, તબ્બિસયાનિ ચ વિઞ્ઞાણાદીનીતિ છારમ્મણમ્પિ વેદિતબ્બં. એવં ચીવરાદીસુ ચેવ વત્થાદીસુ ચ યથાનુરૂપં ઞાતબ્બં. એત્થપિ દાનસીલભાવનામયતા, કાયવચીમનોકમ્મભાવો ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. યથા ચ કુસલાનં, એવં અકુસલાનમ્પિ આરમ્મણકમ્મદ્વારવવત્થાનં, અપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂસુ યોજનાનયો ચ વુત્તાનુસારેન યથાયોગં ઞાતબ્બો.

એવં આરમ્મણતો, પુઞ્ઞકિરિયવત્થુતો, કમ્મતો, દ્વારતો ચ અનેકસહસ્સપ્પભેદેસુ ચેતેસુ કુસલેસુ ઉપડ્ઢાનિ પન ઞાણસમ્પયુત્તાનિ ચતુન્નં અધિપતીનં વસેન પચ્ચેકં ચતુબ્બિધાનિ, ઞાણવિપ્પયુત્તાનિ પન ઉપડ્ઢાનિ વીમંસાધિપતિવજ્જિતાધિપતિત્તયવસેન પચ્ચેકં તિવિધાનિ, તદુભયાનિ પુન હીનત્તિકવસેન પચ્ચેકં તિવિધાનિ, તાનિ પુન અપરિમાણેસુ પન ચક્કવાળેસુ પચ્ચેકં અપરિમાણેસુ સત્તેસુ એકેકસ્મિં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નઓળારિકસુખુમતાદીહિ અનન્તેહિ પકારેહિ ઉપ્પજ્જનતો અનન્તાપરિમાણાનિ હોન્તિ. તાનિ સબ્બાનિ સમ્બુદ્ધો અનન્તેન બુદ્ધઞાણેન મહાતુલાય તુલયમાનો વિય, મહાતુમ્બે પક્ખિપિત્વા મિનયમાનો વિય સબ્બાકારતો પરિચ્છિન્દિત્વા મહાકરુણાય કામાવચરટ્ઠેન સરિક્ખતાય એકત્તં ઉપનેત્વા, પુન સોમનસ્સુપેક્ખાસહગતટ્ઠેન, ઞાણસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તટ્ઠેન, અસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકટ્ઠેન ચ કોટ્ઠાસે કત્વા દેસેસિ, યથા તં લોકવિદૂ સત્થા દેવમનુસ્સાનન્તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન આદિતો પટ્ઠાય ધમ્મસઙ્ગણિયા (ધ. સ. ૧), તદટ્ઠકથાય ચ અટ્ઠસાલિનિયા (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧) સબ્બાકારતો ઞાતબ્બોતિ. એવં વિસયાદિપ્પભેદતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

કામાવચરકુસલધમ્મા નિટ્ઠિતા.

રૂપાવચરધમ્મા પન કુસલા ઝાનઙ્ગસમ્પયોગભેદતો પઞ્ચવિધા હોન્તિ. સેય્યથિદં – વિતક્કવિચારપીતિસુખેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં પઠમજ્ઝાનિકં, તતો વૂપસન્તં અતિક્કન્તવિતક્કં વિચારપીતિસુખેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં દુતિયજ્ઝાનિકં, તતો વૂપસન્તં અતિક્કન્તવિચારં પીતિસુખેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં તતિયજ્ઝાનિકં, તતો વૂપસન્તં વિરત્તપીતિકં સુખેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં ચતુત્થજ્ઝાનિકં, તતો વૂપસન્તં અત્થઙ્ગતસુખં ઉપેક્ખેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં પઞ્ચમજ્ઝાનિકન્તિ. એવં સમ્પયોગભેદતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

ધમ્મુદ્દેસાદિતો પન પઠમજ્ઝાને તાવ કામાવચરપઠમકુસલે વુત્તેસુ ઠપેત્વા વિરતિત્તયં સેસા છત્તિંસ ધમ્મા હોન્તિ. તત્થ છન્દાદયો ચત્તારો, કરુણા, મુદિતા ચાતિ છ યેવાપનકા. સેસં સુઞ્ઞતવારપરિયોસાનં સબ્બં કામાવચરપઠમકુસલે વુત્તસદિસમેવ. કેવલં હિ વિરતીનં અભાવો, સઙ્ગહવારે પઞ્ચમગ્ગઙ્ગભાવો, ભૂમન્તરવસેન રૂપાવચરભાવો ચ વિસેસો, સેસં તાદિસમેવ. પઠમજ્ઝાનં.

તથા દુતિયજ્ઝાનેપિ કેવલં ધમ્મુદ્દેસે વિતક્કાભાવો, સઙ્ગહવારે ચતુક્કજ્ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગભાવો ચ વિસેસો, સેસં પઠમસદિસમેવ. દુતિયં.

તથા તતિયજ્ઝાનેપિ કેવલં ધમ્મુદ્દેસે વિચારાભાવો, સઙ્ગહવારે તિવઙ્ગિકજ્ઝાનતા ચ વિસેસો, સેસં દુતિયસદિસમેવ. તતિયં.

તથા ચતુત્થે કેવલં ધમ્મુદ્દેસે પીતિયા અભાવો, કોટ્ઠાસવારે દુવઙ્ગિકજ્ઝાનભાવો ચ વિસેસો, સેસં તતિયસદિસમેવ. ચતુત્થં.

તથા પઞ્ચમે કેવલં ધમ્મુદ્દેસે કરુણામુદિતાદીનં અભાવો, સોમનસ્સટ્ઠાને ઉપેક્ખાભાવો, કોટ્ઠાસવારે ઝાનિન્દ્રિયેસુ ઉપેક્ખાઝાનઙ્ગભાવો, ઉપેક્ખિન્દ્રિયભાવો ચ વિસેસો, સેસં ચતુત્થસમમેવ. પઞ્ચમં.

પદભાજનીયે પન વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા દુતિયં, પીતિયા ચ વિરાગા તતિયં, સોમનસ્સસ્સ ચ અત્થઙ્ગમા ચતુત્થન્તિ ચતુક્કનયોપિ આગતો, સો તિક્ખપઞ્ઞાનં એકપ્પહારેનેવ વિતક્કવિચારસમતિક્કમસમ્ભવતો વુત્તો. તત્થ દુતિયાદીનં સબ્બસો પઞ્ચકનયે તતિયાદિસમત્તા તત્થ વુત્તનયેનેવ સબ્બો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો તત્થેવ અન્તોગધભાવો ચાતિ. ચતુક્કનયો.

વિસયાદિપ્પભેદતો પન વિનિચ્છયં પઞ્ચકનયેનેવ વક્ખામ, તદનુસારતો એવ ચતુક્કનયવસેનાપિ સક્કા ઞાતુન્તિ. એવં ઉપરિ લોકુત્તરેપિ. પઞ્ચવિધાપિ ચેતે રૂપાવચરકુસલધમ્મા કસિણારમ્મણભેદતો પચ્ચેકં અટ્ઠવિધા હોન્તિ પથવીકસિણં આપોતેજોવાયોનીલપીતલોહિતોદાતકસિણઞ્ચાતિ, આલોકાકાસકસિણેહિ સદ્ધિં દસવિધા હોન્તિ. પદભાજનીયે (ધ. સ. ૨૦૨) પન આલોકકસિણસ્સ ઓદાતકસિણેન સઙ્ગહિતત્તા અગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં, આકાસકસિણસ્સ પન ઉગ્ઘાટનાસમ્ભવતો અનારુપ્પજ્ઝાનિકત્તા. તં હિ પુનપ્પુનં ઉગ્ઘાટિયમાનમ્પિ આકાસમેવ હોતિ, તસ્મા તત્થુપ્પન્નં રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનં ભવવિસેસાય, દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય ચ સંવત્તતિ, અભિઞ્ઞાય, વિપસ્સનાય ચ પાદકમ્પિ હોતિ, અનારુપ્પત્તા પન નિરોધપાદકં ન હોતિ. સેસાનિ પન નવ કસિણાનિ નિરોધપાદકાનિપીતિ અયમેતેસં વિસેસો. આનાપાનજ્ઝાનસ્સાપિ પનેત્થ વાયોકસિણે સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બોતિ. કસિણકથા.

એવં કસિણવસેન અટ્ઠવિધા ચેતે અભિભાયતનવસેન પન પચ્ચેકં અટ્ઠવિધા હોન્તિ. ભગવતા હિ –

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ, તાનિ અભિભુય્ય…પે… અપ્પમાણાનિ. તાનિ અભિભુય્ય …પે… પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ…પે… અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ સુવિસુદ્ધં નીલં પીતં લોહિતં ઓદાત’’ન્તિ (ધ. સ. ૨૧૧ આદયો) –

અટ્ઠ અભિભાયતનાનિ દેસિતાનિ, તાનિ ચ કસિણેસ્વેવ અભિભવિત્વા સમાપજ્જનવસેન ઝાનુપ્પત્તિવિસેસતો, અનારમ્મણવિસેસતો. તત્થ હિ અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞીતિ અલાભિતાય વા અનત્થિકતાય વા અજ્ઝત્તરૂપે કસિણવસેન પરિકમ્મસઞ્ઞાવિરહિતોવ. બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતીતિ બહિદ્ધા અટ્ઠ કસિણરૂપાનિ પરિકમ્મવસેન ચેવ અપ્પનાવસેન ચ પસ્સતિ. પરિત્તાનીતિ ખુદ્દકપરિમાણાનિ, તાનિ અભિભુય્ય પસ્સન્તો ચ સમ્પન્નગહણિકો કટચ્છુમત્તં ભત્તં લભિત્વા ‘‘કિં એત્થ ભુઞ્જિતબ્બં અત્થી’’તિ સઙ્કડ્ઢિત્વા સબ્બં એકકબળમેવ કરોતિ, એવમેવ ઞાણુત્તરિકો ‘‘કિમેત્થ પરિત્તકે આરમ્મણે સમાપજ્જિતબ્બં અત્થિ, નાયં મમ ભારો’’તિ તાનિ અભિભવિત્વા સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવ અપ્પનં નિબ્બત્તેતિ, તસ્મા તં ઝાનં ‘‘અભિભાયતન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અપ્પમાણાનીતિ મહન્તાનિ. તાનિ અભિભુય્યાતિ મહગ્ઘસો એકં ભત્તપાતિં લભિત્વા વિય ઞાણુત્તરો અપ્પમાણં લભિત્વા ‘‘એતં વા હોતુ અઞ્ઞં વા, કિમેત્થ સમાપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ અપ્પનં નિબ્બત્તેતિ. સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનીતિ પરિસુદ્ધાપરિસુદ્ધવણ્ણાનિ. પરિસુદ્ધાનિ હિ નીલાદીનિ, અપરિસુદ્ધાનિ ચ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનીતિ ઇધ અધિપ્પેતાનિ, એતાનિપિ ‘‘સુવણ્ણાનિ વા હોન્તુ દુબ્બણ્ણાનિ વા, પરિત્તઅપ્પમાણવસેનેવ અભિભાયતનાની’’તિ આગમટ્ઠકથાસુ (દી. નિ. અટ્ટ. ૨.૧૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૪૯; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૮.૬૫) વણ્ણિતાનિ. વણ્ણાભોગસ્સ હિ અત્થિતાય પુરિમાનિ અભિભાયતનાનિ વણ્ણાભોગરહિતસહિતતાય એત્થ કેવલતો વિસેસસબ્ભાવા ચતુધા વુત્તાનિ, નીલાદીનિ પન ચત્તારિ સુવિસુદ્ધવણ્ણવસેન સુખારોહતાય ઞાણુત્તરિકો અભિભવિત્વા અપ્પનં નિબ્બત્તેતિ, તસ્મા આરમ્મણવિસેસાભાવેપિ ઝાનુપ્પત્તિવિસેસતો ઇમેસં અટ્ઠન્નં અભિભાયતનાનં વસેન પચ્ચેકં અટ્ઠવિધા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. અભિભાયતનકથા.

તાનિ પુન યથા ચ અભિભાયતનવસેન, એવં વિમોક્ખવસેનાપિ પચ્ચેકં તિવિધા હોન્તિ. ભગવતા હિ ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતિ, અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ, સુભન્ત્વેવ અધિમુત્તો હોતી’’તિ (ધ. સ. ૨૪૦ આદયો; દી. નિ. ૩.૩૩૯, ૩૫૮; અ. નિ. ૮.૬૬) તયો વિમોક્ખા દેસિતા. તે ચ કસિણેસ્વેવ અધિમુચ્ચનવસેન ઝાનુપ્પત્તિવિસેસતો, ભાવનારમ્મણવિસેસતો કિમિદં અધિમુચ્ચનં નામ? પચ્ચનીકધમ્મેહિ સુટ્ઠુ વિમુચ્ચનં, આરમ્મણેસુ ચ સુટ્ઠુ અભિરતિ, પિતુ માતુ અઙ્કે વિસ્સટ્ઠઙ્ગપચ્ચઙ્ગસ્સ દારકસ્સ સયનં વિય અનિગ્ગહિતભાવેન નિરાસઙ્કતાય આરમ્મણે પવત્તીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ રૂપીતિ અજ્ઝત્તં કેસાદીસુ ઉપ્પાદિતં રૂપજ્ઝાનં રૂપં નામ, તદસ્સ અત્થીતિ રૂપી. અજ્ઝત્તમ્પિ હિ કેસાદીસુ નીલં, મેદાદીસુ પીતં, મંસાદીસુ લોહિતં, દન્તાદીસુ ઓદાતઞ્ચ વણ્ણકસિણવસેન આભુજિત્વા પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ રૂપજ્ઝાનાનિ, કસિણં ઉગ્ઘાટેત્વા ચ અરૂપજ્ઝાનાનિ ઉપ્પજ્જન્તેવ. રૂપાનિ પસ્સતીતિ બહિદ્ધાપિ નીલકસિણાદિરૂપાનિ ઝાનચક્ખુના પસ્સતિ, ઇમિના અજ્ઝત્તબહિદ્ધવત્થુકેસુ કસિણેસુ ઝાનપ્પટિલાભો દસ્સિતો. અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞીતિ અત્તનો કેસાદીસુ અનુપ્પાદિતરૂપાવચરજ્ઝાનો, ઇમિના બહિદ્ધા પટિલદ્ધજ્ઝાનતા દસ્સિતા. સુભન્ત્વેવ અધિમુત્તો હોતીતિ ઇમિના સુવિસુદ્ધેસુ નીલાદિવણ્ણકસિણેસુ ‘‘સુભ’’ન્તિ અધિમુત્તિવસેન પટિલદ્ધજ્ઝાનતા દસ્સિતા. એવં આરમ્મણવિસેસાભાવેપિ અધિમુત્તિવસેન ઝાનુપ્પત્તિવિસેસતો ઇમેસં તિણ્ણં વિમોક્ખાનં વસેન પચ્ચેકં તિવિધા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. વિમોક્ખકથા.

યથા ચ વિમોક્ખતો, એવં પટિપદાભેદતો પચ્ચેકં ચતુબ્બિધા હોન્તિ દુક્ખપટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞં, દુક્ખપટિપદં ખિપ્પાભિઞ્ઞં, સુખપટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞં, સુખપટિપદં ખિપ્પાભિઞ્ઞન્તિ. તત્થ પઠમસમન્નાહારતો પટ્ઠાય યાવ ઉપચારં ઉપ્પજ્જતિ, તાવ પવત્તા ઝાનભાવના ‘‘પટિપદા’’તિ વુચ્ચતિ. સા એકચ્ચસ્સ દુક્ખા નીવરણાદિપચ્ચનીકધમ્મસમુદાચારગહનતાય અસુખસેવના હોતિ, એકચ્ચસ્સ તદભાવતો સુખા. ઉપચારતો પન પટ્ઠાય યાવ અપ્પના, તાવ પવત્તા પઞ્ઞા ‘‘અભિઞ્ઞા’’તિ વુચ્ચતિ. સા એકચ્ચસ્સ દન્ધા અસીઘપ્પવત્તિની, એકચ્ચસ્સ ખિપ્પા. અસપ્પાયસેવિનો દુક્ખા પટિપદા હોતિ દન્ધા ચ અભિઞ્ઞા, સપ્પાયસેવિનો સુખા પટિપદા હોતિ ખિપ્પા ચ અભિઞ્ઞા. પુબ્બાપરકાલેસુ સપ્પાયાસપ્પાયસેવનવસેન વોમિસ્સતા ચ વેદિતબ્બા. તથા પલિબોધુપચ્છેદાદિકં પુબ્બકિચ્ચં અસમ્પાદેન્તસ્સ પટિપદા દુક્ખા, સમ્પાદેન્તસ્સ સુખા પટિપદા. અપ્પનાકોસલ્લં અસમ્પાદેન્તસ્સ દન્ધાભિઞ્ઞા, સમ્પાદેન્તસ્સ ખિપ્પા. કિલેસિન્દ્રિયાનં વા તિક્ખમુદુતાય પઠમા, વિપરિયાયેન ચતુત્થા, વોમિસ્સતાય મજ્ઝિમા દ્વેતિ વેદિતબ્બા. તણ્હાવિજ્જાભિભવનાનભિભવનવસેન વા સમથવિપસ્સનાસુ કતાધિકારાકતાધિકારતાવસેન વાપિ એતાસં પભેદો વેદિતબ્બો. પઠમજ્ઝાનાદિઆગમનવસેનાપિ દુતિયાદીનં પટિપદાભિઞ્ઞાભેદો હોતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. એવં પટિપદાવસેન પચ્ચેકં ચતુબ્બિધા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. પટિપદાકથા.

યથા ચ પટિપદાહિ, એવં આરમ્મણભેદતોપિ પચ્ચેકં ચતુબ્બિધા હોન્તિ પરિત્તં પરિત્તારમ્મણં, પરિત્તં અપ્પમાણારમ્મણં, અપ્પમાણં પરિત્તારમ્મણં, અપ્પમાણં અપ્પમાણારમ્મણન્તિ. તત્થ યં અપ્પગુણં, ઉપરિજ્ઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતિ, ઇદં પરિત્તં. યં પન અવડ્ઢિતે આરમ્મણે પવત્તં, તં પરિત્તં આરમ્મણં અસ્સાતિ પરિત્તારમ્મણં. વિપરિયાયતો અપ્પમાણં અપ્પમાણારમ્મણં. તદુભયવોમિસ્સતાય મજ્ઝે ઇતરદ્વયં વેદિતબ્બં. એવં આરમ્મણભેદતો ચતુબ્બિધા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. આરમ્મણકથા.

યથા ચ પટિપદારમ્મણેહિ, એવં અધિપતીનં વસેન પચ્ચેકં ચતુબ્બિધતા, હીનત્તિકવસેન પુન તિવિધતા ચ યોજેત્વા વેદિતબ્બા.

દસકસિણમૂલવિભાગકથા નિટ્ઠિતા.

યથા કસિણમૂલેસુ, એવં બ્રહ્મવિહારમૂલેસુપિ યથાયોગં વિભાગો વેદિતબ્બો – મેત્તાકરુણામુદિતાવસેન હિ આદિતો ચત્તારિ ઝાનાનિ પચ્ચેકં તિવિધા હોન્તિ મેત્તાસહગતં, કરુણાસહગતં, મુદિતાસહગતન્તિ. પઞ્ચમજ્ઝાનં પન ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારવસેન એકવિધં ઉપેક્ખાસહગતન્તિ. પુરિમેસુ હિ તીસુ પઞ્ચમજ્ઝાનં નુપ્પજ્જતિ. કસ્મા? સોમનસ્સાવિપ્પયોગતો, સોમનસ્સસમુટ્ઠિતાનં બ્યાપાદવિહિંસારતીનં યથાક્કમં નિસ્સરણત્તા, પચ્છિમે ચ તિકચતુક્કજ્ઝાનં નુપ્પજ્જતિ. કસ્મા? ઉપેક્ખાવેદનાસમ્પયોગતો, તસ્સા ચ પટિઘાનુનયનિસ્સરણતો મજ્ઝત્તાકારેન પવત્તિતો, તાનિ પુન પટિપદારમ્મણાધિપતિહીનત્તિકભેદેહિ પુબ્બે વુત્તનયેન યોજેત્વા વેદિતબ્બાનિ. એત્થ ચ અપ્પસત્તારમ્મણવસેન પરિત્તારમ્મણતા, બહુસત્તારમ્મણવસેન અપ્પમાણારમ્મણતા ચ એકસ્મિં સત્તે અપ્પનં પાપેત્વા અનુક્કમેન એકાવાસએકવીથિગામાદિગતસત્તેસુ પાપનવસેન વડ્ઢના ચ વેદિતબ્બા. ધમ્મુદ્દેસે પનેત્થ કરુણાસહગતે મુદિતાવિરહિતા પઞ્ચતિંસ ધમ્મા, તેસુ છન્દાદયો ચત્તારો, કરુણા ચાતિ પઞ્ચેવ યેવાપનકા, કરુણા ચ નિયતાતિ વેદિતબ્બા. એવં મુદિતાસહગતેપિ. કેવલં કરુણાવિરહિતા મુદિતા નિયતા પવત્તાતિ અયમેત્થ વિસેસો. અવસેસબ્રહ્મવિહારદ્વયે, પન કસિણાસુભાદીસુ ચ સબ્બત્થ કરુણામુદિતાવિરહિતા ચ ચતુત્તિંસ ધમ્મા, તત્થ ચ છન્દાદયો ચત્તારોવ યેવાપનકા વેદિતબ્બાતિ. બ્રહ્મવિહારમૂલવિભાગકથા.

અસુભભેદતો પન પઠમજ્ઝાનમેવેકં દસવિધં હોતિ ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞાસહગતં વિનીલકવિપુબ્બકવિચ્છિદ્દકવિક્ખાયિતકવિક્ખિત્તકહતવિક્ખિત્તકલોહિતકપુળવકઅટ્ઠિકસઞ્ઞાસહગતન્તિ, દસવિધેપિ ચેતસ્મિં અસુભે પટિકૂલત્તા, દુબ્બલત્તા ચ વિતક્કબલેનેવ ઝાનં તિટ્ઠતિ, ન વિના વિતક્કેન સીઘસોતાય નદિયા અરિત્તબલેનેવ નાવા વિય, તસ્મા પઠમજ્ઝાનમેવેત્થ ઉપ્પજ્જતિ, સમથવિપસ્સનાદિઆનિસંસદસ્સાવિતાય, પનેત્થ નીવરણપ્પહાનેન ચ પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ બહુવેતનલાભદસ્સનેન પુપ્ફછડ્ડકસ્સ ગૂથરાસિમ્હિ વિય, ઉપસન્તબ્યાધિદુક્ખસ્સ ચ રોગિનો વમનવિરેચનપ્પવત્તિયં વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. તં પન દસવિધમ્પિ પઠમજ્ઝાનં પટિપદારમ્મણાધિપતિહીનત્તિકવસેન પચ્ચેકં યોજેત્વા વેદિતબ્બં. એત્થ ચ અસુભારમ્મણસ્સ અવડ્ઢનીયતાય ખુદ્દકે ઉદ્ધુમાતકાદિટ્ઠાને ઉપ્પન્નં નિમિત્તં પરિત્તારમ્મણં, મહન્તે અપ્પમાણારમ્મણં વેદિતબ્બં. એતેસુ પન દસસુ અસુભેસુ સામઞ્ઞતો દ્વત્તિંસાકારવસેન, નવસિવથિકપબ્બવસેન ચ પવત્તા કાયગતાસતિ સઙ્ગહિતા, વણ્ણકસિણેસુ ચ કેસાદીનં કોટ્ઠાસાનં નીલાદિવણ્ણારમ્મણા, ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનવસેન ઉપ્પન્ના કાયગતાસતિ ચ સઙ્ગહિતા. પદભાજનીયે વિસું ન વુત્તા, તસ્મા તેસં વસેનાપિ વિભાગો વેદિતબ્બો. અસુભમૂલવિભાગકથા.

એવં આરમ્મણાદિભેદતો ચ ભિન્નાનં રૂપાવચરકુસલધમ્માનં કાલદેસાદિભેદેન અનન્તતા, ભગવતા ચ એકત્તં ઉપનેત્વા દેસિતભાવો, વિત્થારનયાતિદેસો ચ કામાવચરકુસલે વુત્તાનુસારેન યથાનુરૂપં ઞાતબ્બો. ઇતો પરં અરૂપાવચરાદીસુપિ વિસેસમત્તમેવ વક્ખામ. એવં વિસયાદિપ્પભેદતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

રૂપાવચરકુસલધમ્મા નિટ્ઠિતા.

અરૂપાવચરા પન કુસલધમ્મા સમ્પયોગતો ન ભિન્ના, સબ્બેપિ ઉપેક્ખેકગ્ગતાસમ્પયુત્તાવ, ધમ્મુદ્દેસાદિતોપિ સબ્બસો રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનસદિસા. અરૂપાવચરભાવો એવ હેત્થ વિસેસો. વિસયાદિપ્પભેદતોતિ એત્થ પન આરમ્મણતો તે ચતુબ્બિધા હોન્તિ. સેય્યથિદં – આકાસાનઞ્ચાયતનં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ. તત્થ હિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે ‘‘અનન્તો આકાસો’’તિ પવત્તં પઠમં, તસ્મિં પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણે ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ પવત્તં દુતિયં, તસ્સ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણસ્સ અભાવે ‘‘નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ પવત્તં તતિયં, તસ્મિં તતિયે ‘‘સન્તમેતં પણીતમેત’’ન્તિ પવત્તં ચતુત્થં. પુરિમપુરિમેહિ પચ્છિમપચ્છિમં સન્તસન્તતરસન્તતમન્તિ ચ વેદિતબ્બં.

નનુ રૂપાવચરેસુ વિતક્કાદિઅઙ્ગસમતિક્કમતો ઉપરૂપરિઝાનાનં સન્તતરાદિભાવો વુત્તો, અઙ્ગાતિક્કમરહિતેસુ પન આરુપ્પેસુ કથન્તિ? આરમ્મણાતિક્કમતો. એતેસુ હિ કસિણરૂપસમતિક્કમતો પઠમં ઝાનં રૂપાવચરપઞ્ચમજ્ઝાનતો સન્તં, તતોપિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસાતિક્કમતો દુતિયં, તતોપિ આકાસે પવત્તવિઞ્ઞાણાતિક્કમતો તતિયં, તતોપિ આકાસે પવત્તવિઞ્ઞાણસ્સ સમતિક્કમતો ચતુત્થન્તિ. એવં અઙ્ગસમત્તેપિ થૂલથૂલાતિક્કમેન સુખુમસુખુમારમ્મણતાય ઉપરૂપરિજ્ઝાનાનં સન્તતરાદિભાવો વેદિતબ્બો સમાયામવિત્થારાનમ્પિ વત્થાનં સુત્તસુખુમતરાદિભાવો વિય. નનુ અભાવારમ્મણતાય તતિયારુપ્પં સન્તપણીતતો મનસિ કરોન્તસ્સ ચતુત્થારુપ્પસ્સ કથં તત્થ નિકન્તિપરિયાદાનં, કથં ચ સમતિક્કમો વા હોતીતિ? અસમાપજ્જિતુકામતાય, સા ચ અત્તનો સન્તપણીતતાય. યથા હિ રાજા દન્તકારાદિસિપ્પિકાનં અતિસુખુમમનાપસિપ્પં દિસ્વા ‘‘છેકા વતિમે આચરિયા’’તિ તેસં છેકતાય તુસ્સન્તોપિ ન તં સિપ્પિકભાવં પત્થેતિ, તં સમતિક્કમ્મ રાજભાવે એવ તિટ્ઠતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. એવં આરમ્મણભેદતો ચતુબ્બિધાનમ્પેતેસં પુન પટિપદારમ્મણાધિપતિહીનત્તિકભેદેહિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ પચ્ચેકં ભેદો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનનિકન્તિ પરિયાદાનદુક્ખતાય પઠમારુપ્પસ્સ, પઠમારુપ્પાદિનિકન્તિપરિયાદાનદુક્ખતાય દુતિયારુપ્પાદીનઞ્ચ દુક્ખપટિપદતા, પરિયાદિણ્ણનિકન્તિકસ્સ તદપ્પનાપરિવાસદન્ધતાય દન્ધાભિઞ્ઞતા, વિપરિયાયેન ઇતરા ચ વેદિતબ્બા. પરિત્તકસિણુગ્ઘાટિમાકાસમૂલકાનં પન ચતુન્નં પરિત્તારમ્મણતા, વિપરિયાયાનં અપ્પમાણારમ્મણતા વેદિતબ્બા. રૂપારૂપાવચરા પનેત્થ અધિપતિસહિતાવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન વિના અધિપતીહિ. કામાવચરા તુ અધિપતિરહિતાપિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તે ચ આરમ્મણાધિપતિ સહજાતાધિપતીતિ દ્વેપિ લબ્ભન્તિ. રૂપારૂપાવચરા પન સહજાતાધિપતિમેવ, નેતરં. તત્થ ચ છન્દાધિપતિના સહજાતા ધમ્મા છન્દાધિપતેય્યા, છન્દો પન અધિપતિ એવ, ન છન્દાધિપતેય્યો. ઇતરે પન અધિપતેય્યાવ, નાધિપતયો અઞ્ઞસ્સ અત્તના સહજાતસ્સ છન્દસ્સ, ઇતરેસઞ્ચ અધિપતિયત્થસ્સ અભાવા. એકસ્મિં હિ ચિત્તુપ્પાદે છન્દાદીસુ ચતૂસુપિ વિજ્જમાનેસુ યથાપચ્ચયં સહજાતાધિપતિ એકોવ લબ્ભતિ. એવં વીરિયાધિપતિયાદીસુપિ યથાનુરૂપં ઞાતબ્બં. એવં વિસયાદિપ્પભેદતો વિનિચ્છયો ઞાતબ્બો.

અરૂપાવચરકુસલધમ્મા નિટ્ઠિતા.

લોકુત્તરા પન કુસલા મગ્ગસમ્પયોગભેદતો ચતુબ્બિધા. સેય્યથિદં – સોતાપત્તિમગ્ગસમ્પયુત્તં સકદાગામિમગ્ગસમ્પયુત્તં અનાગામિમગ્ગસમ્પયુત્તં અરહત્તમગ્ગસમ્પયુત્તન્તિ. નનુ ચતૂસુપિ ચેતેસુ મગ્ગસમ્પયોગો સમાનો અટ્ઠન્નમ્પિ મગ્ગઙ્ગાનં સબ્બત્થ ઉપ્પત્તિતો કથં તત્થ ભેદોતિ? અનુસયપ્પહાનસઙ્ખાતસ્સ મગ્ગકિચ્ચસ્સ ભેદતો. અનુસયે મારેન્તો ગચ્છતીતિ હિ મગ્ગો. મગ્ગા હિ યથાસકં અનુસયે પજહન્તિ એવ, નિમિત્તા વુટ્ઠહન્તિ, પવત્તઞ્ચ છિન્દન્તિ નામાતિ વુચ્ચન્તિ. નિમિત્તન્તિ ચ પઞ્ચક્ખન્ધા, પવત્તન્તિપિ તે એવ. તં દુવિધં ઉપાદિન્નકં, અનુપાદિન્નકઞ્ચ.

તત્થપિ સોતાપત્તિમગ્ગો દિટ્ઠાનુસયં, વિચિકિચ્છાનુસયં, તદેકટ્ઠે ચ કિલેસે, તંસહજાતાનિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાનિ, વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તઞ્ચાતિ પઞ્ચાકુસલચિત્તાનિ ચ ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ, સમુગ્ઘાતેન્તો ચ અપાયભવતો ચેવ સુગતિભવતો ચ ઠપેત્વા સત્ત ભવે તદવસેસતો વુટ્ઠાતિ. તત્થ યદેતં પઠમમગ્ગાનુપ્પત્તિયં ઉપ્પજ્જમાનારહં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તપઞ્ચચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં, તં રૂપક્ખન્ધો, તાનિ પઞ્ચ ચિત્તાનિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તા વેદનાદયો ઇતરે તયો ખન્ધા. ઇમે અનુપાદિન્નપઞ્ચક્ખન્ધા અનુપાદિન્નનિમિત્તં, અનુપાદિન્નપ્પવત્તં નામ. તતો પઠમમગ્ગો વુટ્ઠાતિ, તં છિન્દતિ નામ. યદેતં અપાયભવે, સુગતિયઞ્ચ ઠપેત્વા સત્ત ભવે તદવસેસે ચ પઠમમગ્ગાનુપ્પત્તિયં આયતિં ઉપ્પજ્જમાનારહં કમ્મજક્ખન્ધપઞ્ચકં, તં ઉપાદિન્નનિમિત્તં, ઉપાદિન્નપ્પવત્તં નામ. તતો પઠમમગ્ગો વુટ્ઠાતિ, તઞ્ચ છિન્દતિ નામ. તતોવ પઠમમગ્ગો અનુસયં પજહન્તોવ નિમિત્તા વુટ્ઠહતિ, પવત્તઞ્ચ છિન્દતિ નામાતિ વેદિતબ્બં. એવં ઇતરમગ્ગેસુપિ ઉપાદિન્નાનુપાદિન્નનિમિત્તપ્પવત્તં વુટ્ઠાનં છિન્દનં યથાનુરૂપં ઞાતબ્બં.

સકદાગામિમગ્ગો પન ઓળારિકકામરાગાનુસયં, પટિઘાનુસયં, તદેકટ્ઠે ચ કિલેસે, તંસહજાતાનિ ચ તથા પવત્તાનિ ચત્તારિ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તાનિ, દ્વે ચ દોમનસ્સસહગતાનીતિ છ અકુસલચિત્તાનિ ચ ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ, સમુગ્ઘાતેન્તો ચ કામસુગતિતો ઠપેત્વા એકભવં તદવસેસતો વુટ્ઠાતિ, પતનુભૂતાવ તંસમઙ્ગિનો કામરાગબ્યાપાદા અધિમત્તા, તે ચ કદાચિ વિરળાવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બા.

અનાગામિમગ્ગોપિ તાનેવ તનુસહગતકામરાગપ્પટિઘાનુસયવસેન ઉપ્પન્નાનિ છ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ, સમુગ્ઘાતેન્તો ચ કામભવતો વુટ્ઠાતિ. અરહત્તમગ્ગો પન રૂપરાગઅરૂપરાગમાનાવિજ્જાનુસયે, ઉદ્ધચ્ચં, તદેકટ્ઠે સબ્બે કિલેસે ચ તંસહજાતાનિ ચત્તારિ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તાનિ, ઉદ્ધચ્ચસહગતઞ્ચાતિ પઞ્ચાકુસલચિત્તાનિ ચ ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ, સમુગ્ઘાતેન્તો ચ રૂપારૂપતો, સબ્બભવતોપિ વુટ્ઠાતિ. સેસં પઠમમગ્ગે વુત્તાનુસારતો વેદિતબ્બં. એવં અનુસયપ્પહાનસઙ્ખાતકિચ્ચભેદતો ચતુન્નં મગ્ગાનં ભેદો વેદિતબ્બો.

તદેવં મગ્ગસમ્પયોગભેદતો ચતુબ્બિધં, પુન ઝાનઙ્ગસમ્પયોગભેદતો પચ્ચેકં પઞ્ચવિધા હોન્તિ. કથં? પઠમમગ્ગસમ્પયુત્તં તાવ વિતક્કવિચારપીતિસુખેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં પઠમજ્ઝાનિકં, વિચારપીતિસુખેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં દુતિયજ્ઝાનિકં, પીતિસુખેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં તતિયજ્ઝાનિકં, સુખેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં ચતુત્થજ્ઝાનિકં, ઉપેક્ખેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં પઞ્ચમજ્ઝાનિકઞ્ચાતિ પઞ્ચવિધં હોતિ. એવં દુતિયમગ્ગાદિસમ્પયુત્તા ચાતિ વીસતિવિધા હોન્તિ, એત્થ ચ ચતુક્કનયવસેન સોળસવિધતાપિ યોજેતબ્બા. કિં પનેત્થ એવં ઝાનઙ્ગયોગભેદસ્સ નિયામકં કારણન્તિ? સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં. તસ્મિં હિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાભૂતે સોમનસ્સસહગતે અરિયમગ્ગા પઞ્ચમજ્ઝાનિકા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, સોમનસ્સસહગતા ચતુક્કજ્ઝાનિકાવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપેક્ખાસહગતે ચ ચતુક્કજ્ઝાનિકા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપેક્ખાસહગતા પઞ્ચમજ્ઝાનિકાવ ઉપ્પજ્જન્તિ.

નનુ ચેત્થ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં સોમનસ્સુપેક્ખાસહગતત્તા ચતુક્કપઞ્ચમજ્ઝાનિકાનં સોમનસ્સુપેક્ખાસહગતભાવસ્સ નિયામકહેતુ, વિતક્કાદિઅઙ્ગસમતિક્કમતો પન નેસં દુતિયાદિજ્ઝાનભાવસ્સ નિયામકેન અઞ્ઞેન ભવિતબ્બં. ન હિ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં વિતક્કાદિવિકલં ઉપ્પજ્જતિ. યેન તં નિયામકં ભવેય્ય, કિં તં નિયામકકારણન્તિ? પાદકજ્ઝાનં, સમ્મસિતજ્ઝાનં વા. રૂપારૂપાવચરેસુ હિ યં યં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તતુટ્ઠાય યે કેચિ પકિણ્ણકસઙ્ખારે સમ્મસિત્વા યે મગ્ગે ઉપ્પાદેતિ, તે સબ્બે તંતંઝાનસદિસાવ હોન્તિ. યં યં વા પન ઝાનં, તંસમ્પયુત્તે ચ અનિચ્ચાદિતો વિપસ્સિત્વા યે યે મગ્ગે ઉપ્પાદેતિ, તે ચ તંતંઝાનસદિસાવ હોન્તિ ભૂમિવણ્ણસદિસવણ્ણા ગોધા વિય. તત્થ ચ સુક્ખવિપસ્સકસ્સ ઉપ્પન્નમગ્ગાપિ, સમાપત્તિલાભિના ઝાનં પાદકં અકત્વા અસમ્મસિત્વાવ ઉપ્પાદિતમગ્ગાપિ પઠમજ્ઝાનં પાદકં કત્વા તં તં વા સમ્મસિત્વા ઉપ્પાદિતમગ્ગાપિ સબ્બે એકસદિસા પઠમજ્ઝાનિકાવ હોન્તિ. ન હિ લોકુત્તરમગ્ગો અપ્પનં અપ્પત્તો નામ અત્થિ. દુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનાનિ પાદકાનિ કત્વા વા તત્થ ગતે ધમ્મે સમ્મસિત્વા વા ઉપ્પાદિતમગ્ગા યથાક્કમં ચતુરઙ્ગિકા, તિવઙ્ગિકા, દુવઙ્ગિકા ચ હોન્તિ. પઞ્ચમજ્ઝાનં, પન આરુપ્પજ્ઝાનાનિ ચ પાદકં કત્વા વા તત્થ ગતે ધમ્મે સમ્મસિત્વા વા ઉપ્પાદિતમગ્ગા ઉપેક્ખેકગ્ગતાવસેન દુવઙ્ગિકાવ હોન્તિ. એતેસઞ્ચ પઞ્ચન્નં ઝાનિકાનમ્પિ પુબ્બભાગે વિપસ્સના સોમનસ્સસહગતાપિ હોતિ ઉપેક્ખાસહગતાપિ, વુટ્ઠાનગામિની પન વિપસ્સના ચતુક્કજ્ઝાનિકાનં સોમનસ્સસહગતા હોતિ. પઞ્ચમજ્ઝાનિકાનં પન ઉપેક્ખાસહગતાવાતિ તદેવ પાદકજ્ઝાનં, સમ્મસિતજ્ઝાનં વા નિયામકકારણન્તિ વેદિતબ્બં. એવં સમ્પયોગતો વિનિચ્છયો.

ધમ્મુદ્દેસાદિતો પન પઠમજ્ઝાનિકેસુ તાવ ચતૂસુ કામાવચરપઠમકુસલે વુત્તધમ્મેસુ ઠપેત્વા કરુણામુદિતા સત્તતિંસ ધમ્મા હોન્તિ. વિરતિયો પનેત્થ નિયતા, પાળિયઞ્ચ (ધ. સ. ૨૭૭) રૂપેન નિદ્દિટ્ઠા, છન્દાદયો ચ ચત્તારો યેવાપનકાતિ વેદિતબ્બા.

સઙ્ગહવારે પન બોધિપક્ખિયધમ્મેસુ પુબ્બે સઙ્ગહિતાવસેસાનં સતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનઇદ્ધિપાદબોજ્ઝઙ્ગાનં વસેન અતિરેકા ચત્તારો સઙ્ગહા વેદિતબ્બા. પઠમજ્ઝાનિકમગ્ગસમ્પયુત્તેસુ હિ ધમ્મેસુ સતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિપટ્ઠાનં, સા વિસયભેદેન ચતુબ્બિધા, ઇતરે અસ્સતિપટ્ઠાનાતિ સબ્બેવ તે દ્વિધા હોન્તિ. તથા વીરિયં પદહનટ્ઠેન સમ્મપ્પધાનં, તં કિચ્ચભેદેન ચતુબ્બિધં, ઇતરે અસમ્મપ્પધાનાતિ. તથા છન્દો વીરિયં ચિત્તં અમોહોતિ ચત્તારો ધમ્મા ઇજ્ઝનકટ્ઠેન યથાક્કમં ‘‘છન્દિદ્ધિપાદો વીરિયચિત્તવીમંસિદ્ધિપાદો’’તિ નામેન ‘‘ઇદ્ધિપાદા’’તિ વુચ્ચન્તિ, ઇતરે ‘‘અનિદ્ધિપાદા’’તિ. તથા સતિ અમોહો વીરિયં પીતિ પસ્સદ્ધિ સમાધિ તત્રમજ્ઝત્તતાતિ ઇમે સત્ત ધમ્મા બુજ્ઝનટ્ઠેન યથાક્કમં ‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ વુચ્ચન્તિ, ઇતરે અબોજ્ઝઙ્ગાતિ એવં ચત્તારો સઙ્ગહા.

સેસં સબ્બં લક્ખણાદિતો પટ્ઠાય સુઞ્ઞતવારપરિયોસાનં કામાવચરપઠમકુસલે વુત્તસદિસમેવ, કેવલં પન મગ્ગઙ્ગસઙ્ગહે ‘‘અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો હોતી’’તિ (ધ. સ. ૩૩૭) પદભાજનીયે સરૂપેનેવ નિદ્દિટ્ઠં, ઇન્દ્રિયસઙ્ગહે પઞ્ઞિન્દ્રિયટ્ઠાને પઠમમગ્ગસ્સ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં ગહેત્વા ઇતરમગ્ગાનં અઞ્ઞિન્દ્રિયં ગહેત્વાવ અટ્ઠિન્દ્રિયન્તિ અટ્ઠિન્દ્રિયતા, સબ્બત્થ લોકુત્તરતા ચ વિસેસો, સેસં તાદિસમેવ. પઠમજ્ઝાનિકા ચત્તારો મગ્ગા.

તથા દુતિયજ્ઝાનિકેસુપિ કેવલં ધમ્મુદ્દેસે વિતક્કાભાવો, સઙ્ગહવારે ચતુરઙ્ગજ્ઝાનતા, સત્તઙ્ગમગ્ગતા ચ વિસેસો, સેસં પઠમજ્ઝાનિકસદિસમેવ. દુતિયજ્ઝાનિકમગ્ગા.

તથા તતિયજ્ઝાનિકેસુપિ કેવલં ધમ્મુદ્દેસે વિચારાભાવો, સઙ્ગહવારે તિવઙ્ગિકજ્ઝાનતા ચ વિસેસો, સેસં દુતિયજ્ઝાનિકસદિસમેવ. તતિયજ્ઝાનિકમગ્ગા.

તથા ચતુત્થજ્ઝાનિકેસુપિ કેવલં ધમ્મુદ્દેસે પીતિયા અભાવો, કોટ્ઠાસવારે દુવઙ્ગિકજ્ઝાનતા, છળઙ્ગિકબોજ્ઝઙ્ગતા ચ વિસેસો, સેસં તતિયજ્ઝાનિકસદિસમેવ. ચતુત્થજ્ઝાનિકમગ્ગા.

તથા પઞ્ચમજ્ઝાનિકેસુપિ કેવલં સબ્બત્થ વેદનાપરિવત્તનમેવ વિસેસો, સેસં ચતુત્થજ્ઝાનિકસદિસમેવ. પઞ્ચમજ્ઝાનિકમગ્ગા. એવં ધમ્મુદ્દેસાદિતો વિનિચ્છયો.

વિસયાદિપ્પભેદતો પન સબ્બેપિ લોકુત્તરકુસલા આરમ્મણતો નિબ્બાનારમ્મણાવ, તસ્મા ન તતો નેસં ભેદો, પટિપદાદિભેદતો પન પુબ્બે વુત્તનયેન પચ્ચેકં ભેદો વેદિતબ્બો. એત્થ ચ યો નામરૂપપરિગ્ગહતો પટ્ઠાય કિલમન્તો વિપસ્સનં આરભિત્વા દુક્ખેન કસિરેન કિલેસે વિક્ખમ્ભેતિ, તસ્સ દુક્ખા પટિપદા હોતિ. યો પન વિક્ખમ્ભિતકિલેસો, સો વિપસ્સનાપરિવાસં વાસેન્તો ચિરેન મગ્ગપાતુભાવં પાપુણાતિ, તસ્સ દન્ધાભિઞ્ઞા હોતિ. ઇમિના નયેન ઇતરા તિસ્સોપિ પટિપદાભિઞ્ઞાયો વેદિતબ્બા. યથા ચ પટિપદાદિભેદતો, એવં વિમોક્ખભેદતોપિ પચ્ચેકં દ્વિધા હોન્તિ – સુઞ્ઞતવિમોક્ખો અપ્પણિહિતવિમોક્ખોતિ.