૨. નાલન્દસુત્તં

૩૭૮. એકં સમયં ભગવા નાલન્દાયં વિહરતિ પાવારિકમ્બવને. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એવંપસન્નો અહં, ભન્તે, ભગવતિ! ન ચાહુ, ન ચ ભવિસ્સતિ, ન ચેતરહિ વિજ્જતિ અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો, યદિદં – સમ્બોધિય’’ન્તિ. ‘‘ઉળારા ખો ત્યાયં, સારિપુત્ત, આસભી વાચા ભાસિતા, એકંસો ગહિતો, સીહનાદો નદિતો – ‘એવંપસન્નો અહં, ભન્તે, ભગવતિ! ન ચાહુ, ન ચ ભવિસ્સતિ ન ચેતરહિ વિજ્જતિ અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો, યદિદં – સમ્બોધિય’’’ન્તિ.

‘‘કિં નુ તે, સારિપુત્ત, યે તે અહેસું અતીતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, સબ્બે તે ભગવન્તો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતા – ‘એવંસીલા તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિ વા, ‘એવંધમ્મા તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિ વા, ‘એવંપઞ્ઞા તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિ વા, ‘એવંવિહારિનો તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિ વા, ‘એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિ વા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’!

‘‘કિં પન તે, સારિપુત્ત, યે તે ભવિસ્સન્તિ અનાગતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, સબ્બે તે ભગવન્તો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતા – ‘એવંસીલા તે ભગવન્તો ભવિસ્સન્તિ’ ઇતિ વા, ‘એવંધમ્મા તે ભગવન્તો ભવિસ્સન્તિ’ ઇતિ વા, ‘એવંપઞ્ઞા તે ભગવન્તો ભવિસ્સન્તિ’ ઇતિ વા, ‘એવંવિહારિનો તે ભગવન્તો ભવિસ્સન્તિ’ ઇતિ વા, ‘એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો ભવિસ્સન્તિ’ ઇતિ વા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘કિં પન ત્યાહં [કિં પન તે (સી.)], સારિપુત્ત, એતરહિ, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો – ‘એવંસીલો ભગવા’ ઇતિ વા, ‘એવંધમ્મો ભગવા’ ઇતિ વા, ‘એવંપઞ્ઞો ભગવા’ ઇતિ વા, ‘એવંવિહારી ભગવા’ ઇતિ વા, ‘એવંવિમુત્તો ભગવા’ ઇતિ વા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘એત્થ ચ તે, સારિપુત્ત, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ અરહન્તેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ ચેતોપરિયઞાણં [ચેતોપરિયાયઞાણં (બહૂસુ)] નત્થિ. અથ કિઞ્ચરહિ ત્યાયં, સારિપુત્ત, ઉળારા આસભી વાચા ભાસિતા, એકંસો ગહિતો, સીહનાદો નદિતો – ‘એવંપસન્નો અહં, ભન્તે, ભગવતિ! ન ચાહુ, ન ચ ભવિસ્સતિ, ન ચેતરહિ વિજ્જતિ અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ભગવતા’ ભિય્યોભિઞ્ઞતરો, યદિદં – સમ્બોધિય’’ન્તિ?

‘‘ન ખો મે [ન ખો મે તં (સ્યા. કં. ક.)], ભન્તે, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ અરહન્તેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ ચેતોપરિયઞાણં અત્થિ, અપિ ચ મે ધમ્મન્વયો વિદિતો. સેય્યથાપિ, ભન્તે, રઞ્ઞો પચ્ચન્તિમં નગરં દળ્હુદ્ધાપં [દળ્હુદ્દાપં (સી. પી. ક.), દળ્હદ્ધાપં (સ્યા. કં.)] દળ્હપાકારતોરણં એકદ્વારં. તત્રસ્સ દોવારિકો પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી અઞ્ઞાતાનં નિવારેતા ઞાતાનં પવેસેતા. સો તસ્સ નગરસ્સ સમન્તા અનુપરિયાયપથં અનુક્કમમાનો ન પસ્સેય્ય પાકારસન્ધિં વા પાકારવિવરં વા, અન્તમસો બિળારનિક્ખમનમત્તમ્પિ. તસ્સ એવમસ્સ – ‘યે ખો કેચિ ઓળારિકા પાણા ઇમં નગરં પવિસન્તિ વા નિક્ખમન્તિ વા, સબ્બે તે ઇમિનાવ દ્વારેન પવિસન્તિ વા નિક્ખમન્તિ વા’તિ. એવમેવ ખો મે, ભન્તે, ધમ્મન્વયો વિદિતો – ‘યેપિ તે, ભન્તે, અહેસું અતીતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, સબ્બે તે ભગવન્તો પઞ્ચ નીવરણે પહાય, ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે, ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા, અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિંસુ. યેપિ તે, ભન્તે, ભવિસ્સન્તિ અનાગતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, સબ્બે તે ભગવન્તો પઞ્ચ નીવરણે પહાય, ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે, ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા, અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિસ્સન્તિ. ભગવાપિ, ભન્તે, એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો પઞ્ચ નીવરણે પહાય, ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે, ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા, અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત! તસ્માતિહ ત્વં, સારિપુત્ત, ઇમં ધમ્મપરિયાયં અભિક્ખણં ભાસેય્યાસિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં. યેસમ્પિ હિ, સારિપુત્ત, મોઘપુરિસાનં ભવિસ્સતિ તથાગતે કઙ્ખા વા વિમતિ વા, તેસમ્પિમં ધમ્મપરિયાયં સુત્વા યા તથાગતે કઙ્ખા વા વિમતિ વા સા પહીયિસ્સતી’’તિ. દુતિયં.