૩. દુતિયઇસિદત્તસુત્તં

૩૪૫. એકં સમયં સમ્બહુલા થેરા ભિક્ખૂ મચ્છિકાસણ્ડે વિહરન્તિ અમ્બાટકવને. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચિત્તો ગહપતિ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેન્તુ મે, ભન્તે થેરા, સ્વાતનાય ભત્ત’’ન્તિ. અધિવાસેસું ખો થેરા ભિક્ખૂ તુણ્હીભાવેન. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ થેરાનં ભિક્ખૂનં અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના થેરે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન ચિત્તસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિંસુ.

અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મન્તં થેરં એતદવોચ – ‘‘યા ઇમા, ભન્તે થેર, અનેકવિહિતા દિટ્ઠિયો લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ – ‘સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા, અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા. યાનિ ચિમાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ બ્રહ્મજાલે ભણિતાનિ; ઇમા નુ ખો, ભન્તે, દિટ્ઠિયો કિસ્મિં સતિ હોન્તિ, કિસ્મિં અસતિ ન હોન્તી’’તિ?

એવં વુત્તે, આયસ્મા થેરો તુણ્હી અહોસિ. દુતિયમ્પિ ખો ચિત્તો ગહપતિ…પે… તતિયમ્પિ ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મન્તં થેરં એતદવોચ – ‘‘યા ઇમા, ભન્તે થેર, અનેકવિહિતા દિટ્ઠિયો લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ – સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા, અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા. યાનિ ચિમાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ બ્રહ્મજાલે ભણિતાનિ; ઇમા નુ ખો, ભન્તે, દિટ્ઠિયો કિસ્મિં સતિ હોન્તિ, કિસ્મિં અસતિ ન હોન્તી’’તિ? તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા થેરો તુણ્હી અહોસિ.

તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ઇસિદત્તો તસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે સબ્બનવકો હોતિ. અથ ખો આયસ્મા ઇસિદત્તો આયસ્મન્તં થેરં એતદવોચ – ‘‘બ્યાકરોમહં, ભન્તે થેર, ચિત્તસ્સ ગહપતિનો એતં પઞ્હ’’ન્તિ? ‘‘બ્યાકરોહિ ત્વં, આવુસો ઇસિદત્ત, ચિત્તસ્સ ગહપતિનો એતં પઞ્હ’’ન્તિ. ‘‘એવઞ્હિ ત્વં, ગહપતિ, પુચ્છસિ – ‘યા ઇમા, ભન્તે થેર, અનેકવિહિતા દિટ્ઠિયો લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ – સસ્સતો લોકોતિ વા…પે…; ઇમા નુ ખો, ભન્તે, દિટ્ઠિયો કિસ્મિં સતિ હોન્તિ, કિસ્મિં અસતિ ન હોન્તી’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘યા ઇમા, ગહપતિ, અનેકવિહિતા દિટ્ઠિયો લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ – ‘સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા. યાનિ ચિમાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ બ્રહ્મજાલે ભણિતાનિ; ઇમા ખો, ગહપતિ, દિટ્ઠિયો સક્કાયદિટ્ઠિયા સતિ હોન્તિ, સક્કાયદિટ્ઠિયા અસતિ ન હોન્તી’’’તિ.

‘‘કથં પન, ભન્તે, સક્કાયદિટ્ઠિ હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ગહપતિ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. એવં ખો, ગહપતિ, સક્કાયદિટ્ઠિ હોતી’’તિ.

‘‘કથં પન, ભન્તે, સક્કાયદિટ્ઠિ ન હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ગહપતિ, સુતવા અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં વા અત્તાનં, ન અત્તનિ વા રૂપં, ન રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં, ન અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, ન વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. એવં ખો, ગહપતિ, સક્કાયદિટ્ઠિ ન હોતી’’તિ.

‘‘કુતો, ભન્તે, અય્યો ઇસિદત્તો આગચ્છતી’’તિ? ‘‘અવન્તિયા ખો, ગહપતિ, આગચ્છામી’’તિ. ‘‘અત્થિ, ભન્તે, અવન્તિયા ઇસિદત્તો નામ કુલપુત્તો અમ્હાકં અદિટ્ઠસહાયો પબ્બજિતો? દિટ્ઠો સો આયસ્મતા’’તિ? ‘‘એવં, ગહપતી’’તિ. ‘‘કહં નુ ખો સો, ભન્તે, આયસ્મા એતરહિ વિહરતી’’તિ? એવં વુત્તે, આયસ્મા ઇસિદત્તો તુણ્હી અહોસિ. ‘‘અય્યો નો, ભન્તે, ઇસિદત્તો’’તિ? ‘‘એવં, ગહપતી’’તિ. ‘‘અભિરમતુ, ભન્તે, અય્યો ઇસિદત્તો મચ્છિકાસણ્ડે. રમણીયં અમ્બાટકવનં. અહં અય્યસ્સ ઇસિદત્તસ્સ ઉસ્સુક્કં કરિસ્સામિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ. ‘‘કલ્યાણં વુચ્ચતિ, ગહપતી’’તિ.

અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મતો ઇસિદત્તસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા થેરે ભિક્ખૂ પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ ભુત્તાવિનો ઓનીતપત્તપાણિનો ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિંસુ. અથ ખો આયસ્મા થેરો આયસ્મન્તં ઇસિદત્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ ખો તં, આવુસો ઇસિદત્ત, એસો પઞ્હો પટિભાસિ. નેસો પઞ્હો મં પટિભાસિ. તેનહાવુસો ઇસિદત્ત, યદા અઞ્ઞથાપિ એવરૂપો પઞ્હો આગચ્છેય્ય, તઞ્ઞેવેત્થ પટિભાસેય્યા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા ઇસિદત્તો સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય મચ્છિકાસણ્ડમ્હા પક્કામિ. યં મચ્છિકાસણ્ડમ્હા પક્કામિ, તથા પક્કન્તોવ અહોસિ, ન પુન પચ્ચાગચ્છીતિ. તતિયં.