૭. ચિત્તસંયુત્તં
૧. સંયોજનસુત્તં
૩૪૩. એકં સમયં સમ્બહુલા થેરા ભિક્ખૂ મચ્છિકાસણ્ડે વિહરન્તિ અમ્બાટકવને. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલાનં થેરાનં ભિક્ખૂનં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાનં મણ્ડલમાળે સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘‘‘સંયોજન’ન્તિ વા, આવુસો, ‘સંયોજનિયા ધમ્મા’તિ વા ઇમે ધમ્મા નાનત્થા નાનાબ્યઞ્જના ઉદાહુ એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ? તત્રેકચ્ચેહિ થેરેહિ ભિક્ખૂહિ એવં બ્યાકતં હોતિ – ‘‘‘સંયોજન’ન્તિ વા, આવુસો, ‘સંયોજનિયા ધમ્મા’તિ વા ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચા’’તિ. એકચ્ચેહિ થેરેહિ ભિક્ખૂહિ એવં બ્યાકતં હોતિ – ‘‘‘સંયોજન’ન્તિ વા, આવુસો, ‘સંયોજનિયા ધમ્મા’તિ વા ઇમે ધમ્મા એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન ચિત્તો ગહપતિ મિગપથકં અનુપ્પત્તો હોતિ કેનચિદેવ કરણીયેન. અસ્સોસિ ખો ચિત્તો ગહપતિ સમ્બહુલાનં કિર થેરાનં ભિક્ખૂનં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાનં મણ્ડલમાળે સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘‘‘સંયોજન’ન્તિ વા, આવુસો, ‘સંયોજનિયા ધમ્મા’તિ વા ઇમે ધમ્મા નાનત્થા નાનાબ્યઞ્જના ઉદાહુ એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ? તત્રેકચ્ચેહિ થેરેહિ ભિક્ખૂહિ એવં બ્યાકતં – ‘‘‘સંયોજન’ન્તિ વા, આવુસો, ‘સંયોજનિયા ધમ્મા’તિ વા ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચા’’તિ. એકચ્ચેહિ થેરેહિ ભિક્ખૂહિ એવં બ્યાકતં ‘સંયોજન’ન્તિ વા, આવુસો ‘સંયોજનિયા ધમ્મા’તિ વા ઇમે ધમ્મા એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાનન્તિ. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચિત્તો ગહપતિ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે, સમ્બહુલાનં કિર થેરાનં ભિક્ખૂનં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાનં મણ્ડલમાળે સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘સંયોજન’ન્તિ વા, આવુસો, ‘સંયોજનિયા ધમ્મા’તિ વા ઇમે ધમ્મા નાનત્થા નાનાબ્યઞ્જના ઉદાહુ એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ? એકચ્ચેહિ થેરેહિ ભિક્ખૂહિ એવં બ્યાકતં – ‘‘‘સંયોજન’ન્તિ વા, આવુસો, ‘સંયોજનિયા ધમ્મા’તિ વા ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચા’’તિ. એકચ્ચેહિ થેરેહિ ભિક્ખૂહિ એવં બ્યાકતં ‘‘‘સંયોજન’ન્તિ વા, આવુસો, ‘સંયોજનિયા ધમ્મા’તિ વા ઇમે ધમ્મા એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ. ‘‘એવં, ગહપતી’’તિ.
‘‘‘સંયોજન’ન્તિ વા, ભન્તે, ‘સંયોજનિયા ધમ્મા’તિ વા ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચ. તેન હિ, ભન્તે, ઉપમં વો કરિસ્સામિ. ઉપમાયપિધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનન્તિ. સેય્યથાપિ, ભન્તે, કાળો ચ બલીબદ્દો ઓદાતો ચ બલીબદ્દો એકેન દામેન વા યોત્તેન વા સંયુત્તા અસ્સુ. યો નુ ખો એવં વદેય્ય – ‘કાળો બલીબદ્દો ઓદાતસ્સ બલીબદ્દસ્સ સંયોજનં, ઓદાતો બલીબદ્દો કાળસ્સ બલીબદ્દસ્સ સંયોજન’ન્તિ, સમ્મા નુ ખો સો વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ગહપતિ! ન ખો, ગહપતિ, કાળો બલીબદ્દો ઓદાતસ્સ બલીબદ્દસ્સ સંયોજનં, નપિ ઓદાતો બલીબદ્દો કાળસ્સ બળીબદ્દસ્સ સંયોજનં; યેન ખો તે એકેન દામેન વા યોત્તેન વા સંયુત્તા તં તત્થ સંયોજન’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભન્તે, ન ચક્ખુ રૂપાનં સંયોજનં, ન રૂપા ચક્ખુસ્સ સંયોજનં; યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો તં તત્થ સંયોજનં. ન સોતં સદ્દાનં… ન ઘાનં ગન્ધાનં… ન જિવ્હા રસાનં… ન કાયો ફોટ્ઠબ્બાનં સંયોજનં, ન ફોટ્ઠબ્બા કાયસ્સ સંયોજનં; યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો તં તત્થ સંયોજનં. ન મનો ધમ્માનં સંયોજનં, ન ધમ્મા મનસ્સ સંયોજનં; યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો તં તત્થ સંયોજન’’ન્તિ. ‘‘લાભા તે, ગહપતિ, સુલદ્ધં તે, ગહપતિ, યસ્સ તે ગમ્ભીરે બુદ્ધવચને પઞ્ઞાચક્ખુ કમતી’’તિ. પઠમં.
૨. પઠમઇસિદત્તસુત્તં
૩૪૪. એકં સમયં સમ્બહુલા થેરા ભિક્ખૂ મચ્છિકાસણ્ડે વિહરન્તિ અમ્બાટકવને. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચિત્તો ગહપતિ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેન્તુ મે, ભન્તે, થેરા સ્વાતનાય ભત્ત’’ન્તિ. અધિવાસેસું ખો થેરા ભિક્ખૂ તુણ્હીભાવેન. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ થેરાનં ભિક્ખૂનં અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના થેરે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન ચિત્તસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિંસુ.
અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મન્તં થેરં એતદવોચ – ‘‘‘ધાતુનાનત્તં, ધાતુનાનત્ત’ન્તિ, ભન્તે થેર, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ધાતુનાનત્તં વુત્તં ભગવતા’’તિ? એવં વુત્તે આયસ્મા થેરો તુણ્હી અહોસિ. દુતિયમ્પિ ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મન્તં થેરં એતદવોચ – ‘‘‘ધાતુનાનત્તં, ધાતુનાનત્ત’ન્તિ, ભન્તે થેર, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ધાતુનાનત્તં વુત્તં ભગવતા’’તિ? દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા થેરો તુણ્હી અહોસિ. તતિયમ્પિ ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મન્તં થેરં એતદવોચ – ‘‘‘ધાતુનાનત્તં, ધાતુનાનત્ત’ન્તિ, ભન્તે થેર, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ધાતુનાનત્તં વુત્તં ભગવતા’’તિ? તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા થેરો તુણ્હી અહોસિ.
તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ઇસિદત્તો તસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે સબ્બનવકો હોતિ. અથ ખો આયસ્મા ઇસિદત્તો આયસ્મન્તં થેરં એતદવોચ – ‘‘બ્યાકરોમહં, ભન્તે થેર, ચિત્તસ્સ ગહપતિનો એતં પઞ્હ’’ન્તિ? ‘‘બ્યાકરોહિ ત્વં, આવુસો ઇસિદત્ત, ચિત્તસ્સ ગહપતિનો એતં પઞ્હ’’ન્તિ. ‘‘એવઞ્હિ ત્વં, ગહપતિ, પુચ્છસિ – ‘ધાતુનાનત્તં, ધાતુનાનત્તન્તિ, ભન્તે થેર, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ધાતુનાનત્તં, વુત્તં ભગવતા’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘ઇદં ખો, ગહપતિ, ધાતુનાનત્તં વુત્તં ભગવતા – ચક્ખુધાતુ, રૂપધાતુ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ…પે… મનોધાતુ, ધમ્મધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. એત્તાવતા ખો, ગહપતિ, ધાતુનાનત્તં વુત્તં ભગવતા’’તિ.
અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મતો ઇસિદત્તસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા થેરે ભિક્ખૂ પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ ભુત્તાવિનો ઓનીતપત્તપાણિનો ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિંસુ. અથ ખો આયસ્મા થેરો આયસ્મન્તં ઇસિદત્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ ખો તં, આવુસો ઇસિદત્ત, એસો પઞ્હો પટિભાસિ, નેસો પઞ્હો મં પટિભાસિ. તેનહાવુસો ઇસિદત્ત, યદા અઞ્ઞથાપિ [યદા અઞ્ઞદાપિ (સી. પી.) અઞ્ઞદાપિ (?)] એવરૂપો પઞ્હો આગચ્છેય્ય, તઞ્ઞેવેત્થ પટિભાસેય્યા’’તિ. દુતિયં.
૩. દુતિયઇસિદત્તસુત્તં
૩૪૫. એકં સમયં સમ્બહુલા થેરા ભિક્ખૂ મચ્છિકાસણ્ડે વિહરન્તિ અમ્બાટકવને. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચિત્તો ગહપતિ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેન્તુ મે, ભન્તે થેરા, સ્વાતનાય ભત્ત’’ન્તિ. અધિવાસેસું ખો થેરા ભિક્ખૂ તુણ્હીભાવેન. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ થેરાનં ભિક્ખૂનં અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના થેરે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન ચિત્તસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિંસુ.
અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મન્તં થેરં એતદવોચ – ‘‘યા ઇમા, ભન્તે થેર, અનેકવિહિતા દિટ્ઠિયો લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ – ‘સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા, અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા. યાનિ ચિમાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ બ્રહ્મજાલે ભણિતાનિ; ઇમા નુ ખો, ભન્તે, દિટ્ઠિયો કિસ્મિં સતિ હોન્તિ, કિસ્મિં અસતિ ન હોન્તી’’તિ?
એવં વુત્તે, આયસ્મા થેરો તુણ્હી અહોસિ. દુતિયમ્પિ ખો ચિત્તો ગહપતિ…પે… તતિયમ્પિ ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મન્તં થેરં એતદવોચ – ‘‘યા ઇમા, ભન્તે થેર, અનેકવિહિતા દિટ્ઠિયો લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ – સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા, અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા. યાનિ ચિમાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ બ્રહ્મજાલે ભણિતાનિ; ઇમા નુ ખો, ભન્તે, દિટ્ઠિયો કિસ્મિં સતિ હોન્તિ, કિસ્મિં અસતિ ન હોન્તી’’તિ? તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા થેરો તુણ્હી અહોસિ.
તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ઇસિદત્તો તસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે સબ્બનવકો હોતિ. અથ ખો આયસ્મા ઇસિદત્તો આયસ્મન્તં થેરં એતદવોચ – ‘‘બ્યાકરોમહં, ભન્તે થેર, ચિત્તસ્સ ગહપતિનો એતં પઞ્હ’’ન્તિ? ‘‘બ્યાકરોહિ ત્વં, આવુસો ઇસિદત્ત, ચિત્તસ્સ ગહપતિનો એતં પઞ્હ’’ન્તિ. ‘‘એવઞ્હિ ત્વં, ગહપતિ, પુચ્છસિ – ‘યા ઇમા, ભન્તે થેર, અનેકવિહિતા દિટ્ઠિયો લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ – સસ્સતો લોકોતિ વા…પે…; ઇમા નુ ખો, ભન્તે, દિટ્ઠિયો કિસ્મિં સતિ હોન્તિ, કિસ્મિં અસતિ ન હોન્તી’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘યા ઇમા, ગહપતિ, અનેકવિહિતા દિટ્ઠિયો લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ – ‘સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા. યાનિ ચિમાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ બ્રહ્મજાલે ભણિતાનિ; ઇમા ખો, ગહપતિ, દિટ્ઠિયો સક્કાયદિટ્ઠિયા સતિ હોન્તિ, સક્કાયદિટ્ઠિયા અસતિ ન હોન્તી’’’તિ.
‘‘કથં પન, ભન્તે, સક્કાયદિટ્ઠિ હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ગહપતિ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. એવં ખો, ગહપતિ, સક્કાયદિટ્ઠિ હોતી’’તિ.
‘‘કથં પન, ભન્તે, સક્કાયદિટ્ઠિ ન હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ગહપતિ, સુતવા અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં વા અત્તાનં, ન અત્તનિ વા રૂપં, ન રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં, ન અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, ન વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. એવં ખો, ગહપતિ, સક્કાયદિટ્ઠિ ન હોતી’’તિ.
‘‘કુતો, ભન્તે, અય્યો ઇસિદત્તો આગચ્છતી’’તિ? ‘‘અવન્તિયા ખો, ગહપતિ, આગચ્છામી’’તિ. ‘‘અત્થિ, ભન્તે, અવન્તિયા ઇસિદત્તો નામ કુલપુત્તો અમ્હાકં અદિટ્ઠસહાયો પબ્બજિતો? દિટ્ઠો સો આયસ્મતા’’તિ? ‘‘એવં, ગહપતી’’તિ. ‘‘કહં નુ ખો સો, ભન્તે, આયસ્મા એતરહિ વિહરતી’’તિ? એવં વુત્તે, આયસ્મા ઇસિદત્તો તુણ્હી અહોસિ. ‘‘અય્યો નો, ભન્તે, ઇસિદત્તો’’તિ? ‘‘એવં, ગહપતી’’તિ. ‘‘અભિરમતુ, ભન્તે, અય્યો ઇસિદત્તો મચ્છિકાસણ્ડે. રમણીયં અમ્બાટકવનં. અહં અય્યસ્સ ઇસિદત્તસ્સ ઉસ્સુક્કં કરિસ્સામિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ. ‘‘કલ્યાણં વુચ્ચતિ, ગહપતી’’તિ.
અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મતો ઇસિદત્તસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા થેરે ભિક્ખૂ પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ ભુત્તાવિનો ઓનીતપત્તપાણિનો ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિંસુ. અથ ખો આયસ્મા થેરો આયસ્મન્તં ઇસિદત્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ ખો તં, આવુસો ઇસિદત્ત, એસો પઞ્હો પટિભાસિ. નેસો પઞ્હો મં પટિભાસિ. તેનહાવુસો ઇસિદત્ત, યદા અઞ્ઞથાપિ એવરૂપો પઞ્હો આગચ્છેય્ય, તઞ્ઞેવેત્થ પટિભાસેય્યા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા ઇસિદત્તો સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય મચ્છિકાસણ્ડમ્હા પક્કામિ. યં મચ્છિકાસણ્ડમ્હા પક્કામિ, તથા પક્કન્તોવ અહોસિ, ન પુન પચ્ચાગચ્છીતિ. તતિયં.
૪. મહકપાટિહારિયસુત્તં
૩૪૬. એકં સમયં સમ્બહુલા થેરા ભિક્ખૂ મચ્છિકાસણ્ડે વિહરન્તિ અમ્બાટકવને. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચિત્તો ગહપતિ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેન્તુ મે, ભન્તે થેરા, સ્વાતનાય ગોકુલે ભત્ત’’ન્તિ. અધિવાસેસું ખો થેરા ભિક્ખૂ તુણ્હીભાવેન. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ થેરાનં ભિક્ખૂનં અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના થેરે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન ચિત્તસ્સ ગહપતિનો ગોકુલં તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિંસુ.
અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ થેરે ભિક્ખૂ પણીતેન સપ્પિપાયાસેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ ભુત્તાવિનો ઓનીતપત્તપાણિનો ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિંસુ. ચિત્તોપિ ખો ગહપતિ ‘સેસકં વિસ્સજ્જેથા’તિ વત્વા થેરે ભિક્ખૂ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ. તેન ખો પન સમયેન ઉણ્હં હોતિ કુથિતં [કુટ્ઠિતં (સી. સ્યા. કં. પી.)]; તે ચ થેરા ભિક્ખૂ પવેલિયમાનેન મઞ્ઞે કાયેન ગચ્છન્તિ, યથા તં ભોજનં ભુત્તાવિનો.
તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મહકો તસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે સબ્બનવકો હોતિ. અથ ખો આયસ્મા મહકો આયસ્મન્તં થેરં એતદવોચ – ‘‘સાધુ ખ્વસ્સ, ભન્તે થેર, સીતકો ચ વાતો વાયેય્ય, અબ્ભસમ્પિલાપો [અબ્ભસંબિલાપો (સી.), અબ્ભસંવિલાપો (પી.)] ચ અસ્સ, દેવો ચ એકમેકં ફુસાયેય્યા’’તિ.
‘‘સાધુ ખ્વસ્સ, આવુસો મહક, યં સીતકો ચ વાતો વાયેય્ય, અબ્ભસમ્પિલાપો ચ અસ્સ, દેવો ચ એકમેકં ફુસાયેય્યા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહકો તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિ [અભિસઙ્ખાસિ (સી.)] યથા સીતકો ચ વાતો વાયિ, અબ્ભસમ્પિલાપો ચ અસ્સ [આસિ (?)], દેવો ચ એકમેકં ફુસિ. અથ ખો ચિત્તસ્સ ગહપતિનો એતદહોસિ – ‘‘યો ખો ઇમસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે સબ્બનવકો ભિક્ખુ તસ્સાયં એવરૂપો ઇદ્ધાનુભાવો’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહકો આરામં સમ્પાપુણિત્વા આયસ્મન્તં થેરં એતદવોચ – ‘‘અલમેત્તાવતા, ભન્તે થેરા’’તિ? ‘‘અલમેત્તાવતા, આવુસો મહક! કતમેત્તાવતા, આવુસો મહક! પૂજિતમેત્તાવતા, આવુસો મહકા’’તિ. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ યથાવિહારં અગમંસુ. આયસ્માપિ મહકો સકં વિહારં અગમાસિ.
અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેનાયસ્મા મહકો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહકં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મન્તં મહકં એતદવોચ – ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, અય્યો મહકો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેતૂ’’તિ. ‘‘તેન હિ ત્વં, ગહપતિ, આલિન્દે ઉત્તરાસઙ્ગં પઞ્ઞપેત્વા તિણકલાપં ઓકાસેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મતો મહકસ્સ પટિસ્સુત્વા આલિન્દે ઉત્તરાસઙ્ગં પઞ્ઞપેત્વા તિણકલાપં ઓકાસેસિ. અથ ખો આયસ્મા મહકો વિહારં પવિસિત્વા સૂચિઘટિકં દત્વા તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિ યથા તાલચ્છિગ્ગળેન ચ અગ્ગળન્તરિકાય ચ અચ્ચિ નિક્ખમિત્વા તિણાનિ ઝાપેસિ, ઉત્તરાસઙ્ગં ન ઝાપેસિ. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ ઉત્તરાસઙ્ગં પપ્ફોટેત્વા સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ ખો આયસ્મા મહકો વિહારા નિક્ખમિત્વા ચિત્તં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘અલમેત્તાવતા, ગહપતી’’તિ?
‘‘અલમેત્તાવતા, ભન્તે મહક! કતમેત્તાવતા, ભન્તે, મહક! પૂજિતમેત્તાવતા, ભન્તે મહક! અભિરમતુ, ભન્તે, અય્યો મહકો મચ્છિકાસણ્ડે. રમણીયં અમ્બાટકવનં. અહં અય્યસ્સ મહકસ્સ ઉસ્સુક્કં કરિસ્સામિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ. ‘‘કલ્યાણં વુચ્ચતિ, ગહપતી’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહકો સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય મચ્છિકાસણ્ડમ્હા પક્કામિ. યં મચ્છિકાસણ્ડમ્હા પક્કામિ, તથા પક્કન્તોવ અહોસિ; ન પુન પચ્ચાગચ્છીતિ. ચતુત્થં.
૫. પઠમકામભૂસુત્તં
૩૪૭. એકં સમયં આયસ્મા કામભૂ મચ્છિકાસણ્ડે વિહરતિ અમ્બાટકવને. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેનાયસ્મા કામભૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં કામભું અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો ચિત્તં ગહપતિં આયસ્મા કામભૂ એતદવોચ –
‘‘વુત્તમિદં, ગહપતિ –
‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો, એકારો વત્તતી રથો;
અનીઘં પસ્સ આયન્તં [અપ્પત્તં (સ્યા. કં. ક.)], છિન્નસોતં અબન્ધન’’ન્તિ.
‘‘ઇમસ્સ નુ ખો, ગહપતિ, સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ કથં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ? ‘‘કિં નુ ખો એતં, ભન્તે, ભગવતા ભાસિત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ગહપતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, મુહુત્તં આગમેહિ યાવસ્સ અત્થં પેક્ખામી’’તિ. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ મુહુત્તં તુણ્હી હુત્વા આયસ્મન્તં કામભું એતદવોચ –
‘‘‘નેલઙ્ગ’ન્તિ ખો, ભન્તે, સીલાનમેતં અધિવચનં. ‘સેતપચ્છાદો’તિ ખો, ભન્તે, વિમુત્તિયા એતં અધિવચનં. ‘એકારો’તિ ખો, ભન્તે, સતિયા એતં અધિવચનં. ‘વત્તતી’તિ ખો, ભન્તે, અભિક્કમપટિક્કમસ્સેતં અધિવચનં. ‘રથો’તિ ખો, ભન્તે, ઇમસ્સેતં ચાતુમહાભૂતિકસ્સ કાયસ્સ અધિવચનં માતાપેત્તિકસમ્ભવસ્સ ઓદનકુમ્માસૂપચયસ્સ અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મસ્સ. રાગો ખો, ભન્તે, નીઘો, દોસો નીઘો, મોહો નીઘો. તે ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવઙ્કતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા ખીણાસવો ભિક્ખુ ‘અનીઘો’તિ વુચ્ચતિ. ‘આયન્ત’ન્તિ ખો, ભન્તે, અરહતો એતં અધિવચનં. ‘સોતો’તિ ખો, ભન્તે, તણ્હાયેતં અધિવચનં. સા ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવઙ્કતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા ખીણાસવો ભિક્ખુ ‘છિન્નસોતો’તિ વુચ્ચતિ. રાગો ખો, ભન્તે, બન્ધનં, દોસો બન્ધનં, મોહો બન્ધનં. તે ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવઙ્કતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા ખીણાસવો ભિક્ખુ ‘અબન્ધનો’તિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ખો, ભન્તે, યં તં ભગવતા વુત્તં –
‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો, એકારો વત્તતી રથો;
અનીઘં પસ્સ આયન્તં, છિન્નસોતં અબન્ધન’’ન્તિ.
‘‘ઇમસ્સ ખો, ભન્તે, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામી’’તિ. ‘‘લાભા તે, ગહપતિ, સુલદ્ધં તે, ગહપતિ! યસ્સ તે ગમ્ભીરે બુદ્ધવચને પઞ્ઞાચક્ખુ કમતી’’તિ. પઞ્ચમં.
૬. દુતિયકામભૂસુત્તં
૩૪૮. એકં સમયં આયસ્મા કામભૂ મચ્છિકાસણ્ડે વિહરતિ અમ્બાટકવને. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેનાયસ્મા કામભૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મન્તં કામભું એતદવોચ – ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, સઙ્ખારા’’તિ? ‘‘તયો ખો, ગહપતિ, સઙ્ખારા – કાયસઙ્ખારો, વચીસઙ્ખારો, ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મતો કામભુસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા આયસ્મન્તં કામભું ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસઙ્ખારો, કતમો વચીસઙ્ખારો, કતમો ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ? ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા ખો, ગહપતિ, કાયસઙ્ખારો, વિતક્કવિચારા વચીસઙ્ખારો, સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ.
‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો ચિત્તો ગહપતિ…પે… ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘કસ્મા પન, ભન્તે, અસ્સાસપસ્સાસા કાયસઙ્ખારો, કસ્મા વિતક્કવિચારા વચીસઙ્ખારો, કસ્મા સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ? ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા ખો, ગહપતિ, કાયિકા. એતે ધમ્મા કાયપ્પટિબદ્ધા, તસ્મા અસ્સાસપસ્સાસા કાયસઙ્ખારો. પુબ્બે ખો, ગહપતિ, વિતક્કેત્વા વિચારેત્વા પચ્છા વાચં ભિન્દતિ, તસ્મા વિતક્કવિચારા વચીસઙ્ખારો. સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા. એતે ધમ્મા ચિત્તપ્પટિબદ્ધા, તસ્મા સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ.
સાધુ…પે… ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘કથં પન, ભન્તે, સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ હોતી’’તિ? ‘‘ન ખો, ગહપતિ, સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જન્તસ્સ ભિક્ખુનો એવં હોતિ – ‘અહં સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જિસ્સ’ન્તિ વા ‘અહં સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જામી’તિ વા ‘અહં સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નો’તિ વા. અથ ખ્વસ્સ પુબ્બેવ તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતિ યં તં તથત્તાય ઉપનેતી’’તિ.
સાધુ …પે… ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જન્તસ્સ પન, ભન્તે, ભિક્ખુનો કતમે ધમ્મા પઠમં નિરુજ્ઝન્તિ, યદિ વા કાયસઙ્ખારો, યદિ વા વચીસઙ્ખારો, યદિ વા ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ? ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જન્તસ્સ ખો, ગહપતિ, ભિક્ખુનો વચીસઙ્ખારો પઠમં નિરુજ્ઝતિ, તતો કાયસઙ્ખારો, તતો ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ.
સાધુ…પે… ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, મતો કાલઙ્કતો, યો ચાયં ભિક્ખુ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નો, ઇમેસં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ? ‘‘ય્વાયં ગહપતિ, મતો કાલઙ્કતો તસ્સ કાયસઙ્ખારો નિરુદ્ધો પટિપ્પસ્સદ્ધો, વચીસઙ્ખારો નિરુદ્ધો પટિપ્પસ્સદ્ધો, ચિત્તસઙ્ખારો નિરુદ્ધો પટિપ્પસ્સદ્ધો, આયુ પરિક્ખીણો, ઉસ્મા વૂપસન્તા, ઇન્દ્રિયાનિ વિપરિભિન્નાનિ. યો ચ ખ્વાયં, ગહપતિ, ભિક્ખુ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નો, તસ્સપિ કાયસઙ્ખારો નિરુદ્ધો પટિપ્પસ્સદ્ધો, વચીસઙ્ખારો નિરુદ્ધો પટિપ્પસ્સદ્ધો, ચિત્તસઙ્ખારો નિરુદ્ધો પટિપ્પસ્સદ્ધો, આયુ અપરિક્ખીણો, ઉસ્મા અવૂપસન્તા, ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસન્નાનિ. ય્વાયં, ગહપતિ, મતો કાલઙ્કતો, યો ચાયં ભિક્ખુ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નો, ઇદં નેસં નાનાકરણ’’ન્તિ.
સાધુ…પે… ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘કથં પન, ભન્તે, સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠાનં હોતી’’તિ? ‘‘ન ખો, ગહપતિ, સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠહન્તસ્સ ભિક્ખુનો એવં હોતિ – ‘અહં સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠહિસ્સ’ન્તિ વા ‘અહં સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠહામી’તિ વા ‘અહં સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતો’તિ વા. અથ ખ્વસ્સ પુબ્બેવ તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતિ, યં તં તથત્તાય ઉપનેતી’’તિ.
સાધુ, ભન્તે…પે… ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠહન્તસ્સ પન, ભન્તે, ભિક્ખુનો કતમે ધમ્મા પઠમં ઉપ્પજ્જન્તિ, યદિ વા કાયસઙ્ખારો, યદિ વા વચીસઙ્ખારો, યદિ વા ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ? ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠહન્તસ્સ, ગહપતિ, ભિક્ખુનો ચિત્તસઙ્ખારો પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, તતો કાયસઙ્ખારો, તતો વચીસઙ્ખારો’’તિ.
સાધુ…પે… ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતં પન, ભન્તે, ભિક્ખું કતિ ફસ્સા ફુસન્તિ’’? ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતં ખો, ગહપતિ, ભિક્ખું તયો ફસ્સા ફુસન્તિ – સુઞ્ઞતો ફસ્સો, અનિમિત્તો ફસ્સો, અપ્પણિહિતો ફસ્સો’’તિ.
સાધુ…પે… ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સ પન, ભન્તે, ભિક્ખુનો કિંનિન્નં ચિત્તં હોતિ, કિંપોણં, કિંપબ્ભાર’’ન્તિ? ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સ ખો, ગહપતિ, ભિક્ખુનો વિવેકનિન્નં ચિત્તં હોતિ વિવેકપોણં વિવેકપબ્ભાર’’ન્તિ.
‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મતો કામભુસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા આયસ્મન્તં કામભું ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા પન, ભન્તે, કતિ ધમ્મા બહૂપકારા’’તિ? ‘‘અદ્ધા ખો ત્વં, ગહપતિ, યં પઠમં પુચ્છિતબ્બં તં પુચ્છસિ. અપિ ચ ત્યાહં બ્યાકરિસ્સામિ. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા ખો, ગહપતિ, દ્વે ધમ્મા બહૂપકારા – સમથો ચ વિપસ્સના ચા’’તિ. છટ્ઠં.
૭. ગોદત્તસુત્તં
૩૪૯. એકં સમયં આયસ્મા ગોદત્તો મચ્છિકાસણ્ડે વિહરતિ અમ્બાટકવને. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેનાયસ્મા ગોદત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ગોદત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો ચિત્તં ગહપતિં આયસ્મા ગોદત્તો એતદવોચ – ‘‘યા ચાયં, ગહપતિ, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ, યા ચ આકિઞ્ચઞ્ઞા ચેતોવિમુત્તિ, યા ચ સુઞ્ઞતા ચેતોવિમુત્તિ, યા ચ અનિમિત્તા ચેતોવિમુત્તિ, ઇમે ધમ્મા નાનત્થા નાનાબ્યઞ્જના ઉદાહુ એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચ. અત્થિ પન, ભન્તે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ ઇમે ધમ્મા એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ.
‘‘કતમો ચ, ભન્તે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચ? ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં [ચતુત્થિં (?)]. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન [અબ્યાપજ્ઝેન (સી. સ્યા. કં. પી.), અબ્યાબજ્ઝેન (?)] ફરિત્વા વિહરતિ. કરુણાસહગતેન ચેતસા…પે… મુદિતાસહગતેન ચેતસા…પે… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભન્તે, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ.
‘‘કતમા ચ, ભન્તે, આકિઞ્ચઞ્ઞા ચેતોવિમુત્તિ? ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ, ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભન્તે, આકિઞ્ચઞ્ઞા ચેતોવિમુત્તિ.
‘‘કતમા ચ, ભન્તે, સુઞ્ઞતા ચેતોવિમુત્તિ? ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘સુઞ્ઞમિદં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા’તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભન્તે, સુઞ્ઞતા ચેતોવિમુત્તિ.
‘‘કતમા ચ, ભન્તે, અનિમિત્તા ચેતોવિમુત્તિ? ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભન્તે, અનિમિત્તા ચેતોવિમુત્તિ. અયં ખો, ભન્તે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચ.
‘‘કતમો ચ, ભન્તે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ ઇમે ધમ્મા એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાનં? રાગો, ભન્તે, પમાણકરણો, દોસો પમાણકરણો, મોહો પમાણકરણો. તે ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવઙ્કતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. યાવતા ખો, ભન્તે, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિયો, અકુપ્પા તાસં ચેતોવિમુત્તિ અગ્ગમક્ખાયતિ. સા ખો પન અકુપ્પા ચેતોવિમુત્તિ સુઞ્ઞા રાગેન, સુઞ્ઞા દોસેન, સુઞ્ઞા મોહેન. રાગો ખો, ભન્તે, કિઞ્ચનં, દોસો કિઞ્ચનં, મોહો કિઞ્ચનં. તે ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવઙ્કતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. યાવતા ખો, ભન્તે, આકિઞ્ચઞ્ઞા ચેતોવિમુત્તિયો, અકુપ્પા તાસં ચેતોવિમુત્તિ અગ્ગમક્ખાયતિ. સા ખો પન અકુપ્પા ચેતોવિમુત્તિ સુઞ્ઞા રાગેન, સુઞ્ઞા દોસેન, સુઞ્ઞા મોહેન. રાગો ખો, ભન્તે, નિમિત્તકરણો, દોસો નિમિત્તકરણો, મોહો નિમિત્તકરણો. તે ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવઙ્કતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. યાવતા ખો, ભન્તે, અનિમિત્તા ચેતોવિમુત્તિયો, અકુપ્પા તાસં ચેતોવિમુત્તિ અગ્ગમક્ખાયતિ. સા ખો પન અકુપ્પા ચેતોવિમુત્તિ સુઞ્ઞા રાગેન, સુઞ્ઞા દોસેન, સુઞ્ઞા મોહેન. અયં ખો, ભન્તે, પરિયાયો યં પરિયાયં આગમ્મ ઇમે ધમ્મા એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ. ‘‘લાભા તે, ગહપતિ, સુલદ્ધં તે, ગહપતિ! યસ્સ તે ગમ્ભીરે બુદ્ધવચને પઞ્ઞાચક્ખુ કમતી’’તિ. સત્તમં.
૮. નિગણ્ઠનાટપુત્તસુત્તં
૩૫૦. તેન ખો પન સમયેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો [નાતપુત્તો (સી.)] મચ્છિકાસણ્ડં અનુપ્પત્તો હોતિ મહતિયા નિગણ્ઠપરિસાય સદ્ધિં. અસ્સોસિ ખો ચિત્તો ગહપતિ – ‘‘નિગણ્ઠો કિર નાટપુત્તો મચ્છિકાસણ્ડં અનુપ્પત્તો મહતિયા નિગણ્ઠપરિસાય સદ્ધિ’’ન્તિ. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ સમ્બહુલેહિ ઉપાસકેહિ સદ્ધિં યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા નિગણ્ઠેન નાટપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો ચિત્તં ગહપતિં નિગણ્ઠો નાટપુત્તો એતદવોચ – ‘‘સદ્દહસિ ત્વં, ગહપતિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ – અત્થિ અવિતક્કો અવિચારો સમાધિ, અત્થિ વિતક્કવિચારાનં નિરોધો’’તિ?
‘‘ન ખ્વાહં એત્થ, ભન્તે, ભગવતો સદ્ધાય ગચ્છામિ. અત્થિ અવિતક્કો અવિચારો સમાધિ, અત્થિ વિતક્કવિચારાનં નિરોધો’’તિ. એવં વુત્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો ઉલ્લોકેત્વા [સકં પરિસં અપલોકેત્વા (સી. સ્યા. કં.), ઓલોકેત્વા (સી. અટ્ઠ. સ્યા. અટ્ઠ.)] એતદવોચ – ‘‘ઇદં ભવન્તો પસ્સન્તુ, યાવ ઉજુકો ચાયં ચિત્તો ગહપતિ, યાવ અસઠો ચાયં ચિત્તો ગહપતિ, યાવ અમાયાવી ચાયં ચિત્તો ગહપતિ, વાતં વા સો જાલેન બાધેતબ્બં મઞ્ઞેય્ય, યો વિતક્કવિચારે નિરોધેતબ્બં મઞ્ઞેય્ય, સકમુટ્ઠિના વા સો ગઙ્ગાય સોતં આવારેતબ્બં મઞ્ઞેય્ય, યો વિતક્કવિચારે નિરોધેતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’’તિ.
‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ભન્તે, કતમં નુ ખો પણીતતરં – ઞાણં વા સદ્ધા વા’’તિ? ‘‘સદ્ધાય ખો, ગહપતિ, ઞાણંયેવ પણીતતર’’ન્તિ. ‘‘અહં ખો, ભન્તે, યાવદેવ આકઙ્ખામિ, વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. અહં ખો, ભન્તે, યાવદેવ આકઙ્ખામિ, વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. અહં ખો, ભન્તે, યાવદેવ આકઙ્ખામિ, પીતિયા ચ વિરાગા…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. અહં ખો, ભન્તે, યાવદેવ આકઙ્ખામિ, સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. ન સો ખ્વાહં, ભન્તે, એવં જાનન્તો એવં પસ્સન્તો કસ્સ અઞ્ઞસ્સ સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા સદ્ધાય ગમિસ્સામિ? અત્થિ અવિતક્કો અવિચારો સમાધિ, અત્થિ વિતક્કવિચારાનં નિરોધો’’તિ.
એવં વુત્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો સકં પરિસં અપલોકેત્વા એતદવોચ – ‘‘ઇદં ભવન્તો પસ્સન્તુ, યાવ અનુજુકો ચાયં ચિત્તો ગહપતિ, યાવ સઠો ચાયં ચિત્તો ગહપતિ, યાવ માયાવી ચાયં ચિત્તો ગહપતી’’તિ.
‘‘ઇદાનેવ ખો તે [ઇદાનેવ ચ પન (સ્યા. કં. ક.)] મયં, ભન્તે, ભાસિતં – ‘એવં આજાનામ ઇદં ભવન્તો પસ્સન્તુ, યાવ ઉજુકો ચાયં ચિત્તો ગહપતિ, યાવ અસઠો ચાયં ચિત્તો ગહપતિ, યાવ અમાયાવી ચાયં ચિત્તો ગહપતી’તિ. ઇદાનેવ ચ પન મયં, ભન્તે, ભાસિતં – ‘એવં આજાનામ ઇદં ભવન્તો પસ્સન્તુ, યાવ અનુજુકો ચાયં ચિત્તો ગહપતિ, યાવ સઠો ચાયં ચિત્તો ગહપતિ, યાવ માયાવી ચાયં ચિત્તો ગહપતી’તિ. સચે તે, ભન્તે, પુરિમં સચ્ચં, પચ્છિમં તે મિચ્છા. સચે પન તે, ભન્તે, પુરિમં મિચ્છા, પચ્છિમં તે સચ્ચં. ઇમે ખો પન, ભન્તે, દસ સહધમ્મિકા પઞ્હા આગચ્છન્તિ. યદા નેસં અત્થં આજાનેય્યાસિ, અથ મં પટિહરેય્યાસિ સદ્ધિં નિગણ્ઠપરિસાય. એકો પઞ્હો, એકો ઉદ્દેસો, એકં વેય્યાકરણં. દ્વે પઞ્હા, દ્વે ઉદ્દેસા, દ્વે વેય્યાકરણાનિ. તયો પઞ્હા, તયો ઉદ્દેસા, તીણિ વેય્યાકરણાનિ. ચત્તારો પઞ્હા, ચત્તારો ઉદ્દેસા, ચત્તારિ વેય્યાકરણાનિ. પઞ્ચ પઞ્હા, પઞ્ચ ઉદ્દેસા, પઞ્ચ વેય્યાકરણાનિ. છ પઞ્હા, છ ઉદ્દેસા, છ વેય્યાકરણાનિ. સત્ત પઞ્હા, સત્ત ઉદ્દેસા, સત્ત વેય્યાકરણાનિ. અટ્ઠ પઞ્હા, અટ્ઠ ઉદ્દેસા, અટ્ઠ વેય્યાકરણાનિ. નવ પઞ્હા, નવ ઉદ્દેસા, નવ વેય્યાકરણાનિ. દસ પઞ્હા, દસ ઉદ્દેસા, દસ વેય્યાકરણાની’’તિ. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ નિગણ્ઠં નાટપુત્તં ઇમે દસ સહધમ્મિકે પઞ્હે આપુચ્છિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામીતિ. અટ્ઠમં.
૯. અચેલકસ્સપસુત્તં
૩૫૧. તેન ખો પન સમયેન અચેલો કસ્સપો મચ્છિકાસણ્ડં અનુપ્પત્તો હોતિ ચિત્તસ્સ ગહપતિનો પુરાણગિહિસહાયો. અસ્સોસિ ખો ચિત્તો ગહપતિ – ‘‘અચેલો કિર કસ્સપો મચ્છિકાસણ્ડં અનુપ્પત્તો અમ્હાકં પુરાણગિહિસહાયો’’તિ. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ યેન અચેલો કસ્સપો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા અચેલેન કસ્સપેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચિત્તો ગહપતિ અચેલં કસ્સપં એતદવોચ – ‘‘કીવચિરં પબ્બજિતસ્સ, ભન્તે, કસ્સપા’’તિ? ‘‘તિંસમત્તાનિ ખો મે, ગહપતિ, વસ્સાનિ પબ્બજિતસ્સા’’તિ. ‘‘ઇમેહિ પન તે, ભન્તે, તિંસમત્તેહિ વસ્સેહિ અત્થિ કોચિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા [ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો (સ્યા. કં.)] અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો અધિગતો ફાસુવિહારો’’તિ? ‘‘ઇમેહિ ખો મે, ગહપતિ, તિંસમત્તેહિ વસ્સેહિ પબ્બજિતસ્સ નત્થિ કોચિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો અધિગતો ફાસુવિહારો, અઞ્ઞત્ર નગ્ગેય્યા ચ મુણ્ડેય્યા ચ પાવળનિપ્ફોટનાય ચા’’તિ. એવં વુત્તે, ચિત્તો ગહપતિ અચેલં કસ્સપં એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત, ભો! ધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતતા [સબ્બત્થપિ એવમેવ દિસ્સતિ] યત્ર હિ નામ તિંસમત્તેહિ વસ્સેહિ ન કોચિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો અધિગતો અભવિસ્સ ફાસુવિહારો, અઞ્ઞત્ર નગ્ગેય્યા ચ મુણ્ડેય્યા ચ પાવળનિપ્ફોટનાય ચા’’તિ!
‘‘તુય્હં પન, ગહપતિ, કીવચિરં ઉપાસકત્તં ઉપગતસ્સા’’તિ? ‘‘મય્હમ્પિ ખો પન, ભન્તે, તિંસમત્તાનિ વસ્સાનિ ઉપાસકત્તં ઉપગતસ્સા’’તિ. ‘‘ઇમેહિ પન તે, ગહપતિ, તિંસમત્તેહિ વસ્સેહિ અત્થિ કોચિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો અધિગતો ફાસુવિહારો’’તિ? ‘‘ગિહિનોપિ સિયા, ભન્તે. અહઞ્હિ, ભન્તે, યાવદેવ આકઙ્ખામિ, વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. અહઞ્હિ, ભન્તે, યાવદેવ આકઙ્ખામિ, વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા …પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. અહઞ્હિ, ભન્તે, યાવદેવ આકઙ્ખામિ, પીતિયા ચ વિરાગા…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. અહઞ્હિ, ભન્તે, યાવદેવ આકઙ્ખામિ, સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. સચે ખો પનાહં, ભન્તે, ભગવતો [ભગવતા (સ્યા. કં.)] પઠમતરં કાલં કરેય્યં, અનચ્છરિયં ખો પનેતં યં મં ભગવા એવં બ્યાકરેય્ય – ‘નત્થિ તં સંયોજનં યેન સંયોજનેન સંયુત્તો ચિત્તો ગહપતિ પુન ઇમં લોકં આગચ્છેય્યા’’’તિ. એવં વુત્તે, અચેલો કસ્સપો ચિત્તં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયં વત ભો, અબ્ભુતં વત ભો! ધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતતા, યત્ર હિ નામ ગિહી ઓદાતવસનો [ગિહી ઓદાતવસના (સી. પી.)] એવરૂપં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં અધિગમિસ્સતિ [અધિગમિસ્સન્તિ (સી. પી.)] ફાસુવિહારં. લભેય્યાહં, ગહપતિ, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે પબ્બજ્જં, લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ.
અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ અચેલં કસ્સપં આદાય યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અયં, ભન્તે, અચેલો કસ્સપો અમ્હાકં પુરાણગિહિસહાયો. ઇમં થેરા પબ્બાજેન્તુ ઉપસમ્પાદેન્તુ. અહમસ્સ ઉસ્સુક્કં કરિસ્સામિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ. અલત્થ ખો અચેલો કસ્સપો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદં. અચિરૂપસમ્પન્નો ચ પનાયસ્મા કસ્સપો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, તદનુત્તરં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા કસ્સપો અરહતં અહોસીતિ. નવમં.
૧૦. ગિલાનદસ્સનસુત્તં
૩૫૨. તેન ખો પન સમયેન ચિત્તો ગહપતિ આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો સમ્બહુલા આરામદેવતા વનદેવતા રુક્ખદેવતા ઓસધિતિણવનપ્પતીસુ અધિવત્થા દેવતા સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ ચિત્તં ગહપતિં એતદવોચું – ‘‘પણિધેહિ, ગહપતિ, અનાગતમદ્ધાનં રાજા અસ્સં ચક્કવત્તી’’તિ.
એવં વુત્તે, ચિત્તો ગહપતિ તા આરામદેવતા વનદેવતા રુક્ખદેવતા ઓસધિતિણવનપ્પતીસુ અધિવત્થા દેવતા એતદવોચ – ‘‘તમ્પિ અનિચ્ચં, તમ્પિ અદ્ધુવં, તમ્પિ પહાય ગમનીય’’ન્તિ. એવં વુત્તે, ચિત્તસ્સ ગહપતિનો મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા ચિત્તં ગહપતિં એતદવોચું – ‘‘સતિં, અય્યપુત્ત, ઉપટ્ઠપેહિ, મા વિપ્પલપી’’તિ. ‘‘કિં તાહં વદામિ યં મં તુમ્હે એવં વદેથ – ‘સતિં, અય્યપુત્ત, ઉપટ્ઠપેહિ, મા વિપ્પલપી’’’તિ? ‘‘એવં ખો ત્વં, અય્યપુત્ત, વદેસિ – ‘તમ્પિ અનિચ્ચં, તમ્પિ અદ્ધુવં, તમ્પિ પહાય ગમનીય’’’ન્તિ. ‘‘તથા હિ પન મં આરામદેવતા વનદેવતા રુક્ખદેવતા ઓસધિતિણવનપ્પતીસુ અધિવત્થા દેવતા એવમાહંસુ – ‘પણિધેહિ, ગહપતિ, અનાગતમદ્ધાનં રાજા અસ્સં ચક્કવત્તી’તિ. તાહં એવં વદામિ – ‘તમ્પિ અનિચ્ચં…પે… તમ્પિ પહાય ગમનીય’’’ન્તિ. ‘‘કિં પન તા, અય્યપુત્ત, આરામદેવતા વનદેવતા રુક્ખદેવતા ઓસધિતિણવનપ્પતીસુ અધિવત્થા દેવતા અત્થવસં સમ્પસ્સમાના એવમાહંસુ – ‘પણિધેહિ, ગહપતિ, અનાગતમદ્ધાનં રાજા અસ્સં ચક્કવત્તી’’’તિ? ‘‘તાસં ખો આરામદેવતાનં વનદેવતાનં રુક્ખદેવતાનં ઓસધિતિણવનપ્પતીસુ અધિવત્થાનં દેવતાનં એવં હોતિ – ‘અયં ખો ચિત્તો ગહપતિ, સીલવા [સીલવન્તો (ક.)] કલ્યાણધમ્મો. સચે પણિદહિસ્સતિ – અનાગતમદ્ધાનં રાજા અસ્સં ચક્કવત્તી’તિ, ‘તસ્સ ખો અયં ઇજ્ઝિસ્સતિ, સીલવતો ચેતોપણિધિ વિસુદ્ધત્તા ધમ્મિકો ધમ્મિકં ફલં અનુપસ્સતી’તિ. ઇમં ખો તા આરામદેવતા વનદેવતા રુક્ખદેવતા ઓસધિતિણવનપ્પતીસુ અધિવત્થા દેવતા અત્થવસં સમ્પસ્સમાના એવમાહંસુ – ‘પણિધેહિ, ગહપતિ, અનાગતમદ્ધાનં રાજા અસ્સં ચક્કવત્તી’તિ. તાહં એવં વદામિ – ‘તમ્પિ અનિચ્ચં, તમ્પિ અદ્ધુવં, તમ્પિ પહાય ગમનીય’’’ન્તિ.
‘‘તેન હિ, અય્યપુત્ત, અમ્હેપિ ઓવદાહી’’તિ. ‘‘તસ્મા હિ વો એવં સિક્ખિતબ્બં – બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા ભવિસ્સામ – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા ભવિસ્સામ – ‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો સન્દિટ્ઠિકો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’તિ. સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા ભવિસ્સામ – ‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, ઉજુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, ઞાયપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, સામીચિપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, યદિદં ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો આહુનેય્યો પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’તિ. યં ખો પન કિઞ્ચિ કુલે દેય્યધમ્મં સબ્બં તં અપ્પટિવિભત્તં ભવિસ્સતિ સીલવન્તેહિ કલ્યાણધમ્મેહીતિ એવઞ્હિ વો સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. અથ ખો ચિત્તો ગહપતિ મિત્તામચ્ચે ઞાતિસાલોહિતે બુદ્ધે ચ ધમ્મે ચ સઙ્ઘે ચ ચાગે ચ સમાદપેત્વા કાલમકાસીતિ. દસમં.
ચિત્તસંયુત્તં સમત્તં.