૧. સગાથાવગ્ગો

૧. સમાધિસુત્તં

૨૪૯. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો વેદનાતિ.

‘‘સમાહિતો સમ્પજાનો, સતો બુદ્ધસ્સ સાવકો;

વેદના ચ પજાનાતિ, વેદનાનઞ્ચ સમ્ભવં.

‘‘યત્થ ચેતા નિરુજ્ઝન્તિ, મગ્ગઞ્ચ ખયગામિનં;

વેદનાનં ખયા ભિક્ખુ, નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતો’’તિ. પઠમં;

૨. સુખસુત્તં

૨૫૦. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો વેદનાતિ.

‘‘સુખં વા યદિ વા દુક્ખં, અદુક્ખમસુખં સહ;

અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ, યં કિઞ્ચિ અત્થિ વેદિતં.

‘‘એતં દુક્ખન્તિ ઞત્વાન, મોસધમ્મં પલોકિનં;

ફુસ્સ ફુસ્સ વયં પસ્સં, એવં તત્થ વિરજ્જતી’’તિ. દુતિયં;

૩. પહાનસુત્તં

૨૫૧. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. સુખાય, ભિક્ખવે, વેદનાય રાગાનુસયો પહાતબ્બો, દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો પહાતબ્બો, અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયો પહાતબ્બો. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો પહીનો હોતિ, દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો પહીનો હોતિ, અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયો પહીનો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ નિરનુસયો સમ્મદ્દસો અચ્છેચ્છિ [અચ્છેજ્જિ (બહૂસુ)] તણ્હં, વિવત્તયિ [વાવત્તયિ (સી.)] સંયોજનં, સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’’તિ.

‘‘સુખં વેદયમાનસ્સ [વેદિયમાનસ્સ (સી. પી.)], વેદનં અપ્પજાનતો;

સો રાગાનુસયો હોતિ, અનિસ્સરણદસ્સિનો.

‘‘દુક્ખં વેદયમાનસ્સ, વેદનં અપ્પજાનતો;

પટિઘાનુસયો હોતિ, અનિસ્સરણદસ્સિનો.

‘‘અદુક્ખમસુખં સન્તં, ભૂરિપઞ્ઞેન દેસિતં;

તઞ્ચાપિ અભિનન્દતિ, નેવ દુક્ખા પમુચ્ચતિ.

‘‘યતો ચ ભિક્ખુ આતાપી, સમ્પજઞ્ઞં ન રિઞ્ચતિ;

તતો સો વેદના સબ્બા, પરિજાનાતિ પણ્ડિતો.

‘‘સો વેદના પરિઞ્ઞાય, દિટ્ઠે ધમ્મે અનાસવો;

કાયસ્સ ભેદા ધમ્મટ્ઠો, સઙ્ખ્યં નોપેતિ વેદગૂ’’તિ. તતિયં;

૪. પાતાલસુત્તં

૨૫૨. ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો યં વાચં ભાસતિ – ‘અત્થિ મહાસમુદ્દે પાતાલો’તિ. તં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અસન્તં અવિજ્જમાનં એવં વાચં ભાસતિ – ‘અત્થિ મહાસમુદ્દે પાતાલો’તિ. સારીરિકાનં ખો એતં, ભિક્ખવે, દુક્ખાનં વેદનાનં અધિવચનં યદિદં ‘પાતાલો’તિ. અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો સારીરિકાય દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો પાતાલે ન પચ્ચુટ્ઠાસિ, ગાધઞ્ચ નાજ્ઝગા’. સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સારીરિકાય દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો નેવ સોચતિ, ન કિલમતિ, ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘સુતવા અરિયસાવકો પાતાલે પચ્ચુટ્ઠાસિ, ગાધઞ્ચ અજ્ઝગા’’’તિ.

‘‘યો એતા નાધિવાસેતિ, ઉપ્પન્ના વેદના દુખા;

સારીરિકા પાણહરા, યાહિ ફુટ્ઠો પવેધતિ.

‘‘અક્કન્દતિ પરોદતિ, દુબ્બલો અપ્પથામકો;

ન સો પાતાલે પચ્ચુટ્ઠાસિ, અથો ગાધમ્પિ નાજ્ઝગા.

‘‘યો ચેતા અધિવાસેતિ, ઉપ્પન્ના વેદના દુખા;

સારીરિકા પાણહરા, યાહિ ફુટ્ઠો ન વેધતિ;

સ વે પાતાલે પચ્ચુટ્ઠાસિ, અથો ગાધમ્પિ અજ્ઝગા’’તિ. ચતુત્થં;

૫. દટ્ઠબ્બસુત્તં

૨૫૩. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. સુખા, ભિક્ખવે, વેદના દુક્ખતો દટ્ઠબ્બા, દુક્ખા વેદના સલ્લતો દટ્ઠબ્બા, અદુક્ખમસુખા વેદના અનિચ્ચતો દટ્ઠબ્બા. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સુખા વેદના દુક્ખતો દિટ્ઠા હોતિ, દુક્ખા વેદના સલ્લતો દિટ્ઠા હોતિ, અદુક્ખમસુખા વેદના અનિચ્ચતો દિટ્ઠા હોતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ સમ્મદ્દસો અચ્છેચ્છિ તણ્હં, વિવત્તયિ સંયોજનં, સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’’તિ.

‘‘યો સુખં દુક્ખતો અદ્દ, દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતો;

અદુક્ખમસુખં સન્તં, અદ્દક્ખિ નં અનિચ્ચતો.

‘‘સ વે સમ્મદ્દસો ભિક્ખુ, પરિજાનાતિ વેદના;

સો વેદના પરિઞ્ઞાય, દિટ્ઠે ધમ્મે અનાસવો;

કાયસ્સ ભેદા ધમ્મટ્ઠો, સઙ્ખ્યં નોપેતિ વેદગૂ’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. સલ્લસુત્તં

૨૫૪. ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો સુખમ્પિ વેદનં વેદયતિ [વેદિયતિ (સી. પી.)], દુક્ખમ્પિ વેદનં વેદયતિ, અદુક્ખમસુખમ્પિ વેદનં વેદયતિ. સુતવા, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સુખમ્પિ વેદનં વેદયતિ, દુક્ખમ્પિ વેદનં વેદયતિ, અદુક્ખમસુખમ્પિ વેદનં વેદયતિ. તત્ર, ભિક્ખવે, કો વિસેસો કો અધિપ્પયાસો [અધિપ્પાયો (સી. ક.), અધિપ્પાયસો (સ્યા. કં.), અધિપ્પાયોસો (પી.)] કિં નાનાકરણં સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેના’’તિ? ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા…પે… અસ્સુતવા. ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. સો દ્વે વેદના વેદયતિ – કાયિકઞ્ચ, ચેતસિકઞ્ચ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસં સલ્લેન વિજ્ઝેય્ય [સલ્લેન અનુવિજ્ઝેય્યું (સી. સ્યા. કં. પી.)]. તમેનં દુતિયેન સલ્લેન અનુવેધં વિજ્ઝેય્ય [સલ્લેન અનુવિજ્ઝેય્યું (સી.), સલ્લેન અનુવેધં વિજ્ઝેય્યું (સ્યા. કં.), સલ્લેન વિજ્ઝેય્યું (પી.)]. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, પુરિસો દ્વિસલ્લેન વેદનં વેદયતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. સો દ્વે વેદના વેદયતિ – કાયિકઞ્ચ, ચેતસિકઞ્ચ. તસ્સાયેવ ખો પન દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો પટિઘવા હોતિ. તમેનં દુક્ખાય વેદનાય પટિઘવન્તં, યો દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો, સો અનુસેતિ. સો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો કામસુખં અભિનન્દતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન હિ સો, ભિક્ખવે, પજાનાતિ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અઞ્ઞત્ર કામસુખા દુક્ખાય વેદનાય નિસ્સરણં, તસ્સ કામસુખઞ્ચ અભિનન્દતો, યો સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો, સો અનુસેતિ. સો તાસં વેદનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ તાસં વેદનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં અપ્પજાનતો, યો અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયો, સો અનુસેતિ. સો સુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, સઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. દુક્ખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, સઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. અદુક્ખમસુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, સઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો સઞ્ઞુત્તો જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, સઞ્ઞુત્તો દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ.

‘‘સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો ન સોચતિ, ન કિલમતિ, ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. સો એકં વેદનં વેદયતિ – કાયિકં, ન ચેતસિકં.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસં સલ્લેન વિજ્ઝેય્ય. તમેનં દુતિયેન સલ્લેન અનુવેધં ન વિજ્ઝેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, પુરિસો એકસલ્લેન વેદનં વેદયતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો ન સોચતિ, ન કિલમતિ, ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. સો એકં વેદનં વેદયતિ – કાયિકં, ન ચેતસિકં. તસ્સાયેવ ખો પન દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો પટિઘવા ન હોતિ. તમેનં દુક્ખાય વેદનાય અપ્પટિઘવન્તં, યો દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો, સો નાનુસેતિ. સો દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો કામસુખં નાભિનન્દતિ. તં કિસ્સ હેતુ? પજાનાતિ હિ સો, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અઞ્ઞત્ર કામસુખા દુક્ખાય વેદનાય નિસ્સરણં. તસ્સ કામસુખં નાભિનન્દતો યો સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો, સો નાનુસેતિ. સો તાસં વેદનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવં ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ તાસં વેદનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનતો, યો અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયો, સો નાનુસેતિ. સો સુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, વિસઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. દુક્ખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, વિસઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. અદુક્ખમસુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, વિસઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘સુતવા અરિયસાવકો વિસઞ્ઞુત્તો જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, વિસઞ્ઞુત્તો દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, વિસેસો, અયં અધિપ્પયાસો, ઇદં નાનાકરણં સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેના’’તિ.

‘‘ન વેદનં વેદયતિ સપઞ્ઞો,

સુખમ્પિ દુક્ખમ્પિ બહુસ્સુતોપિ;

અયઞ્ચ ધીરસ્સ પુથુજ્જનેન,

મહા [અયં (સ્યા. કં. ક.)] વિસેસો કુસલસ્સ હોતિ.

‘‘સઙ્ખાતધમ્મસ્સ બહુસ્સુતસ્સ,

વિપસ્સતો [સમ્પસ્સતો (સી. પી.)] લોકમિમં પરઞ્ચ;

ઇટ્ઠસ્સ ધમ્મા ન મથેન્તિ ચિત્તં,

અનિટ્ઠતો નો પટિઘાતમેતિ.

‘‘તસ્સાનુરોધા અથવા વિરોધા,

વિધૂપિતા અત્થગતા ન સન્તિ;

પદઞ્ચ ઞત્વા વિરજં અસોકં,

સમ્મા પજાનાતિ ભવસ્સ પારગૂ’’તિ. છટ્ઠં;

૭. પઠમગેલઞ્ઞસુત્તં

૨૫૫. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ગિલાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘સતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો કાલં આગમેય્ય. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરતિ…પે… ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરતિ…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનકારી હોતિ. સતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો કાલં આગમેય્ય. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો એવં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સ અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના, સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્ના ખો મ્યાયં સુખા વેદના. સા ચ ખો પટિચ્ચ, નો અપ્પટિચ્ચ. કિં પટિચ્ચ? ઇમમેવ કાયં પટિચ્ચ. અયં ખો પન કાયો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. અનિચ્ચં ખો પન સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં કાયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના સુખા વેદના કુતો નિચ્ચા ભવિસ્સતી’તિ! સો કાયે ચ સુખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વયાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી વિહરતિ, નિરોધાનુપસ્સી વિહરતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરતિ. તસ્સ કાયે ચ સુખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સિનો વિહરતો, વયાનુપસ્સિનો વિહરતો, વિરાગાનુપસ્સિનો વિહરતો, નિરોધાનુપસ્સિનો વિહરતો, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો વિહરતો, યો કાયે ચ સુખાય ચ વેદનાય રાગાનુસયો, સો પહીયતિ.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો એવં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સ અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્ના ખો મ્યાયં દુક્ખા વેદના. સા ચ ખો પટિચ્ચ, નો અપ્પટિચ્ચ. કિં પટિચ્ચ? ઇમમેવ કાયં પટિચ્ચ. અયં ખો પન કાયો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. અનિચ્ચં ખો પન સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં કાયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના દુક્ખા વેદના કુતો નિચ્ચા ભવિસ્સતી’તિ! સો કાયે ચ દુક્ખાય વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વયાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી વિહરતિ, નિરોધાનુપસ્સી વિહરતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરતિ. તસ્સ કાયે ચ દુક્ખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સિનો વિહરતો…પે… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો વિહરતો, યો કાયે ચ દુક્ખાય ચ વેદનાય પટિઘાનુસયો, સો પહીયતિ.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો એવં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સ અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના, સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્ના ખો મ્યાયં અદુક્ખમસુખા વેદના. સા ચ ખો પટિચ્ચ, નો અપ્પટિચ્ચ. કિં પટિચ્ચ? ઇમમેવ કાયં પટિચ્ચ. અયં ખો પન કાયો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. અનિચ્ચં ખો પન સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં કાયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના અદુક્ખમસુખા વેદના કુતો નિચ્ચા ભવિસ્સતી’તિ! સો કાયે ચ અદુક્ખમસુખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વયાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી વિહરતિ, નિરોધાનુપસ્સી વિહરતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરતિ. તસ્સ કાયે ચ અદુક્ખમસુખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સિનો વિહરતો…પે… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો વિહરતો, યો કાયે ચ અદુક્ખમસુખાય ચ વેદનાય અવિજ્જાનુસયો, સો પહીયતિ.

‘‘સો સુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, સા અનિચ્ચાતિ પજાનાતિ, અનજ્ઝોસિતાતિ પજાનાતિ, અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતિ; દુક્ખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, સા અનિચ્ચાતિ પજાનાતિ, અનજ્ઝોસિતાતિ પજાનાતિ, અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતિ; અદુક્ખમસુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, સા અનિચ્ચાતિ પજાનાતિ, અનજ્ઝોસિતાતિ પજાનાતિ, અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતિ. સો સુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, વિસઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ; દુક્ખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, વિસઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ; અદુક્ખમસુખઞ્ચે વેદનં વેદયતિ, વિસઞ્ઞુત્તો નં વેદયતિ. સો કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ, જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તી’તિ [સીતિભવિસ્સન્તીતિ (સી. પી. ક.)] પજાનાતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તેલઞ્ચ પટિચ્ચ વટ્ટિઞ્ચ પટિચ્ચ તેલપ્પદીપો ઝાયેય્ય, તસ્સેવ તેલસ્સ ચ વટ્ટિયા ચ પરિયાદાના અનાહારો નિબ્બાયેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તી’તિ પજાનાતી’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયગેલઞ્ઞસુત્તં

૨૫૬. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ગિલાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘સતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો કાલં આગમેય્ય. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરતિ… ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરતિ… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ…પે… ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો હોતિ. સતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો કાલં આગમેય્ય. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો એવં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સ અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્ના ખો મ્યાયં સુખા વેદના; સા ચ ખો પટિચ્ચ, નો અપ્પટિચ્ચ. કિં પટિચ્ચ? ઇમમેવ ફસ્સં પટિચ્ચ. અયં ખો પન ફસ્સો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. અનિચ્ચં ખો પન સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના સુખા વેદના કુતો નિચ્ચા ભવિસ્સતી’તિ! સો ફસ્સે ચ સુખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વયાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી વિહરતિ, નિરોધાનુપસ્સી વિહરતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરતિ. તસ્સ ફસ્સે ચ સુખાય ચ વેદનાય અનિચ્ચાનુપસ્સિનો વિહરતો, વયાનુપસ્સિનો વિહરતો, વિરાગાનુપસ્સિનો વિહરતો, નિરોધાનુપસ્સિનો વિહરતો, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો વિહરતો યો ફસ્સે ચ સુખાય ચ વેદનાય રાગાનુસયો, સો પહીયતિ.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો એવં સતસ્સ…પે… વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના…પે… ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઉપ્પન્ના ખો મ્યાયં અદુક્ખમસુખા વેદના; સા ચ ખો પટિચ્ચ, નો અપ્પટિચ્ચ. કિં પટિચ્ચ? ઇમમેવ ફસ્સં પટિચ્ચ…પે… કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તી’તિ પજાનાતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તેલઞ્ચ પટિચ્ચ વટ્ટિઞ્ચ પટિચ્ચ તેલપ્પદીપો ઝાયેય્ય, તસ્સેવ તેલસ્સ ચ વટ્ટિયા ચ પરિયાદાના અનાહારો નિબ્બાયેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તી’તિ પજાનાતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. અનિચ્ચસુત્તં

૨૫૭. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો વેદના અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા’’તિ. નવમં.

૧૦. ફસ્સમૂલકસુત્તં

૨૫૮. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના ફસ્સજા ફસ્સમૂલકા ફસ્સનિદાના ફસ્સપચ્ચયા. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. સુખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના. તસ્સેવ સુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા, યં તજ્જં વેદયિતં સુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના સુખા વેદના, સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતિ. દુક્ખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના. તસ્સેવ દુક્ખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા, યં તજ્જં વેદયિતં દુક્ખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના દુક્ખા વેદના, સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતિ. અદુક્ખમસુખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. તસ્સેવ અદુક્ખમસુખવેદનિયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા, યં તજ્જં વેદયિતં અદુક્ખમસુખવેદનિયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના અદુક્ખમસુખા વેદના, સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં કટ્ઠાનં સઙ્ઘટ્ટનસમોધાના [સઙ્ખત્તા તસ્સ સમોધાના (સ્યા. કં.) સઙ્ઘત્તા તસ્સ સમોધાના (ક.) સં. નિ. ૨.૬૨ પસ્સિતબ્બં] ઉસ્મા જાયતિ, તેજો અભિનિબ્બત્તતિ. તેસંયેવ કટ્ઠાનં નાનાભાવા વિનિક્ખેપા, યા તજ્જા ઉસ્મા, સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇમા તિસ્સો વેદના ફસ્સજા ફસ્સમૂલકા ફસ્સનિદાના ફસ્સપચ્ચયા. તજ્જં ફસ્સં પટિચ્ચ તજ્જા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ. તજ્જસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા તજ્જા વેદના નિરુજ્ઝન્તી’’તિ. દસમં.

સગાથાવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

સમાધિ સુખં પહાનેન, પાતાલં દટ્ઠબ્બેન ચ;

સલ્લેન ચેવ ગેલઞ્ઞા, અનિચ્ચ ફસ્સમૂલકાતિ.