૭. મોગ્ગલ્લાનસુત્તં

૪૧૬. અથ ખો વચ્છગોત્તો પરિબ્બાજકો યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા મહામોગ્ગલ્લાનેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો વચ્છગોત્તો પરિબ્બાજકો આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એતદવોચ –

‘‘કિં નુ ખો, ભો મોગ્ગલ્લાન, સસ્સતો લોકો’’તિ? ‘‘અબ્યાકતં ખો એતં, વચ્છ, ભગવતા – ‘સસ્સતો લોકો’’’તિ. ‘‘કિં પન, ભો મોગ્ગલ્લાન, અસસ્સતો લોકો’’તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, વચ્છ, અબ્યાકતં ભગવતા – ‘અસસ્સતો લોકો’’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, ભો મોગ્ગલ્લાન, અન્તવા લોકો’’તિ? ‘‘અબ્યાકતં ખો એતં, વચ્છ, ભગવતા – ‘અન્તવા લોકો’’’તિ. ‘‘કિં પન, ભો મોગ્ગલ્લાન, અનન્તવા લોકો’’તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, વચ્છ, અબ્યાકતં ભગવતા – ‘અનન્તવા લોકો’’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, ભો મોગ્ગલ્લાન, તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ? ‘‘અબ્યાકતં ખો એતં, વચ્છ, ભગવતા – ‘તં જીવં તં સરીર’’’ન્તિ. ‘‘કિં પન, ભો મોગ્ગલ્લાન, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’’ન્તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, વચ્છ, અબ્યાકતં ભગવતા – ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’’’ન્તિ. ‘‘કિં નુ ખો, ભો મોગ્ગલ્લાન, હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ? ‘‘અબ્યાકતં ખો એતં, વચ્છ, ભગવતા – ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ. ‘‘કિં પન, ભો મોગ્ગલ્લાન, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, વચ્છ, અબ્યાકતં ભગવતા – ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, ભો મોગ્ગલ્લાન, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ? ‘‘અબ્યાકતં ખો એતં, વચ્છ, ભગવતા – ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ. ‘‘કિં પન, ભો મોગ્ગલ્લાન, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, વચ્છ, અબ્યાકતં ભગવતા – ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ.

‘‘કો નુ ખો, ભો મોગ્ગલ્લાન, હેતુ કો પચ્ચયો, યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં પુટ્ઠાનં એવં વેય્યાકરણં હોતિ – સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા, અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા? કો પન, ભો મોગ્ગલ્લાન, હેતુ કો પચ્ચયો, યેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ એવં પુટ્ઠસ્સ ન એવં વેય્યાકરણં હોતિ – સસ્સતો લોકોતિપિ, અસસ્સતો લોકોતિપિ, અન્તવા લોકોતિપિ, અનન્તવા લોકોતિપિ, તં જીવં તં સરીરન્તિપિ, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિપિ, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિપિ, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિપિ, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિપિ, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિપી’’તિ?

‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા ખો, વચ્છ, પરિબ્બાજકા ચક્ખું ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સન્તિ…પે… જિવ્હં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સન્તિ…પે… મનં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સન્તિ. તસ્મા અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં પુટ્ઠાનં એવં વેય્યાકરણં હોતિ – સસ્સતો લોકોતિ વા…પે… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા. તથાગતો ચ ખો, વચ્છ, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ચક્ખું ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… જિવ્હં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… મનં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. તસ્મા તથાગતસ્સ એવં પુટ્ઠસ્સ ન એવં વેય્યાકરણં હોતિ – સસ્સતો લોકોતિપિ…પે… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિપી’’તિ.

અથ ખો વચ્છગોત્તો પરિબ્બાજકો ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો વચ્છગોત્તો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સસ્સતો લોકો’’તિ? અબ્યાકતં ખો એતં, વચ્છ, મયા – ‘સસ્સતો લોકો’તિ…પે…. ‘‘કિં પન, ભો ગોતમ, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, વચ્છ, અબ્યાકતં મયા – ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ.

‘‘કો નુ ખો, ભો ગોતમ, હેતુ કો પચ્ચયો, યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં પુટ્ઠાનં એવં વેય્યાકરણં હોતિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા? કો પન, ભો ગોતમ, હેતુ કો પચ્ચયો, યેન ભોતો ગોતમસ્સ એવં પુટ્ઠસ્સ ન એવં વેય્યાકરણં હોતિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિપિ…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપી’’તિ?

‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા ખો, વચ્છ, પરિબ્બાજકા ચક્ખું ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સન્તિ…પે… જિવ્હં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સન્તિ…પે… મનં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સન્તિ. તસ્મા અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં પુટ્ઠાનં એવં વેય્યાકરણં હોતિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા. તથાગતો ચ ખો, વચ્છ, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ચક્ખું ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… જિવ્હં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… મનં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. તસ્મા તથાગતસ્સ એવં પુટ્ઠસ્સ ન એવં વેય્યાકરણં હોતિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિપિ, ‘અસસ્સતો લોકો’તિપિ, ‘અન્તવા લોકો’તિપિ, ‘અનન્તવા લોકો’તિપિ, ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિપિ, ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિપિ, ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! યત્ર હિ નામ સત્થુ ચ [સત્થુસ્સ ચ (સી. પી.), સત્થુ ચેવ (ખેમાસુત્તે)] સાવકસ્સ ચ અત્થેન અત્થો બ્યઞ્જનેન બ્યઞ્જનં સંસન્દિસ્સતિ સમેસ્સતિ ન વિરોધયિસ્સતિ, યદિદં અગ્ગપદસ્મિં. ઇદાનાહં, ભો ગોતમ, સમણં મહામોગ્ગલ્લાનં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં અપુચ્છિં. સમણોપિ મે મોગ્ગલ્લાનો એતેહિ પદેહિ એતેહિ બ્યઞ્જનેહિ તમત્થં બ્યાકાસિ, સેય્યથાપિ ભવં ગોતમો. અચ્છરિયં, ભો ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! યત્ર હિ નામ સત્થુ ચ સાવકસ્સ ચ અત્થેન અત્થો બ્યઞ્જનેન બ્યઞ્જનં સંસન્દિસ્સતિ સમેસ્સતિ ન વિરોધયિસ્સતિ, યદિદં અગ્ગપદસ્મિ’’ન્તિ. સત્તમં.