૩. સબ્બવગ્ગો

૧. સબ્બસુત્તં

૨૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સબ્બં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં? ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપા ચ, સોતઞ્ચ [સોતઞ્ચેવ (?) એવમિતરયુગલેસુપિ] સદ્દા ચ, ઘાનઞ્ચ ગન્ધા ચ, જિવ્હા ચ રસા ચ, કાયો ચ ફોટ્ઠબ્બા ચ, મનો ચ ધમ્મા ચ – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સબ્બં. યો, ભિક્ખવે, એવં વદેય્ય – ‘અહમેતં સબ્બં પચ્ચક્ખાય અઞ્ઞં સબ્બં પઞ્ઞાપેસ્સામી’તિ, તસ્સ વાચાવત્થુકમેવસ્સ [વાચાવત્થુરેવસ્સ (સી. પી.), વાચાવત્થુદેવસ્સ (સ્યા. કં.)]; પુટ્ઠો ચ ન સમ્પાયેય્ય, ઉત્તરિઞ્ચ વિઘાતં આપજ્જેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? યથા તં, ભિક્ખવે, અવિસયસ્મિ’’ન્તિ. પઠમં.

૨. પહાનસુત્તં

૨૪. ‘‘સબ્બપ્પહાનાય [સબ્બં પહાનાય (સ્યા. કં. ક.)] વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, સબ્બપ્પહાનાય ધમ્મો? ચક્ખું, ભિક્ખવે, પહાતબ્બં, રૂપા પહાતબ્બા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં પહાતબ્બં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો પહાતબ્બો, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ પહાતબ્બં…પે… યમ્પિદં સોતસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ પહાતબ્બં… યમ્પિદં ઘાનસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ પહાતબ્બં. જિવ્હા પહાતબ્બા, રસા પહાતબ્બા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં પહાતબ્બં, જિવ્હાસમ્ફસ્સો પહાતબ્બો, યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ પહાતબ્બં. કાયો પહાતબ્બો… મનો પહાતબ્બો, ધમ્મા પહાતબ્બા, મનોવિઞ્ઞાણં પહાતબ્બં, મનોસમ્ફસ્સો પહાતબ્બો, યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ પહાતબ્બં. અયં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બપ્પહાનાય ધમ્મો’’તિ. દુતિયં.

૩. અભિઞ્ઞાપરિઞ્ઞાપહાનસુત્તં

૨૫. ‘‘સબ્બં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાનાય વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાનાય ધમ્મો? ચક્ખું, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં, રૂપા અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બો, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં…પે… જિવ્હા અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બા, રસા અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં, જિવ્હાસમ્ફસ્સો અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બો, યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં. કાયો અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બો… મનો અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બો, ધમ્મા અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બા, મનોવિઞ્ઞાણં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં, મનોસમ્ફસ્સો અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બો, યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બં. અયં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાનાય ધમ્મો’’તિ. તતિયં.

૪. પઠમઅપરિજાનનસુત્તં

૨૬. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય? ચક્ખું, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. રૂપે અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ચક્ખુસમ્ફસ્સં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય…પે… જિવ્હં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. રસે…પે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં…પે… જિવ્હાસમ્ફસ્સં…પે… યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. કાયં…પે… મનં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ધમ્મે…પે… મનોવિઞ્ઞાણં…પે… મનોસમ્ફસ્સં…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય.

‘‘સબ્બઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય? ચક્ખું, ભિક્ખવે, અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. રૂપે અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ચક્ખુસમ્ફસ્સં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય…પે… જિવ્હં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. રસે…પે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં…પે… જિવ્હાસમ્ફસ્સં…પે… યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. કાયં…પે… મનં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ધમ્મે…પે… મનોવિઞ્ઞાણં…પે… મનોસમ્ફસ્સં…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાયા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયઅપરિજાનનસુત્તં

૨૭. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય? યઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચક્ખુ, યે ચ રૂપા, યઞ્ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, યે ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા…પે… યા ચ જિવ્હા, યે ચ રસા, યઞ્ચ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, યે ચ જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા; યો ચ કાયો, યે ચ ફોટ્ઠબ્બા, યઞ્ચ કાયવિઞ્ઞાણં, યે ચ કાયવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા; યો ચ મનો, યે ચ ધમ્મા, યઞ્ચ મનોવિઞ્ઞાણં, યે ચ મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા – ઇદં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય.

‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય? યઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચક્ખુ, યે ચ રૂપા, યઞ્ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, યે ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા…પે… યા ચ જિવ્હા, યે ચ રસા, યઞ્ચ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, યે ચ જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા; યો ચ કાયો, યે ચ ફોટ્ઠબ્બા, યઞ્ચ કાયવિઞ્ઞાણં, યે ચ કાયવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા; યો ચ મનો, યે ચ ધમ્મા, યઞ્ચ મનોવિઞ્ઞાણં, યે ચ મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા – ઇદં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાયા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. આદિત્તસુત્તં

૨૮. એકં સમયં ભગવા ગયાયં વિહરતિ ગયાસીસે સદ્ધિં ભિક્ખુસહસ્સેન. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, આદિત્તં. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં આદિત્તં? ચક્ખુ [ચક્ખું (સી. સ્યા. કં. પી.)], ભિક્ખવે, આદિત્તં, રૂપા આદિત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આદિત્તં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો આદિત્તો. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ આદિત્તં. કેન આદિત્તં? ‘રાગગ્ગિના, દોસગ્ગિના, મોહગ્ગિના આદિત્તં, જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ આદિત્ત’ન્તિ વદામિ…પે… જિવ્હા આદિત્તા, રસા આદિત્તા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં આદિત્તં, જિવ્હાસમ્ફસ્સો આદિત્તો. યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ આદિત્તં. કેન આદિત્તં? ‘રાગગ્ગિના, દોસગ્ગિના, મોહગ્ગિના આદિત્તં, જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ આદિત્ત’ન્તિ વદામિ…પે… મનો આદિત્તો, ધમ્મા આદિત્તા, મનોવિઞ્ઞાણં આદિત્તં, મનોસમ્ફસ્સો આદિત્તો. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ આદિત્તં. કેન આદિત્તં? ‘રાગગ્ગિના, દોસગ્ગિના, મોહગ્ગિના આદિત્તં, જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ આદિત્ત’ન્તિ વદામિ. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ …પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દું. ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને તસ્સ ભિક્ખુસહસ્સસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તાનિ વિમુચ્ચિંસૂતિ. છટ્ઠં.

૭. અદ્ધભૂતસુત્તં

૨૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અદ્ધભૂતં [અન્ધભૂતં (સી. સ્યા. કં.)]. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અદ્ધભૂતં? ચક્ખુ, ભિક્ખવે, અદ્ધભૂતં, રૂપા અદ્ધભૂતા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અદ્ધભૂતં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો અદ્ધભૂતો, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અદ્ધભૂતં. કેન અદ્ધભૂતં? ‘જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ અદ્ધભૂત’ન્તિ વદામિ…પે… જિવ્હા અદ્ધભૂતા, રસા અદ્ધભૂતા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં અદ્ધભૂતં, જિવ્હાસમ્ફસ્સો અદ્ધભૂતો, યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અદ્ધભૂતં. કેન અદ્ધભૂતં? ‘જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ અદ્ધભૂત’ન્તિ વદામિ. કાયો અદ્ધભૂતો…પે… મનો અદ્ધભૂતો, ધમ્મા અદ્ધભૂતા, મનોવિઞ્ઞાણં અદ્ધભૂતં, મનોસમ્ફસ્સો અદ્ધભૂતો, યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અદ્ધભૂતં. કેન અદ્ધભૂતં? ‘જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ અદ્ધભૂત’ન્તિ વદામિ. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ, વિરાગા વિમુચ્ચતિ, વિમુત્તસ્મિં ‘વિમુત્ત’મિતિ ઞાણં હોતિ, ‘ખીણા જાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. સત્તમં.

૮. સમુગ્ઘાતસારુપ્પસુત્તં

૩૦. ‘‘સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસારુપ્પં વો, ભિક્ખવે, પટિપદં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામીતિ. કતમા ચ સા, ભિક્ખવે, સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસારુપ્પા પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખું ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુતો ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખું મેતિ ન મઞ્ઞતિ. રૂપે ન મઞ્ઞતિ, રૂપેસુ ન મઞ્ઞતિ, રૂપતો ન મઞ્ઞતિ, રૂપા મેતિ ન મઞ્ઞતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણતો ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સતો ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સો મેતિ ન મઞ્ઞતિ. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ…પે… જિવ્હં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાય ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાતો ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હા મેતિ ન મઞ્ઞતિ. રસે ન મઞ્ઞતિ, રસેસુ ન મઞ્ઞતિ, રસતો ન મઞ્ઞતિ, રસા મેતિ ન મઞ્ઞતિ. જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણતો ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. જિવ્હાસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાસમ્ફસ્સસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાસમ્ફસ્સતો ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાસમ્ફસ્સો મેતિ ન મઞ્ઞતિ. યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ…પે… મનં ન મઞ્ઞતિ, મનસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, મનતો ન મઞ્ઞતિ, મનો મેતિ ન મઞ્ઞતિ. ધમ્મે ન મઞ્ઞતિ, ધમ્મેસુ ન મઞ્ઞતિ, ધમ્મતો ન મઞ્ઞતિ, ધમ્મા મેતિ ન મઞ્ઞતિ. મનોવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞતિ, મનોવિઞ્ઞાણસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, મનોવિઞ્ઞાણતો ન મઞ્ઞતિ, મનોવિઞ્ઞાણં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. મનોસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞતિ, મનોસમ્ફસ્સસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, મનોસમ્ફસ્સતો ન મઞ્ઞતિ, મનોસમ્ફસ્સો મેતિ ન મઞ્ઞતિ. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. સબ્બં ન મઞ્ઞતિ, સબ્બસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, સબ્બતો ન મઞ્ઞતિ, સબ્બં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. સો એવં અમઞ્ઞમાનો ન ચ કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયં ખો સા, ભિક્ખવે, સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસારુપ્પા પટિપદા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તં

૩૧. ‘‘સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસપ્પાયં વો, ભિક્ખવે, પટિપદં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમા ચ સા, ભિક્ખવે, સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસપ્પાયા પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખું ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુતો ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખું મેતિ ન મઞ્ઞતિ. રૂપે ન મઞ્ઞતિ…પે… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞતિ, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. યઞ્હિ, ભિક્ખવે, મઞ્ઞતિ, યસ્મિં મઞ્ઞતિ, યતો મઞ્ઞતિ, યં મેતિ મઞ્ઞતિ, તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા. અઞ્ઞથાભાવી ભવસત્તો લોકો ભવમેવાભિનન્દતિ…પે… જિવ્હં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાય ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાતો ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હા મેતિ ન મઞ્ઞતિ. રસે ન મઞ્ઞતિ…પે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞતિ, જિવ્હાસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞતિ. યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. યઞ્હિ, ભિક્ખવે, મઞ્ઞતિ, યસ્મિં મઞ્ઞતિ, યતો મઞ્ઞતિ, યં મેતિ મઞ્ઞતિ, તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા. અઞ્ઞથાભાવી ભવસત્તો લોકો ભવમેવાભિનન્દતિ…પે… મનં ન મઞ્ઞતિ, મનસ્મિં ન મઞ્ઞતિ, મનતો ન મઞ્ઞતિ, મનો મેતિ ન મઞ્ઞતિ. ધમ્મે ન મઞ્ઞતિ…પે… મનોવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞતિ, મનોસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞતિ. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. યઞ્હિ, ભિક્ખવે, મઞ્ઞતિ, યસ્મિં મઞ્ઞતિ, યતો મઞ્ઞતિ, યં મેતિ મઞ્ઞતિ, તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા. અઞ્ઞથાભાવી ભવસત્તો લોકો ભવમેવાભિનન્દતિ. યાવતા, ભિક્ખવે, ખન્ધધાતુઆયતનં તમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તતોપિ ન મઞ્ઞતિ, તં મેતિ ન મઞ્ઞતિ. સો એવં અમઞ્ઞમાનો ન ચ કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયં ખો સા, ભિક્ખવે, સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસપ્પાયા પટિપદા’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તં

૩૨. ‘‘સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસપ્પાયં વો, ભિક્ખવે, પટિપદં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમા ચ સા, ભિક્ખવે, સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસપ્પાયા પટિપદા?

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, ચક્ખું નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં ભન્તે’’.

‘‘રૂપા…પે… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં… ચક્ખુસમ્ફસ્સો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’…પે….

‘‘યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’…પે….

‘‘જિવ્હા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચા ભન્તે’’…પે….

‘‘રસા… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં… જિવ્હાસમ્ફસ્સો…પે… યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’…પે… ધમ્મા… મનોવિઞ્ઞાણં… મનોસમ્ફસ્સો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વાતિ?

‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’.

‘‘યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ…પે… જિવ્હાયપિ નિબ્બિન્દતિ, રસેસુપિ…પે… યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. મનસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, ધમ્મેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયં ખો સા, ભિક્ખવે, સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસપ્પાયા પટિપદા’’તિ. દસમં.

સબ્બવગ્ગો તતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

સબ્બઞ્ચ દ્વેપિ પહાના, પરિજાનાપરે દુવે;

આદિત્તં અદ્ધભૂતઞ્ચ, સારુપ્પા દ્વે ચ સપ્પાયા;

વગ્ગો તેન પવુચ્ચતીતિ.