૭. ખેમકસુત્તં

૮૯. એકં સમયં સમ્બહુલા થેરા ભિક્ખૂ કોસમ્બિયં વિહરન્તિ ઘોસિતારામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ખેમકો બદરિકારામે વિહરતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતા આયસ્મન્તં દાસકં આમન્તેસું – ‘‘એહિ ત્વં, આવુસો દાસક, યેન ખેમકો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા ખેમકં ભિક્ખું એવં વદેહિ – ‘થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – કચ્ચિ તે, આવુસો, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ નો અભિક્કમન્તિ, પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો અભિક્કમો’’’તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા દાસકો થેરાનં ભિક્ખૂનં પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા ખેમકો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ખેમકં એતદવોચ – ‘‘થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – ‘કચ્ચિ તે, આવુસો, ખમનીયં…પે… નો અભિક્કમો’’’તિ? ‘‘ન મે, આવુસો, ખમનીયં ન યાપનીયં…પે… અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો પટિક્કમો’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા દાસકો યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘ખેમકો, આવુસો, ભિક્ખુ એવમાહ – ‘ન મે, આવુસો, ખમનીયં…પે… અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો પટિક્કમો’’’તિ. ‘‘એહિ ત્વં, આવુસો દાસક, યેન ખેમકો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા ખેમકં ભિક્ખું એવં વદેહિ – ‘થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો, વેદનુપાદાનક્ખન્ધો, સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો, સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમેસુ આયસ્મા ખેમકો પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સતી’’’તિ?

‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા દાસકો થેરાનં ભિક્ખૂનં પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા ખેમકો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા…પે… થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – ‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમેસુ આયસ્મા ખેમકો પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સતી’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમેસુ ખ્વાહં, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ન કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સામી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા દાસકો યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘ખેમકો, આવુસો, ભિક્ખુ એવમાહ – ‘પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમેસુ ખ્વાહં, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ન કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સામી’’’તિ. ‘‘એહિ ત્વં, આવુસો દાસક, યેન ખેમકો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા ખેમકં ભિક્ખું એવં વદેહિ – ‘થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. નો ચે કિરાયસ્મા ખેમકો ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સતિ. તેનહાયસ્મા ખેમકો અરહં ખીણાસવો’’’તિ.

‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા દાસકો થેરાનં ભિક્ખૂનં પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા ખેમકો…પે… થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – ‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો; નો ચે કિરાયસ્મા ખેમકો ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સતિ, તેનહાયસ્મા ખેમકો અરહં ખીણાસવો’’તિ. ‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમેસુ ખ્વાહં, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ન કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સામિ, ન ચમ્હિ અરહં ખીણાસવો; અપિ ચ મે, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ‘અસ્મી’તિ અધિગતં, ‘અયમહમસ્મી’તિ ન ચ સમનુપસ્સામી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા દાસકો યેન થેરા ભિક્ખૂ…પે… થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘ખેમકો, આવુસો, ભિક્ખુ એવમાહ – પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમેસુ ખ્વાહં, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ન કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સામિ, ન ચમ્હિ અરહં ખીણાસવો; અપિ ચ મે, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ‘અસ્મી’તિ અધિગતં, ‘અયમહમસ્મી’તિ ન ચ સમનુપસ્સામી’’તિ.

‘‘એહિ ત્વં, આવુસો દાસક, યેન ખેમકો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા ખેમકં ભિક્ખું એવં વદેહિ – ‘થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – યમેતં, આવુસો ખેમક, અસ્મીતિ વદેસિ, કિમેતં અસ્મીતિ વદેસિ? રૂપં અસ્મીતિ વદેસિ, અઞ્ઞત્ર રૂપા અસ્મીતિ વદેસિ, વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અસ્મીતિ વદેસિ, અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા અસ્મીતિ વદેસિ. યમેતં, આવુસો ખેમક, અસ્મીતિ વદેસિ. કિમેતં અસ્મીતિ વદેસી’’’તિ?

‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા દાસકો થેરાનં ભિક્ખૂનં પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા ખેમકો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ખેમકં એતદવોચ – થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – ‘‘યમેતં, આવુસો ખેમક, ‘અસ્મી’તિ વદેસિ, કિમેતં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ? રૂપં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ અઞ્ઞત્ર રૂપા ‘અસ્મી’તિ વદેસિ? વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા ‘અસ્મી’તિ વદેસિ? યમેતં, આવુસો ખેમક, ‘અસ્મી’તિ વદેસિ, કિમેતં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ’’તિ? ‘‘અલં, આવુસો દાસક, કિં ઇમાય સન્ધાવનિકાય! આહરાવુસો, દણ્ડં; અહમેવ યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિસ્સામી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા ખેમકો દણ્ડમોલુબ્ભ યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં ખેમકં થેરા ભિક્ખૂ એતદવોચું – ‘‘યમેતં, આવુસો ખેમક, ‘અસ્મી’તિ વદેસિ, કિમેતં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ? રૂપં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ, અઞ્ઞત્ર રૂપા ‘અસ્મી’તિ વદેસિ? વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ, અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા ‘અસ્મી’તિ વદેસિ? યમેતં, આવુસો ખેમક, ‘અસ્મી’તિ વદેસિ, કિમેતં ‘અસ્મી’તિ વદેસી’’તિ? ‘‘ન ખ્વાહં, આવુસો, રૂપં ‘અસ્મી’તિ વદામિ; નપિ અઞ્ઞત્ર રૂપા ‘અસ્મી’તિ વદામિ. ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં ‘અસ્મી’તિ વદામિ; નપિ અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા ‘અસ્મી’તિ વદામિ. અપિ ચ મે, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ‘અસ્મી’તિ અધિગતં ‘અયમહમસ્મી’તિ ન ચ સમનુપસ્સામિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, ઉપ્પલસ્સ વા પદુમસ્સ વા પુણ્ડરીકસ્સ વા ગન્ધો. યો નુ ખો એવં વદેય્ય – ‘પત્તસ્સ ગન્ધો’તિ વા ‘વણ્ણસ્સ [વણ્ડસ્સ (કત્થચિ)] ગન્ધો’તિ વા ‘કિઞ્જક્ખસ્સ ગન્ધો’તિ વા સમ્મા નુ ખો સો વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘યથા કથં, પનાવુસો, સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્યા’’તિ? ‘‘‘પુપ્ફસ્સ ગન્ધો’તિ ખો, આવુસો, સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખ્વાહં, આવુસો, ન રૂપં ‘અસ્મી’તિ વદામિ, નપિ અઞ્ઞત્ર રૂપા ‘અસ્મી’તિ વદામિ. ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં ‘અસ્મી’તિ વદામિ, નપિ અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા ‘અસ્મી’તિ વદામિ. અપિ ચ મે, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ‘અસ્મી’તિ અધિગતં ‘અયમહમસ્મી’તિ ન ચ સમનુપસ્સામિ’’.

‘‘કિઞ્ચાપિ, આવુસો, અરિયસાવકસ્સ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ ભવન્તિ, અથ ખ્વસ્સ હોતિ – ‘યો ચ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુસહગતો અસ્મીતિ માનો, અસ્મીતિ છન્દો, અસ્મીતિ અનુસયો અસમૂહતો. સો અપરેન સમયેન પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સી વિહરતિ – ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ. તસ્સિમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સિનો વિહરતો યોપિસ્સ હોતિ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુસહગતો ‘અસ્મી’તિ, માનો ‘અસ્મી’તિ, છન્દો ‘અસ્મી’તિ અનુસયો અસમૂહતો, સોપિ સમુગ્ઘાતં ગચ્છતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, વત્થં સંકિલિટ્ઠં મલગ્ગહિતં. તમેનં સામિકા રજકસ્સ અનુપદજ્જું. તમેનં રજકો ઊસે વા ખારે વા ગોમયે વા સમ્મદ્દિત્વા અચ્છે ઉદકે વિક્ખાલેતિ. કિઞ્ચાપિ તં હોતિ વત્થં પરિસુદ્ધં પરિયોદાતં, અથ ખ્વસ્સ હોતિ યેવ અનુસહગતો ઊસગન્ધો વા ખારગન્ધો વા ગોમયગન્ધો વા અસમૂહતો. તમેનં રજકો સામિકાનં દેતિ. તમેનં સામિકા ગન્ધપરિભાવિતે કરણ્ડકે નિક્ખિપન્તિ. યોપિસ્સ હોતિ અનુસહગતો ઊસગન્ધો વા ખારગન્ધો વા ગોમયગન્ધો વા અસમૂહતો, સોપિ સમુગ્ઘાતં ગચ્છતિ. એવમેવ ખો, આવુસો, કિઞ્ચાપિ અરિયસાવકસ્સ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ ભવન્તિ, અથ ખ્વસ્સ હોતિ યેવ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુસહગતો ‘અસ્મી’તિ, માનો ‘અસ્મી’તિ, છન્દો ‘અસ્મી’તિ અનુસયો અસમૂહતો. સો અપરેન સમયેન પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સી વિહરતિ. ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ. તસ્સ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સિનો વિહરતો યોપિસ્સ હોતિ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુસહગતો ‘અસ્મી’તિ, માનો ‘અસ્મી’તિ, છન્દો ‘અસ્મી’તિ અનુસયો અસમૂહતો, સોપિ સમુગ્ઘાતં ગચ્છતી’’તિ.

એવં વુત્તે, થેરા ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં ખેમકં એતદવોચું – ‘‘ન ખો [ન ખો પન (ક.)] મયં આયસ્મન્તં ખેમકં વિહેસાપેખા પુચ્છિમ્હ, અપિ ચાયસ્મા ખેમકો પહોસિ તસ્સ ભગવતો સાસનં વિત્થારેન આચિક્ખિતું દેસેતું પઞ્ઞાપેતું પટ્ઠપેતું વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતું. તયિદં આયસ્મતા ખેમકેન તસ્સ ભગવતો સાસનં વિત્થારેન આચિક્ખિતં દેસિતં પઞ્ઞાપિતં પટ્ઠપિતં વિવરિતં વિભજિતં ઉત્તાનીકત’’ન્તિ.

ઇદમવોચ આયસ્મા ખેમકો. અત્તમના થેરા ભિક્ખૂ આયસ્મતો ખેમકસ્સ ભાસિતં અભિનન્દું. ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને સટ્ઠિમત્તાનં થેરાનં ભિક્ખૂનં અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તાનિ વિમુચ્ચિંસુ, આયસ્મતો ખેમકસ્સ ચાતિ. સત્તમં.