૧૦. નિરુત્તિપથસુત્તં

૬૨. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, નિરુત્તિપથા અધિવચનપથા પઞ્ઞત્તિપથા અસઙ્કિણ્ણા અસઙ્કિણ્ણપુબ્બા, ન સઙ્કીયન્તિ, ન સઙ્કીયિસ્સન્તિ, અપ્પટિકુટ્ઠા સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. કતમે તયો? યં, ભિક્ખવે, રૂપં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં ‘અહોસી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘યા વેદના અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા ‘અહોસી’તિ તસ્સા સઙ્ખા, ‘અહોસી’તિ તસ્સા સમઞ્ઞા, ‘અહોસી’તિ તસ્સા પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સા સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સા સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘યા સઞ્ઞા… યે સઙ્ખારા અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા ‘અહેસુ’ન્તિ તેસં સઙ્ખા, ‘અહેસુ’ન્તિ તેસં સમઞ્ઞા, ‘અહેસુ’ન્તિ તેસં પઞ્ઞત્તિ; ન તેસં સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તેસં સઙ્ખા ‘ભવિસ્સન્તી’’’તિ.

‘‘યં વિઞ્ઞાણં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘યં, ભિક્ખવે, રૂપં અજાતં અપાતુભૂતં, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અહોસી’’’તિ.

‘‘યા વેદના અજાતા અપાતુભૂતા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સા સઙ્ખા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સા સમઞ્ઞા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સા પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સા સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સા સઙ્ખા ‘અહોસી’’’તિ.

‘‘યા સઞ્ઞા… યે સઙ્ખારા અજાતા અપાતુભૂતા, ‘ભવિસ્સન્તી’તિ તેસં સઙ્ખા, ‘ભવિસ્સન્તી’તિ તેસં સમઞ્ઞા, ‘ભવિસ્સન્તી’તિ તેસં પઞ્ઞત્તિ; ન તેસં સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તેસં સઙ્ખા ‘અહેસુ’’’ન્તિ.

‘‘યં વિઞ્ઞાણં અજાતં અપાતુભૂતં, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અહોસી’’’તિ.

‘‘યં, ભિક્ખવે, રૂપં જાતં પાતુભૂતં, ‘અત્થી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘અત્થી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘અત્થી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અહોસી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘યા વેદના જાતા પાતુભૂતા, ‘અત્થી’તિ તસ્સા સઙ્ખા, ‘અત્થી’તિ તસ્સા સમઞ્ઞા, ‘અત્થી’તિ તસ્સા પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સા સઙ્ખા ‘અહોસી’તિ, ન તસ્સા સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘યા સઞ્ઞા… યે સઙ્ખારા જાતા પાતુભૂતા, ‘અત્થી’તિ તેસં સઙ્ખા, ‘અત્થી’તિ તેસં સમઞ્ઞા, ‘અત્થી’તિ તેસં પઞ્ઞત્તિ; ન તેસં સઙ્ખા ‘અહેસુ’ન્તિ, ન તેસં સઙ્ખા, ‘ભવિસ્સન્તી’’’તિ.

‘‘યં વિઞ્ઞાણં જાતં પાતુભૂતં, ‘અત્થી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘અત્થી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘અત્થી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અહોસી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો નિરુત્તિપથા અધિવચનપથા પઞ્ઞત્તિપથા અસઙ્કિણ્ણા અસઙ્કિણ્ણપુબ્બા, ન સઙ્કીયન્તિ, ન સઙ્કીયિસ્સન્તિ, અપ્પટિકુટ્ઠા સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. યેપિ તે, ભિક્ખવે, અહેસું ઉક્કલા વસ્સભઞ્ઞા [ઓક્કલા વયભિઞ્ઞા (મ. નિ. ૩.૩૪૩)] અહેતુકવાદા અકિરિયવાદા નત્થિકવાદા, તેપિમે તયો નિરુત્તિપથે અધિવચનપથે પઞ્ઞત્તિપથે ન ગરહિતબ્બં નપ્પટિક્કોસિતબ્બં અમઞ્ઞિંસુ. તં કિસ્સ હેતુ? નિન્દાઘટ્ટનબ્યારોસઉપારમ્ભભયા’’તિ [નિન્દાબ્યારોસઉપારમ્ભભયાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.) મ. નિ. ૩.૩૪૩].

ઉપયવગ્ગો છટ્ઠો.

તસ્સુદ્દાનં –

ઉપયો બીજં ઉદાનં, ઉપાદાનપરિવત્તં;

સત્તટ્ઠાનઞ્ચ સમ્બુદ્ધો, પઞ્ચમહાલિ આદિત્તા.

વગ્ગો નિરુત્તિપથેન ચાતિ.