૬. ઉપયવગ્ગો

૧. ઉપયસુત્તં

૫૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘ઉપયો [ઉપાયો (બહૂસુ)], ભિક્ખવે, અવિમુત્તો, અનુપયો વિમુત્તો. રૂપુપયં [રૂપૂપાયં (સી. સ્યા. કં.), રૂપુપાયં (પી. ક.)] વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, રૂપારમ્મણં રૂપપ્પતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્ય. વેદનુપયં વા…પે… સઞ્ઞુપયં વા…પે… સઙ્ખારુપયં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, સઙ્ખારારમ્મણં સઙ્ખારપ્પતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્ય’’.

‘‘યો, ભિક્ખવે, એવં વદેય્ય – ‘અહમઞ્ઞત્ર રૂપા અઞ્ઞત્ર વેદનાય અઞ્ઞત્ર સઞ્ઞાય અઞ્ઞત્ર સઙ્ખારેહિ વિઞ્ઞાણસ્સ આગતિં વા ગતિં વા ચુતિં વા ઉપપત્તિં વા વુદ્ધિં વા વિરૂળ્હિં વા વેપુલ્લં વા પઞ્ઞાપેસ્સામી’તિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘રૂપધાતુયા ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો રાગો પહીનો હોતિ. રાગસ્સ પહાના વોચ્છિજ્જતારમ્મણં પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ ન હોતિ. વેદનાધાતુયા ચે, ભિક્ખવે… સઞ્ઞાધાતુયા ચે ભિક્ખવે… સઙ્ખારધાતુયા ચે ભિક્ખવે… વિઞ્ઞાણધાતુયા ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો રાગો પહીનો હોતિ. રાગસ્સ પહાના વોચ્છિજ્જતારમ્મણં પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ ન હોતિ. તદપ્પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં અનભિસઙ્ખચ્ચવિમુત્તં. વિમુત્તત્તા ઠિતં. ઠિતત્તા સન્તુસિતં. સન્તુસિતત્તા ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. પઠમં.

૨. બીજસુત્તં

૫૪. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, બીજજાતાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? મૂલબીજં, ખન્ધબીજં, અગ્ગબીજં, ફલુબીજં, બીજબીજઞ્ઞેવ પઞ્ચમં. ઇમાનિ ચસ્સુ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ બીજજાતાનિ અખણ્ડાનિ અપૂતિકાનિ અવાતાતપહતાનિ સારાદાનિ [સારાદાયીનિ (કત્થચિ)] સુખસયિતાનિ, પથવી [પઠવી (સી. સ્યા. કં. પી.)] ચ નાસ્સ, આપો ચ નાસ્સ; અપિ નુમાનિ [અપિ નુ ઇમાનિ (સી. પી.)], ભિક્ખવે, પઞ્ચ બીજજાતાનિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘ઇમાનિ ચસ્સુ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ બીજજાતાનિ અખણ્ડાનિ…પે… સુખસયિતાનિ, પથવી ચ અસ્સ, આપો ચ અસ્સ; અપિ નુમાનિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ બીજજાતાનિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પથવીધાતુ, એવં ચતસ્સો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો દટ્ઠબ્બા. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, આપોધાતુ, એવં નન્દિરાગો દટ્ઠબ્બો. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ બીજજાતાનિ, એવં વિઞ્ઞાણં સાહારં દટ્ઠબ્બં’’.

‘‘રૂપુપયં, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, રૂપારમ્મણં રૂપપ્પતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્ય. વેદનુપયં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય…પે… સઞ્ઞુપયં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય…પે… સઙ્ખારુપયં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, સઙ્ખારારમ્મણં સઙ્ખારપ્પતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્ય.

‘‘યો, ભિક્ખવે, એવં વદેય્ય – ‘અહમઞ્ઞત્ર રૂપા અઞ્ઞત્ર વેદનાય અઞ્ઞત્ર સઞ્ઞાય અઞ્ઞત્ર સઙ્ખારેહિ વિઞ્ઞાણસ્સ આગતિં વા ગતિં વા ચુતિં વા ઉપપત્તિં વા વુદ્ધિં વા વિરૂળ્હિં વા વેપુલ્લં વા પઞ્ઞાપેસ્સામી’તિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘રૂપધાતુયા ચેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો રાગો પહીનો હોતિ. રાગસ્સ પહાના વોચ્છિજ્જતારમ્મણં પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ ન હોતિ. વેદનાધાતુયા ચે… સઞ્ઞાધાતુયા ચે… સઙ્ખારધાતુયા ચે… વિઞ્ઞાણધાતુયા ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો રાગો પહીનો હોતિ. રાગસ્સ પહાના વોચ્છિજ્જતારમ્મણં પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ ન હોતિ. તદપ્પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં અનભિસઙ્ખચ્ચવિમુત્તં. વિમુત્તત્તા ઠિતં. ઠિતત્તા સન્તુસિતં. સન્તુસિતત્તા ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. દુતિયં.

૩. ઉદાનસુત્તં

૫૫. સાવત્થિનિદાનં. તત્ર ખો ભગવા ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘‘‘નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા, નાભવિસ્સ, ન મે ભવિસ્સતી’તિ – એવં અધિમુચ્ચમાનો ભિક્ખુ છિન્દેય્ય ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિ. એવં વુત્તે, અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘યથા કથં પન, ભન્તે, ‘નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા, નાભવિસ્સ, ન મે ભવિસ્સતી’તિ – એવં અધિમુચ્ચમાનો ભિક્ખુ છિન્દેય્ય ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિ?

‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી…પે… સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં.

‘‘સો અનિચ્ચં રૂપં ‘અનિચ્ચં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અનિચ્ચં વેદનં ‘અનિચ્ચા વેદના’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અનિચ્ચં સઞ્ઞં ‘અનિચ્ચા સઞ્ઞા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અનિચ્ચે સઙ્ખારે ‘અનિચ્ચા સઙ્ખારા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણં ‘અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘દુક્ખં રૂપં ‘દુક્ખં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, દુક્ખં વેદનં… દુક્ખં સઞ્ઞં… દુક્ખે સઙ્ખારે… દુક્ખં વિઞ્ઞાણં ‘દુક્ખં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘અનત્તં રૂપં ‘અનત્તા રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અનત્તં વેદનં ‘અનત્તા વેદના’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અનત્તં સઞ્ઞં ‘અનત્તા સઞ્ઞા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અનત્તે સઙ્ખારે ‘અનત્તા સઙ્ખારા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અનત્તં વિઞ્ઞાણં ‘અનત્તા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘સઙ્ખતં રૂપં ‘સઙ્ખતં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, સઙ્ખતં વેદનં… સઙ્ખતં સઞ્ઞં… સઙ્ખતે સઙ્ખારે… સઙ્ખતં વિઞ્ઞાણં ‘સઙ્ખતં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. રૂપં વિભવિસ્સતીતિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. વેદના વિભવિસ્સતિ… સઞ્ઞા વિભવિસ્સતિ… સઙ્ખારા વિભવિસ્સન્તિ… વિઞ્ઞાણં વિભવિસ્સતીતિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘સુતવા ચ ખો, ભિક્ખુ, અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ.

‘‘સો અનિચ્ચં રૂપં ‘અનિચ્ચં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. અનિચ્ચં વેદનં… અનિચ્ચં સઞ્ઞં… અનિચ્ચે સઙ્ખારે… અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણં ‘અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. દુક્ખં રૂપં…પે… દુક્ખં વિઞ્ઞાણં… અનત્તં રૂપં…પે… અનત્તં વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખતં રૂપં…પે… સઙ્ખતં વિઞ્ઞાણં ‘સઙ્ખતં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. રૂપં વિભવિસ્સતીતિ યથાભૂતં પજાનાતિ. વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં વિભવિસ્સતીતિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘સો રૂપસ્સ વિભવા, વેદનાય વિભવા, સઞ્ઞા વિભવા, સઙ્ખારાનં વિભવા, વિઞ્ઞાણસ્સ વિભવા, એવં ખો, ભિક્ખુ, ‘નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા, નાભવિસ્સ, ન મે ભવિસ્સતી’તિ – એવં અધિમુચ્ચમાનો ભિક્ખુ છિન્દેય્ય ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિ. ‘‘એવં અધિમુચ્ચમાનો, ભન્તે, ભિક્ખુ છિન્દેય્ય ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિ.

‘‘કથં પન, ભન્તે, જાનતો કથં પસ્સતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અતસિતાયે ઠાને તાસં આપજ્જતિ. તાસો હેસો [હેસા (ક.)] ભિક્ખુ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ – ‘નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા, નાભવિસ્સ, ન મે ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘સુતવા ચ ખો, ભિક્ખુ, અરિયસાવકો અતસિતાયે ઠાને ન તાસં આપજ્જતિ. ન હેસો [ન હેસા (ક.)], ભિક્ખુ, તાસો સુતવતો અરિયસાવકસ્સ – ‘નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા, નાભવિસ્સ, ન મે ભવિસ્સતી’તિ. રૂપુપયં વા, ભિક્ખુ, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, રૂપારમ્મણં રૂપપ્પતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્ય. વેદનુપયં વા, ભિક્ખુ… સઞ્ઞુપયં વા, ભિક્ખુ… સઙ્ખારુપયં વા, ભિક્ખુ, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, સઙ્ખારારમ્મણં સઙ્ખારપ્પતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્ય.

‘‘યો [સો (સબ્બત્થ)] ભિક્ખુ એવં વદેય્ય – ‘અહમઞ્ઞત્ર રૂપા, અઞ્ઞત્ર વેદનાય, અઞ્ઞત્ર સઞ્ઞાય, અઞ્ઞત્ર સઙ્ખારેહિ વિઞ્ઞાણસ્સ આગતિં વા ગતિં વા ચુતિં વા ઉપપત્તિં વા વુદ્ધિં વા વિરૂળ્હિં વા વેપુલ્લં વા પઞ્ઞાપેસ્સામી’તિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘રૂપધાતુયા ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુનો રાગો પહીનો હોતિ. રાગસ્સ પહાના વોચ્છિજ્જતારમ્મણં પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ ન હોતિ. વેદનાધાતુયા ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુનો… સઞ્ઞાધાતુયા ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુનો… સઙ્ખારધાતુયા ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુનો… વિઞ્ઞાણધાતુયા ચે, ભિક્ખુ, ભિક્ખુનો રાગો પહીનો હોતિ. રાગસ્સ પહાના વોચ્છિજ્જતારમ્મણં પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ ન હોતિ. તદપ્પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં અવિરૂળ્હં અનભિસઙ્ખારઞ્ચ વિમુત્તં. વિમુત્તત્તા ઠિતં. ઠિતત્તા સન્તુસિતં. સન્તુસિતત્તા ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, જાનતો એવં પસ્સતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતી’’તિ. તતિયં.

૪. ઉપાદાનપરિપવત્તસુત્તં

૫૬. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, ઉપાદાનક્ખન્ધા. કતમે પઞ્ચ? રૂપુપાદાનક્ખન્ધો, વેદનુપાદાનક્ખન્ધો, સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો, સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ઇમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ચતુપરિવટ્ટં યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. યતો ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, ઇમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ચતુપરિવટ્ટં યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે…પે… સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ પચ્ચઞ્ઞાસિં’’.

‘‘કથઞ્ચ ચતુપરિવટ્ટં? રૂપં અબ્ભઞ્ઞાસિં, રૂપસમુદયં અબ્ભઞ્ઞાસિં, રૂપનિરોધં અબ્ભઞ્ઞાસિં, રૂપનિરોધગામિનિં પટિપદં અબ્ભઞ્ઞાસિં; વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અબ્ભઞ્ઞાસિં, વિઞ્ઞાણસમુદયં અબ્ભઞ્ઞાસિં, વિઞ્ઞાણનિરોધં અબ્ભઞ્ઞાસિં, વિઞ્ઞાણનિરોધગામિનિં પટિપદં અબ્ભઞ્ઞાસિં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં? ચત્તારો ચ મહાભૂતા ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપં. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, રૂપં. આહારસમુદયા રૂપસમુદયો; આહારનિરોધા રૂપનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો રૂપનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં રૂપં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપસમુદયં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપનિરોધં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય રૂપસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્ના, તે સુપ્પટિપન્ના. યે સુપ્પટિપન્ના, તે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ગાધન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં રૂપં અભિઞ્ઞાય…પે… એવં રૂપનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય, રૂપસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તા તે સુવિમુત્તા. યે સુવિમુત્તા તે કેવલિનો. યે કેવલિનો વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, વેદના? છયિમે, ભિક્ખવે, વેદનાકાયા – ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના, સોતસમ્ફસ્સજા વેદના, ઘાનસમ્ફસ્સજા વેદના, જિવ્હાસમ્ફસ્સજા વેદના, કાયસમ્ફસ્સજા વેદના, મનોસમ્ફસ્સજા વેદના. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વેદના. ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયો; ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં વેદનં અભિઞ્ઞાય, એવં વેદનાસમુદયં અભિઞ્ઞાય, એવં વેદનાનિરોધં અભિઞ્ઞાય, એવં વેદનાનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય વેદનાય નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્ના, તે સુપ્પટિપન્ના. યે સુપ્પટિપન્ના, તે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ગાધન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં વેદનં અભિઞ્ઞાય…પે… એવં વેદનાનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય…પે… વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સઞ્ઞા? છયિમે, ભિક્ખવે, સઞ્ઞાકાયા – રૂપસઞ્ઞા, સદ્દસઞ્ઞા, ગન્ધસઞ્ઞા, રસસઞ્ઞા, ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞા, ધમ્મસઞ્ઞા. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સઞ્ઞા. ફસ્સસમુદયા સઞ્ઞાસમુદયો; ફસ્સનિરોધા સઞ્ઞાનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઞ્ઞાનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ…પે… વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા? છયિમે, ભિક્ખવે, ચેતનાકાયા – રૂપસઞ્ચેતના, સદ્દસઞ્ચેતના, ગન્ધસઞ્ચેતના, રસસઞ્ચેતના, ફોટ્ઠબ્બસઞ્ચેતના, ધમ્મસઞ્ચેતના. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા. ફસ્સસમુદયા સઙ્ખારસમુદયો; ફસ્સનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ખારનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં સઙ્ખારે અભિઞ્ઞાય, એવં સઙ્ખારસમુદયં અભિઞ્ઞાય, એવં સઙ્ખારનિરોધં અભિઞ્ઞાય, એવં સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય સઙ્ખારાનં નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્ના, તે સુપ્પટિપન્ના. યે સુપ્પટિપન્ના, તે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ગાધન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં સઙ્ખારે અભિઞ્ઞાય, એવં સઙ્ખારસમુદયં અભિઞ્ઞાય, એવં સઙ્ખારનિરોધં અભિઞ્ઞાય, એવં સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય સઙ્ખારાનં નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તા, તે સુવિમુત્તા. યે સુવિમુત્તા, તે કેવલિનો. યે કેવલિનો વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં? છયિમે, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણકાયા – ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણં, ઘાનવિઞ્ઞાણં, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, કાયવિઞ્ઞાણં, મનોવિઞ્ઞાણં. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં. નામરૂપસમુદયા વિઞ્ઞાણસમુદયો; નામરૂપનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો વિઞ્ઞાણનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં વિઞ્ઞાણં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણસમુદયં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણનિરોધં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્ના, તે સુપ્પટિપન્ના. યે સુપ્પટિપન્ના, તે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ગાધન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં વિઞ્ઞાણં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણસમુદયં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણનિરોધં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તા, તે સુવિમુત્તા. યે સુવિમુત્તા, તે કેવલિનો. યે કેવલિનો વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાયા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. સત્તટ્ઠાનસુત્તં

૫૭. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સત્તટ્ઠાનકુસલો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તિવિધૂપપરિક્ખી ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે કેવલી વુસિતવા ઉત્તમપુરિસોતિ વુચ્ચતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સત્તટ્ઠાનકુસલો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ રૂપં પજાનાતિ, રૂપસમુદયં પજાનાતિ, રૂપનિરોધં પજાનાતિ, રૂપનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ; રૂપસ્સ અસ્સાદં પજાનાતિ, રૂપસ્સ આદીનવં પજાનાતિ, રૂપસ્સ નિસ્સરણં પજાનાતિ; વેદનં પજાનાતિ … સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં પજાનાતિ, વિઞ્ઞાણસમુદયં પજાનાતિ, વિઞ્ઞાણનિરોધં પજાનાતિ, વિઞ્ઞાણનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ; વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદં પજાનાતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવં પજાનાતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણં પજાનાતિ.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં? ચત્તારો ચ મહાભૂતા, ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપં. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, રૂપં. આહારસમુદયા રૂપસમુદયો; આહારનિરોધા રૂપનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો રૂપનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘યં રૂપં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – અયં રૂપસ્સ અસ્સાદો. યં રૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં – અયં રૂપસ્સ આદીનવો. યો રૂપસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં રૂપસ્સ નિસ્સરણં.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં રૂપં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપસમુદયં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપનિરોધં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય; એવં રૂપસ્સ અસ્સાદં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપસ્સ આદીનવં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપસ્સ નિસ્સરણં અભિઞ્ઞાય રૂપસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્ના, તે સુપ્પટિપન્ના. યે સુપ્પટિપન્ના, તે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ગાધન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં રૂપં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપસમુદયં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપનિરોધં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય; એવં રૂપસ્સ અસ્સાદં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપસ્સ આદીનવં અભિઞ્ઞાય, એવં રૂપસ્સ નિસ્સરણં અભિઞ્ઞાય રૂપસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તા, તે સુવિમુત્તા. યે સુવિમુત્તા, તે કેવલિનો. યે કેવલિનો વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, વેદના? છયિમે, ભિક્ખવે, વેદનાકાયા – ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના…પે… મનોસમ્ફસ્સજા વેદના. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વેદના. ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયો; ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘યં વેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – અયં વેદનાય અસ્સાદો. યા વેદના અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા – અયં વેદનાય આદીનવો. યો વેદનાય છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં વેદનાય નિસ્સરણં.

‘‘યે હિ, કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં વેદનં અભિઞ્ઞાય, એવં વેદનાસમુદયં અભિઞ્ઞાય, એવં વેદનાનિરોધં અભિઞ્ઞાય, એવં વેદનાનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય; એવં વેદનાય અસ્સાદં અભિઞ્ઞાય, એવં વેદનાય આદીનવં અભિઞ્ઞાય, એવં વેદનાય નિસ્સરણં અભિઞ્ઞાય વેદનાય નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્ના, તે સુપ્પટિપન્ના. યે સુપ્પટિપન્ના, તે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ગાધન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં વેદનં અભિઞ્ઞાય…પે… વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સઞ્ઞા? છયિમે, ભિક્ખવે, સઞ્ઞાકાયા – રૂપસઞ્ઞા, સદ્દસઞ્ઞા, ગન્ધસઞ્ઞા, રસસઞ્ઞા, ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞા, ધમ્મસઞ્ઞા. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સઞ્ઞા. ફસ્સસમુદયા સઞ્ઞાસમુદયો; ફસ્સનિરોધા સઞ્ઞાનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઞ્ઞાનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ…પે… વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા? છયિમે, ભિક્ખવે, ચેતનાકાયા – રૂપસઞ્ચેતના, સદ્દસઞ્ચેતના, ગન્ધસઞ્ચેતના, રસસઞ્ચેતના, ફોટ્ઠબ્બસઞ્ચેતના, ધમ્મસઞ્ચેતના. ઇમે વુચ્ચન્તિ ભિક્ખવે, સઙ્ખારા. ફસ્સસમુદયા સઙ્ખારસમુદયો; ફસ્સનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ખારનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘યં સઙ્ખારે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – અયં સઙ્ખારાનં અસ્સાદો. યે સઙ્ખારા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા – અયં સઙ્ખારાનં આદીનવો. યો સઙ્ખારેસુ છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં સઙ્ખારાનં નિસ્સરણં.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં સઙ્ખારે અભિઞ્ઞાય, એવં સઙ્ખારસમુદયં અભિઞ્ઞાય, એવં સઙ્ખારનિરોધં અભિઞ્ઞાય, એવં સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય…પે… સઙ્ખારાનં નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્ના તે સુપ્પટિપન્ના. યે સુપ્પટિપન્ના, તે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ગાધન્તિ…પે… વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં? છયિમે, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણકાયા – ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણં, ઘાનવિઞ્ઞાણં, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, કાયવિઞ્ઞાણં, મનોવિઞ્ઞાણં. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં. નામરૂપસમુદયા વિઞ્ઞાણસમુદયો; નામરૂપનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો વિઞ્ઞાણનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘યં વિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – અયં વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો. યં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં – અયં વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવો. યો વિઞ્ઞાણસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણં.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં વિઞ્ઞાણં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણસમુદયં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણનિરોધં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય; એવં વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણં અભિઞ્ઞાય વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્ના, તે સુપ્પટિપન્ના. યે સુપ્પટિપન્ના, તે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ગાધન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં વિઞ્ઞાણં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણસમુદયં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણનિરોધં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિઞ્ઞાય; એવં વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવં અભિઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણં અભિઞ્ઞાય વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તા, તે સુવિમુત્તા. યે સુવિમુત્તા, તે કેવલિનો. યે કેવલિનો વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સત્તટ્ઠાનકુસલો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તિવિધૂપપરિક્ખી હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ધાતુસો ઉપપરિક્ખતિ, આયતનસો ઉપપરિક્ખતિ, પટિચ્ચસમુપ્પાદસો ઉપપરિક્ખતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તિવિધૂપપરિક્ખી હોતિ. સત્તટ્ઠાનકુસલો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તિવિધૂપપરિક્ખી, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે કેવલી વુસિતવા ‘ઉત્તમપુરિસો’તિ વુચ્ચતી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. સમ્માસમ્બુદ્ધસુત્તં

૫૮. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો રૂપસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ વુચ્ચતિ. ભિક્ખુપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાવિમુત્તો રૂપસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વેદનાય નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ વુચ્ચતિ. ભિક્ખુપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાવિમુત્તો વેદનાય નિબ્બિદા…પે… પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો સઞ્ઞાય… સઙ્ખારાનં… વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ વુચ્ચતિ. ભિક્ખુપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાવિમુત્તો વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધા અનુપાદા વિમુત્તો પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘તત્ર ખો, ભિક્ખવે, કો વિસેસો, કો અધિપ્પયાસો [અધિપ્પાયો (સી.), અધિપ્પાયસો (સ્યા. કં. પી. ક.)], કિં નાનાકરણં, તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પઞ્ઞાવિમુત્તેન ભિક્ખુના’’તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા ભગવંપટિસરણા. સાધુ વત, ભન્તે, ભગવન્તઞ્ઞેવ પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા [સઞ્જાનેતા (સ્યા. કં.)], અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા મગ્ગઞ્ઞૂ, મગ્ગવિદૂ, મગ્ગકોવિદો; મગ્ગાનુગા ચ, ભિક્ખવે, એતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છાસમન્નાગતા. અયં ખો, ભિક્ખવે, વિસેસો, અયં અધિપ્પયાસો, ઇદં નાનાકરણં તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પઞ્ઞાવિમુત્તેન ભિક્ખુના’’તિ. છટ્ઠં.

૭. અનત્તલક્ખણસુત્તં

૫૯. એકં સમયં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તત્ર ખો ભગવા પઞ્ચવગ્ગિયે ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનત્તા. રૂપઞ્ચ હિદં, ભિક્ખવે, અત્તા અભવિસ્સ, નયિદં રૂપં આબાધાય સંવત્તેય્ય, લબ્ભેથ ચ રૂપે – ‘એવં મે રૂપં હોતુ, એવં મે રૂપં મા અહોસી’તિ. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, રૂપં અનત્તા, તસ્મા રૂપં આબાધાય સંવત્તતિ, ન ચ લબ્ભતિ રૂપે – ‘એવં મે રૂપં હોતુ, એવં મે રૂપં મા અહોસી’’’તિ.

‘‘વેદના અનત્તા. વેદના ચ હિદં, ભિક્ખવે, અત્તા અભવિસ્સ, નયિદં વેદના આબાધાય સંવત્તેય્ય, લબ્ભેથ ચ વેદનાય – ‘એવં મે વેદના હોતુ, એવં મે વેદના મા અહોસી’તિ. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, વેદના અનત્તા, તસ્મા વેદના આબાધાય સંવત્તતિ, ન ચ લબ્ભતિ વેદનાય – ‘એવં મે વેદના હોતુ, એવં મે વેદના મા અહોસી’’’તિ.

‘‘સઞ્ઞા અનત્તા…પે… સઙ્ખારા અનત્તા. સઙ્ખારા ચ હિદં, ભિક્ખવે, અત્તા અભવિસ્સંસુ, નયિદં સઙ્ખારા આબાધાય સંવત્તેય્યું, લબ્ભેથ ચ સઙ્ખારેસુ – ‘એવં મે સઙ્ખારા હોન્તુ, એવં મે સઙ્ખારા મા અહેસુ’ન્તિ. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા અનત્તા, તસ્મા સઙ્ખારા આબાધાય સંવત્તન્તિ, ન ચ લબ્ભતિ સઙ્ખારેસુ – ‘એવં મે સઙ્ખારા હોન્તુ, એવં મે સઙ્ખારા મા અહેસુ’’’ન્તિ.

‘‘વિઞ્ઞાણં અનત્તા. વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિદં, ભિક્ખવે, અત્તા અભવિસ્સ, નયિદં વિઞ્ઞાણં આબાધાય સંવત્તેય્ય, લબ્ભેથ ચ વિઞ્ઞાણે – ‘એવં મે વિઞ્ઞાણં હોતુ, એવં મે વિઞ્ઞાણં મા અહોસી’તિ. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં અનત્તા, તસ્મા વિઞ્ઞાણં આબાધાય સંવત્તતિ, ન ચ લબ્ભતિ વિઞ્ઞાણે – ‘એવં મે વિઞ્ઞાણં હોતુ, એવં મે વિઞ્ઞાણં મા અહોસી’’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં – ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. યા કાચિ વેદના અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના અજ્ઝત્તા વા બહિદ્ધા વા…પે… યા દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બા વેદના – ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં.

‘‘યા કાચિ સઞ્ઞા…પે… યે કેચિ સઙ્ખારા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા…પે… યે દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બે સઙ્ખારા – ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં.

‘‘યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં – ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં.

‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો રૂપસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ નિબ્બિન્દતિ, સઞ્ઞાયપિ નિબ્બિન્દતિ, સઙ્ખારેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, વિઞ્ઞાણસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના પઞ્ચવગ્ગિયા ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દું [અભિનન્દુન્તિ (ક.)].

ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને પઞ્ચવગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તાનિ વિમુચ્ચિંસૂતિ. સત્તમં.

૮. મહાલિસુત્તં

૬૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો મહાલિ લિચ્છવિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ …પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાલિ લિચ્છવિ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘પૂરણો, ભન્તે, કસ્સપો એવમાહ – ‘નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય; અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ. નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા; અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તી’તિ. ઇધ, ભગવા કિમાહા’’તિ?

‘‘અત્થિ, મહાલિ, હેતુ અત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય; સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ. અત્થિ, મહાલિ, હેતુ, અત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા; સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તી’’તિ.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, હેતુ કતમો પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય; કથં સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તી’’તિ?

‘‘રૂપઞ્ચ હિદં, મહાલિ, એકન્તદુક્ખં અભવિસ્સ દુક્ખાનુપતિતં દુક્ખાવક્કન્તં અનવક્કન્તં સુખેન, નયિદં સત્તા રૂપસ્મિં સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્તં અનવક્કન્તં દુક્ખેન, તસ્મા સત્તા રૂપસ્મિં સારજ્જન્તિ; સારાગા સંયુજ્જન્તિ; સંયોગા સંકિલિસ્સન્તિ. અયં ખો, મહાલિ, હેતુ, અયં પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય; એવં સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ.

‘‘વેદના ચ હિદં, મહાલિ, એકન્તદુક્ખા અભવિસ્સ દુક્ખાનુપતિતા દુક્ખાવક્કન્તા અનવક્કન્તા સુખેન, નયિદં સત્તા વેદનાય સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, વેદના સુખા સુખાનુપતિતા સુખાવક્કન્તા અનવક્કન્તા દુક્ખેન, તસ્મા સત્તા વેદનાય સારજ્જન્તિ; સારાગા સંયુજ્જન્તિ; સંયોગા સંકિલિસ્સન્તિ. અયમ્પિ ખો, મહાલિ, હેતુ, અયં પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય. એવમ્પિ સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ.

‘‘સઞ્ઞા ચ હિદં, મહાલિ…પે… સઙ્ખારા ચ હિદં, મહાલિ, એકન્તદુક્ખા અભવિસ્સંસુ દુક્ખાનુપતિતા દુક્ખાવક્કન્તા અનવક્કન્તા સુખેન, નયિદં સત્તા સઙ્ખારેસુ સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, સઙ્ખારા સુખા સુખાનુપતિતા સુખાવક્કન્તા અનવક્કન્તા દુક્ખેન, તસ્મા સત્તા સઙ્ખારેસુ સારજ્જન્તિ; સારાગા સંયુજ્જન્તિ; સંયોગા સંકિલિસ્સન્તિ. અયમ્પિ ખો, મહાલિ, હેતુ, અયં પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય. એવમ્પિ સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ.

‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિદં, મહાલિ, એકન્તદુક્ખં અભવિસ્સ દુક્ખાનુપતિતં દુક્ખાવક્કન્તં અનવક્કન્તં સુખેન, નયિદં સત્તા વિઞ્ઞાણસ્મિં સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, વિઞ્ઞાણં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્તં અનવક્કન્તં દુક્ખેન, તસ્મા સત્તા વિઞ્ઞાણસ્મિં સારજ્જન્તિ; સારાગા સંયુજ્જન્તિ; સંયોગા સંકિલિસ્સન્તિ. અયમ્પિ ખો, મહાલિ, હેતુ અયં પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય. એવમ્પિ સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તી’’તિ.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, હેતુ કતમો પચ્ચયો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા; કથં સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તી’’તિ? ‘‘રૂપઞ્ચ હિદં, મહાલિ, એકન્તસુખં અભવિસ્સ સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્તં અનવક્કન્તં દુક્ખેન, નયિદં સત્તા રૂપસ્મિં નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં દુક્ખં દુક્ખાનુપતિતં દુક્ખાવક્કન્તં અનવક્કન્તં સુખેન, તસ્મા સત્તા રૂપસ્મિં નિબ્બિન્દન્તિ; નિબ્બિન્દં વિરજ્જન્તિ; વિરાગા વિસુજ્ઝન્તિ. અયં ખો, મહાલિ, હેતુ, અયં પચ્ચયો, સત્તાનં વિસુદ્ધિયા. એવં સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ’’.

‘‘વેદના ચ હિદં, મહાલિ, એકન્તસુખા અભવિસ્સ…પે… સઞ્ઞા ચ હિદં, મહાલિ…પે… સઙ્ખારા ચ હિદં, મહાલિ, એકન્તસુખા અભવિસ્સંસુ…પે… વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિદં, મહાલિ, એકન્તસુખં અભવિસ્સ સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્તં અનવક્કન્તં દુક્ખેન, નયિદં સત્તા વિઞ્ઞાણસ્મિં નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, વિઞ્ઞાણં દુક્ખં દુક્ખાનુપતિતં દુક્ખાવક્કન્તં અનવક્કન્તં સુખેન, તસ્મા સત્તા વિઞ્ઞાણસ્મિં નિબ્બિન્દન્તિ; નિબ્બિન્દં વિરજ્જન્તિ; વિરાગા વિસુજ્ઝન્તિ. અયં ખો, મહાલિ, હેતુ, અયં પચ્ચયો, સત્તાનં વિસુદ્ધિયા. એવમ્પિ સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. આદિત્તસુત્તં

૬૧. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, આદિત્તં, વેદના આદિત્તા, સઞ્ઞા આદિત્તા, સઙ્ખારા આદિત્તા, વિઞ્ઞાણં આદિત્તં. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો રૂપસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ… સઞ્ઞાયપિ… સઙ્ખારેસુપિ… વિઞ્ઞાણસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. નવમં.

૧૦. નિરુત્તિપથસુત્તં

૬૨. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, નિરુત્તિપથા અધિવચનપથા પઞ્ઞત્તિપથા અસઙ્કિણ્ણા અસઙ્કિણ્ણપુબ્બા, ન સઙ્કીયન્તિ, ન સઙ્કીયિસ્સન્તિ, અપ્પટિકુટ્ઠા સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. કતમે તયો? યં, ભિક્ખવે, રૂપં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં ‘અહોસી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘યા વેદના અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા ‘અહોસી’તિ તસ્સા સઙ્ખા, ‘અહોસી’તિ તસ્સા સમઞ્ઞા, ‘અહોસી’તિ તસ્સા પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સા સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સા સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘યા સઞ્ઞા… યે સઙ્ખારા અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા ‘અહેસુ’ન્તિ તેસં સઙ્ખા, ‘અહેસુ’ન્તિ તેસં સમઞ્ઞા, ‘અહેસુ’ન્તિ તેસં પઞ્ઞત્તિ; ન તેસં સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તેસં સઙ્ખા ‘ભવિસ્સન્તી’’’તિ.

‘‘યં વિઞ્ઞાણં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘યં, ભિક્ખવે, રૂપં અજાતં અપાતુભૂતં, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અહોસી’’’તિ.

‘‘યા વેદના અજાતા અપાતુભૂતા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સા સઙ્ખા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સા સમઞ્ઞા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સા પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સા સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સા સઙ્ખા ‘અહોસી’’’તિ.

‘‘યા સઞ્ઞા… યે સઙ્ખારા અજાતા અપાતુભૂતા, ‘ભવિસ્સન્તી’તિ તેસં સઙ્ખા, ‘ભવિસ્સન્તી’તિ તેસં સમઞ્ઞા, ‘ભવિસ્સન્તી’તિ તેસં પઞ્ઞત્તિ; ન તેસં સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તેસં સઙ્ખા ‘અહેસુ’’’ન્તિ.

‘‘યં વિઞ્ઞાણં અજાતં અપાતુભૂતં, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘ભવિસ્સતી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અહોસી’’’તિ.

‘‘યં, ભિક્ખવે, રૂપં જાતં પાતુભૂતં, ‘અત્થી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘અત્થી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘અત્થી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અહોસી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘યા વેદના જાતા પાતુભૂતા, ‘અત્થી’તિ તસ્સા સઙ્ખા, ‘અત્થી’તિ તસ્સા સમઞ્ઞા, ‘અત્થી’તિ તસ્સા પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સા સઙ્ખા ‘અહોસી’તિ, ન તસ્સા સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘યા સઞ્ઞા… યે સઙ્ખારા જાતા પાતુભૂતા, ‘અત્થી’તિ તેસં સઙ્ખા, ‘અત્થી’તિ તેસં સમઞ્ઞા, ‘અત્થી’તિ તેસં પઞ્ઞત્તિ; ન તેસં સઙ્ખા ‘અહેસુ’ન્તિ, ન તેસં સઙ્ખા, ‘ભવિસ્સન્તી’’’તિ.

‘‘યં વિઞ્ઞાણં જાતં પાતુભૂતં, ‘અત્થી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘અત્થી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘અત્થી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અહોસી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’’’તિ.

‘‘ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો નિરુત્તિપથા અધિવચનપથા પઞ્ઞત્તિપથા અસઙ્કિણ્ણા અસઙ્કિણ્ણપુબ્બા, ન સઙ્કીયન્તિ, ન સઙ્કીયિસ્સન્તિ, અપ્પટિકુટ્ઠા સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. યેપિ તે, ભિક્ખવે, અહેસું ઉક્કલા વસ્સભઞ્ઞા [ઓક્કલા વયભિઞ્ઞા (મ. નિ. ૩.૩૪૩)] અહેતુકવાદા અકિરિયવાદા નત્થિકવાદા, તેપિમે તયો નિરુત્તિપથે અધિવચનપથે પઞ્ઞત્તિપથે ન ગરહિતબ્બં નપ્પટિક્કોસિતબ્બં અમઞ્ઞિંસુ. તં કિસ્સ હેતુ? નિન્દાઘટ્ટનબ્યારોસઉપારમ્ભભયા’’તિ [નિન્દાબ્યારોસઉપારમ્ભભયાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.) મ. નિ. ૩.૩૪૩].

ઉપયવગ્ગો છટ્ઠો.

તસ્સુદ્દાનં –

ઉપયો બીજં ઉદાનં, ઉપાદાનપરિવત્તં;

સત્તટ્ઠાનઞ્ચ સમ્બુદ્ધો, પઞ્ચમહાલિ આદિત્તા.

વગ્ગો નિરુત્તિપથેન ચાતિ.