૭. સોણસુત્તં

૪૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો સોણો ગહપતિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ …પે… એકમન્તં નિસિન્નં ખો સોણં ગહપતિપુત્તં ભગવા એતદવોચ –

‘‘યે હિ કેચિ, સોણ, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનિચ્ચેન રૂપેન દુક્ખેન વિપરિણામધમ્મેન ‘સેય્યોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘સદિસોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘હીનોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ અદસ્સના? અનિચ્ચાય વેદનાય દુક્ખાય વિપરિણામધમ્માય ‘સેય્યોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘સદિસોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘હીનોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ અદસ્સના? અનિચ્ચાય સઞ્ઞાય… અનિચ્ચેહિ સઙ્ખારેહિ દુક્ખેહિ વિપરિણામધમ્મેહિ ‘સેય્યોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘સદિસોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘હીનોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ અદસ્સના? અનિચ્ચેન વિઞ્ઞાણેન દુક્ખેન વિપરિણામધમ્મેન ‘સેય્યોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘સદિસોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘હીનોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ અદસ્સના?

‘‘યે ચ ખો કેચિ, સોણ, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનિચ્ચેન રૂપેન દુક્ખેન વિપરિણામધમ્મેન ‘સેય્યોહમસ્મી’તિપિ ન સમનુપસ્સન્તિ; ‘સદિસોહમસ્મી’તિપિ ન સમનુપસ્સન્તિ; ‘હીનોહમસ્મી’તિપિ ન સમનુપસ્સન્તિ; કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ દસ્સના? અનિચ્ચાય વેદનાય… અનિચ્ચાય સઞ્ઞાય… અનિચ્ચેહિ સઙ્ખારેહિ… અનિચ્ચેન વિઞ્ઞાણેન દુક્ખેન વિપરિણામધમ્મેન ‘સેય્યોહમસ્મી’તિપિ ન સમનુપસ્સન્તિ; ‘સદિસોહમસ્મી’તિપિ ન સમનુપસ્સન્તિ; ‘હીનોહમસ્મી’તિપિ ન સમનુપસ્સન્તિ; કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ દસ્સના?

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સોણ, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’… ‘‘સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તસ્માતિહ, સોણ, યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં.

‘‘યા કાચિ વેદના… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં.

‘‘એવં પસ્સં, સોણ, સુતવા અરિયસાવકો રૂપસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ નિબ્બિન્દતિ, સઞ્ઞાયપિ નિબ્બિન્દતિ, સઙ્ખારેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, વિઞ્ઞાણસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. સત્તમં.