૫. અત્તદીપવગ્ગો

૧. અત્તદીપસુત્તં

૪૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અત્તદીપા, ભિક્ખવે, વિહરથ અત્તસરણા અનઞ્ઞસરણા, ધમ્મદીપા ધમ્મસરણા અનઞ્ઞસરણા. અત્તદીપાનં, ભિક્ખવે, વિહરતં અત્તસરણાનં અનઞ્ઞસરણાનં, ધમ્મદીપાનં ધમ્મસરણાનં અનઞ્ઞસરણાનં યોનિ ઉપપરિક્ખિતબ્બા. કિંજાતિકા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા, કિંપહોતિકા’’તિ?

‘‘કિંજાતિકા ચ, ભિક્ખવે, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા, કિંપહોતિકા? ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો, રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. તસ્સ તં રૂપં વિપરિણમતિ, અઞ્ઞથા ચ હોતિ. તસ્સ રૂપવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વેદનાવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વેદનં, વેદનાય વા અત્તાનં. તસ્સ સા વેદના વિપરિણમતિ, અઞ્ઞથા ચ હોતિ. તસ્સ વેદનાવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ… સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. તસ્સ તં વિઞ્ઞાણં વિપરિણમતિ, અઞ્ઞથા ચ હોતિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘રૂપસ્સ ત્વેવ, ભિક્ખવે, અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામં વિરાગં નિરોધં [વિપરિણામ વિરાગ નિરોધં (સી.)], પુબ્બે ચેવ રૂપં એતરહિ ચ સબ્બં રૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મન્તિ, એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યે સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા તે પહીયન્તિ. તેસં પહાના ન પરિતસ્સતિ, અપરિતસ્સં સુખં વિહરતિ, સુખવિહારી ભિક્ખુ ‘તદઙ્ગનિબ્બુતો’તિ વુચ્ચતિ. વેદનાય ત્વેવ, ભિક્ખવે, અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામં વિરાગં નિરોધં, પુબ્બે ચેવ વેદના એતરહિ ચ સબ્બા વેદના અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્માતિ, એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યે સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા તે પહીયન્તિ. તેસં પહાના ન પરિતસ્સતિ, અપરિતસ્સં સુખં વિહરતિ, સુખવિહારી ભિક્ખુ ‘તદઙ્ગનિબ્બુતો’તિ વુચ્ચતિ. સઞ્ઞાય… સઙ્ખારાનં ત્વેવ, ભિક્ખવે, અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામં વિરાગં નિરોધં, પુબ્બે ચેવ સઙ્ખારા એતરહિ ચ સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્માતિ, એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યે સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા તે પહીયન્તિ. તેસં પહાના ન પરિતસ્સતિ, અપરિતસ્સં સુખં વિહરતિ, સુખવિહારી ભિક્ખુ ‘તદઙ્ગનિબ્બુતો’તિ વુચ્ચતિ. વિઞ્ઞાણસ્સ ત્વેવ, ભિક્ખવે, અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામં વિરાગં નિરોધં, પુબ્બે ચેવ વિઞ્ઞાણં એતરહિ ચ સબ્બં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મન્તિ, એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યે સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા તે પહીયન્તિ. તેસં પહાના ન પરિતસ્સતિ, અપરિતસ્સં સુખં વિહરતિ, સુખવિહારી ભિક્ખુ ‘તદઙ્ગનિબ્બુતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ. પઠમં.

૨. પટિપદાસુત્તં

૪૪. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સક્કાયસમુદયગામિનિઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, પટિપદં દેસેસ્સામિ, સક્કાયનિરોધગામિનિઞ્ચ પટિપદં. તં સુણાથ. કતમા ચ, ભિક્ખવે, સક્કાયસમુદયગામિની પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો, રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનં અત્તતો… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘સક્કાયસમુદયગામિની પટિપદા, સક્કાયસમુદયગામિની પટિપદા’તિ. ઇતિ હિદં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ ‘દુક્ખસમુદયગામિની સમનુપસ્સના’તિ. અયમેવેત્થ અત્થો’’.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સક્કાયનિરોધગામિની પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો, સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો, ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા રૂપં, ન રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. ન વેદનં અત્તતો… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, ન વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘સક્કાયનિરોધગામિની પટિપદા, સક્કાયનિરોધગામિની પટિપદા’તિ. ઇતિ હિદં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ ‘દુક્ખનિરોધગામિની સમનુપસ્સના’તિ. અયમેવેત્થ અત્થો’’તિ. દુતિયં.

૩. અનિચ્ચસુત્તં

૪૫. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તદનત્તા; યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો ચિત્તં વિરજ્જતિ વિમુચ્ચતિ અનુપાદાય આસવેહિ. વેદના અનિચ્ચા… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તદનત્તા; યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો ચિત્તં વિરજ્જતિ વિમુચ્ચતિ અનુપાદાય આસવેહિ. રૂપધાતુયા ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચિત્તં વિરત્તં વિમુત્તં હોતિ અનુપાદાય આસવેહિ, વેદનાધાતુયા…પે… સઞ્ઞાધાતુયા… સઙ્ખારધાતુયા… વિઞ્ઞાણધાતુયા ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચિત્તં વિરત્તં વિમુત્તં હોતિ અનુપાદાય આસવેહિ. વિમુત્તત્તા ઠિતં. ઠિતત્તા સન્તુસિતં [સન્તુસ્સિતં (ક. સી. પી. ક.)]. સન્તુસિતત્તા ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. તતિયં.

૪. દુતિયઅનિચ્ચસુત્તં

૪૬. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તદનત્તા; યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. વેદના અનિચ્ચા… સઞ્ઞા અનિચ્ચા… સઙ્ખારા અનિચ્ચા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તદનત્તા; યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં’’.

‘‘એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિયો ન હોન્તિ. પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠીનં અસતિ, અપરન્તાનુદિટ્ઠિયો ન હોન્તિ. અપરન્તાનુદિટ્ઠીનં અસતિ, થામસો [થામસા (સી. સ્યા. કં.)] પરામાસો ન હોતિ. થામસે [થામસા (સી. સ્યા. કં.), થામસો (ક.)] પરામાસે અસતિ રૂપસ્મિં… વેદનાય … સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણસ્મિં ચિત્તં વિરજ્જતિ વિમુચ્ચતિ અનુપાદાય આસવેહિ. વિમુત્તત્તા ઠિતં. ઠિતત્તા સન્તુસિતં. સન્તુસિતત્તા ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. સમનુપસ્સનાસુત્તં

૪૭. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનેકવિહિતં અત્તાનં સમનુપસ્સમાના સમનુપસ્સન્તિ, સબ્બેતે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે સમનુપસ્સન્તિ, એતેસં વા અઞ્ઞતરં. કતમે પઞ્ચ? ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં’’.

‘‘ઇતિ અયઞ્ચેવ સમનુપસ્સના ‘અસ્મી’તિ ચસ્સ અવિગતં [અધિગતં (બહૂસુ)] હોતિ. ‘અસ્મી’તિ ખો પન, ભિક્ખવે, અવિગતે પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અવક્કન્તિ હોતિ – ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ સોતિન્દ્રિયસ્સ ઘાનિન્દ્રિયસ્સ જિવ્હિન્દ્રિયસ્સ કાયિન્દ્રિયસ્સ. અત્થિ, ભિક્ખવે, મનો, અત્થિ ધમ્મા, અત્થિ અવિજ્જાધાતુ. અવિજ્જાસમ્ફસ્સજેન, ભિક્ખવે, વેદયિતેન ફુટ્ઠસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ ‘અસ્મી’તિપિસ્સ હોતિ; ‘અયમહમસ્મી’તિપિસ્સ હોતિ; ‘ભવિસ્સ’ન્તિપિસ્સ હોતિ; ‘ન ભવિસ્સ’ન્તિપિસ્સ હોતિ; ‘રૂપી ભવિસ્સ’ન્તિપિસ્સ હોતિ; ‘અરૂપી ભવિસ્સ’ન્તિપિસ્સ હોતિ; ‘સઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિપિસ્સ હોતિ; ‘અસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિપિસ્સ હોતિ; ‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિપિસ્સ હોતિ’’.

‘‘તિટ્ઠન્તેવ ખો [તિટ્ઠન્તિ ખો પન (સી. સ્યા. કં. પી.)], ભિક્ખવે, તત્થેવ [તથેવ (કત્થચિ)] પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. અથેત્થ સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અવિજ્જા પહીયતિ, વિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદા ‘અસ્મી’તિપિસ્સ ન હોતિ; ‘અયમહમસ્મી’તિપિસ્સ ન હોતિ; ‘ભવિસ્સ’ન્તિ… ‘ન ભવિસ્સ’ન્તિ… રૂપી… અરૂપી … સઞ્ઞી… અસઞ્ઞી… ‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિપિસ્સ ન હોતી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. ખન્ધસુત્તં

૪૮. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘પઞ્ચ, ભિક્ખવે, ખન્ધે દેસેસ્સામિ, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ચ. તં સુણાથ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ચક્ખન્ધા? યં કિઞ્ચિ, ભિક્ખવે, રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, અયં વુચ્ચતિ રૂપક્ખન્ધો. યા કાચિ વેદના…પે… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકા વા સુખુમા વા…પે… અયં વુચ્ચતિ સઙ્ખારક્ખન્ધો. યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, અયં વુચ્ચતિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચક્ખન્ધા’’.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા? યં કિઞ્ચિ, ભિક્ખવે, રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… યં દૂરે સન્તિકે વા સાસવં ઉપાદાનિયં, અયં વુચ્ચતિ રૂપુપાદાનક્ખન્ધો. યા કાચિ વેદના…પે… યા દૂરે સન્તિકે વા સાસવા ઉપાદાનિયા, અયં વુચ્ચતિ વેદનુપાદાનક્ખન્ધો. યા કાચિ સઞ્ઞા…પે… યા દૂરે સન્તિકે વા સાસવા ઉપાદાનિયા, અયં વુચ્ચતિ સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો. યે કેચિ સઙ્ખારા…પે… સાસવા ઉપાદાનિયા, અયં વુચ્ચતિ સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો. યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… યં દૂરે સન્તિકે વા સાસવં ઉપાદાનિયં, અયં વુચ્ચતિ વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. સોણસુત્તં

૪૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો સોણો ગહપતિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ …પે… એકમન્તં નિસિન્નં ખો સોણં ગહપતિપુત્તં ભગવા એતદવોચ –

‘‘યે હિ કેચિ, સોણ, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનિચ્ચેન રૂપેન દુક્ખેન વિપરિણામધમ્મેન ‘સેય્યોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘સદિસોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘હીનોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ અદસ્સના? અનિચ્ચાય વેદનાય દુક્ખાય વિપરિણામધમ્માય ‘સેય્યોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘સદિસોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘હીનોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ અદસ્સના? અનિચ્ચાય સઞ્ઞાય… અનિચ્ચેહિ સઙ્ખારેહિ દુક્ખેહિ વિપરિણામધમ્મેહિ ‘સેય્યોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘સદિસોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘હીનોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ અદસ્સના? અનિચ્ચેન વિઞ્ઞાણેન દુક્ખેન વિપરિણામધમ્મેન ‘સેય્યોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘સદિસોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; ‘હીનોહમસ્મી’તિ વા સમનુપસ્સન્તિ; કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ અદસ્સના?

‘‘યે ચ ખો કેચિ, સોણ, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનિચ્ચેન રૂપેન દુક્ખેન વિપરિણામધમ્મેન ‘સેય્યોહમસ્મી’તિપિ ન સમનુપસ્સન્તિ; ‘સદિસોહમસ્મી’તિપિ ન સમનુપસ્સન્તિ; ‘હીનોહમસ્મી’તિપિ ન સમનુપસ્સન્તિ; કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ દસ્સના? અનિચ્ચાય વેદનાય… અનિચ્ચાય સઞ્ઞાય… અનિચ્ચેહિ સઙ્ખારેહિ… અનિચ્ચેન વિઞ્ઞાણેન દુક્ખેન વિપરિણામધમ્મેન ‘સેય્યોહમસ્મી’તિપિ ન સમનુપસ્સન્તિ; ‘સદિસોહમસ્મી’તિપિ ન સમનુપસ્સન્તિ; ‘હીનોહમસ્મી’તિપિ ન સમનુપસ્સન્તિ; કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ દસ્સના?

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સોણ, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’… ‘‘સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તસ્માતિહ, સોણ, યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં.

‘‘યા કાચિ વેદના… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં.

‘‘એવં પસ્સં, સોણ, સુતવા અરિયસાવકો રૂપસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ નિબ્બિન્દતિ, સઞ્ઞાયપિ નિબ્બિન્દતિ, સઙ્ખારેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, વિઞ્ઞાણસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયસોણસુત્તં

૫૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો સોણો ગહપતિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો સોણં ગહપતિપુત્તં ભગવા એતદવોચ –

‘‘યે હિ કેચિ, સોણ, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા રૂપં નપ્પજાનન્તિ, રૂપસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, રૂપનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, રૂપનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ; વેદનં નપ્પજાનન્તિ, વેદનાસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, વેદનાનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, વેદનાનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ; સઞ્ઞં નપ્પજાનન્તિ…પે… સઙ્ખારે નપ્પજાનન્તિ, સઙ્ખારસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ; વિઞ્ઞાણં નપ્પજાનન્તિ, વિઞ્ઞાણસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, વિઞ્ઞાણનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, વિઞ્ઞાણનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ. ન મે તે, સોણ, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, ન ચ પન તે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, સોણ, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા રૂપં પજાનન્તિ, રૂપસમુદયં પજાનન્તિ, રૂપનિરોધં પજાનન્તિ, રૂપનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ; વેદનં પજાનન્તિ…પે… સઞ્ઞં પજાનન્તિ… સઙ્ખારે પજાનન્તિ… વિઞ્ઞાણં પજાનન્તિ, વિઞ્ઞાણસમુદયં પજાનન્તિ, વિઞ્ઞાણનિરોધં પજાનન્તિ, વિઞ્ઞાણનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ. તે ચ ખો મે, સોણ, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા, તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. નન્દિક્ખયસુત્તં

૫૧. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અનિચ્ચઞ્ઞેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ રૂપં અનિચ્ચન્તિ પસ્સતિ. સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ. સમ્મા પસ્સં નિબ્બિન્દતિ. નન્દિક્ખયા રાગક્ખયો, રાગક્ખયા નન્દિક્ખયો. નન્દિરાગક્ખયા ચિત્તં વિમુત્તં સુવિમુત્તન્તિ વુચ્ચતિ. અનિચ્ચઞ્ઞેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વેદનં અનિચ્ચન્તિ પસ્સતિ. સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ. સમ્મા પસ્સં નિબ્બિન્દતિ. નન્દિક્ખયા રાગક્ખયો, રાગક્ખયા નન્દિક્ખયો. નન્દિરાગક્ખયા ચિત્તં વિમુત્તં સુવિમુત્તન્તિ વુચ્ચતિ. અનિચ્ચેયેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સઞ્ઞં અનિચ્ચન્તિ પસ્સતિ…પે… અનિચ્ચેયેવ ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સઙ્ખારે અનિચ્ચાતિ પસ્સતિ. સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ. સમ્મા પસ્સં નિબ્બિન્દતિ. નન્દિક્ખયા રાગક્ખયો, રાગક્ખયા નન્દિક્ખયો. નન્દિરાગક્ખયા ચિત્તં વિમુત્તં સુવિમુત્તન્તિ વુચ્ચતિ. અનિચ્ચઞ્ઞેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચન્તિ પસ્સતિ. સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ. સમ્મા પસ્સં નિબ્બિન્દતિ. નન્દિક્ખયા રાગક્ખયો, રાગક્ખયા નન્દિક્ખયો. નન્દિરાગક્ખયા ચિત્તં વિમુત્તં સુવિમુત્તન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયનન્દિક્ખયસુત્તં

૫૨. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિ કરોથ, રૂપાનિચ્ચતઞ્ચ યથાભૂતં સમનુપસ્સથ. રૂપં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યોનિસો મનસિ કરોન્તો, રૂપાનિચ્ચતઞ્ચ યથાભૂતં સમનુપસ્સન્તો રૂપસ્મિં નિબ્બિન્દતિ. નન્દિક્ખયા રાગક્ખયો, રાગક્ખયા નન્દિક્ખયો. નન્દિરાગક્ખયા ચિત્તં વિમુત્તં સુવિમુત્તન્તિ વુચ્ચતિ. વેદનં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિ કરોથ, વેદનાનિચ્ચતઞ્ચ યથાભૂતં સમનુપસ્સથ. વેદનં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યોનિસો મનસિ કરોન્તો, વેદનાનિચ્ચતઞ્ચ યથાભૂતં સમનુપસ્સન્તો વેદનાય નિબ્બિન્દતિ. નન્દિક્ખયા રાગક્ખયો, રાગક્ખયા નન્દિક્ખયો. નન્દિરાગક્ખયા ચિત્તં વિમુત્તં સુવિમુત્તન્તિ વુચ્ચતિ. સઞ્ઞં ભિક્ખવે… સઙ્ખારે, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિ કરોથ, સઙ્ખારાનિચ્ચતઞ્ચ યથાભૂતં સમનુપસ્સથ. સઙ્ખારે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યોનિસો મનસિ કરોન્તો, સઙ્ખારાનિચ્ચતં યથાભૂતં સમનુપસ્સન્તો સઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દતિ. નન્દિક્ખયા રાગક્ખયો, રાગક્ખયા નન્દિક્ખયો. નન્દિરાગક્ખયા ચિત્તં વિમુત્તં સુવિમુત્તન્તિ વુચ્ચતિ. વિઞ્ઞાણં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિ કરોથ, વિઞ્ઞાણાનિચ્ચતઞ્ચ યથાભૂતં સમનુપસ્સથ. વિઞ્ઞાણં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યોનિસો મનસિ કરોન્તો, વિઞ્ઞાણાનિચ્ચતઞ્ચ યથાભૂતં સમનુપસ્સન્તો વિઞ્ઞાણસ્મિં નિબ્બિન્દતિ. નન્દિક્ખયા રાગક્ખયો, રાગક્ખયા નન્દિક્ખયો. નન્દિરાગક્ખયા ચિત્તં વિમુત્તં સુવિમુત્તન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. દસમં.

અત્તદીપવગ્ગો પઞ્ચમો.

તસ્સુદ્દાનં –

અત્તદીપા પટિપદા, દ્વે ચ હોન્તિ અનિચ્ચતા;

સમનુપસ્સના ખન્ધા, દ્વે સોણા દ્વે નન્દિક્ખયેન ચાતિ.

મૂલપણ્ણાસકો સમત્તો.

તસ્સ મૂલપણ્ણાસકસ્સ વગ્ગુદ્દાનં –

નકુલપિતા અનિચ્ચો ચ, ભારો નતુમ્હાકેન ચ;

અત્તદીપેન પઞ્ઞાસો, પઠમો તેન પવુચ્ચતીતિ.