૩. ભારવગ્ગો

૧. ભારસુત્તં

૨૨. સાવત્થિયં … તત્ર ખો … ‘‘ભારઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ ભારહારઞ્ચ ભારાદાનઞ્ચ ભારનિક્ખેપનઞ્ચ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, ભારો? પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા તિસ્સ વચનીયં. કતમે પઞ્ચ? રૂપુપાદાનક્ખન્ધો, વેદનુપાદાનક્ખન્ધો, સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો, સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો; અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભારો’’.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, ભારહારો? પુગ્ગલો તિસ્સ વચનીયં. ય્વાયં આયસ્મા એવંનામો એવંગોત્તો; અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભારહારો.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભારાદાનં? યાયં તણ્હા પોનોભવિકા [પોનોબ્ભવિકા (સ્યા. કં. ક.)] નન્દીરાગસહગતા [નન્દિરાગસહગતા (સબ્બત્થ)] તત્રતત્રાભિનન્દિની, સેય્યથિદં – કામતણ્હા, ભવતણ્હા, વિભવતણ્હા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભારાદાનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભારનિક્ખેપનં? યો તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધો ચાગો પટિનિસ્સગ્ગો મુત્તિ અનાલયો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભારનિક્ખેપન’’ન્તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન [વત્વા (સી.) એવમીદિસેસુ ઠાનેસુ] સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘ભારા હવે પઞ્ચક્ખન્ધા, ભારહારો ચ પુગ્ગલો;

ભારાદાનં દુખં લોકે, ભારનિક્ખેપનં સુખં.

‘‘નિક્ખિપિત્વા ગરું ભારં, અઞ્ઞં ભારં અનાદિય;

સમૂલં તણ્હમબ્બુય્હ [તણ્હમબ્ભુય્હ (પી. ક.)], નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતો’’તિ. પઠમં;

૨. પરિઞ્ઞસુત્તં

૨૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘પરિઞ્ઞેય્યે ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મે દેસેસ્સામિ પરિઞ્ઞઞ્ચ. તં સુણાથ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, પરિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા? રૂપં, ભિક્ખવે, પરિઞ્ઞેય્યો ધમ્મો, વેદના પરિઞ્ઞેય્યો ધમ્મો, સઞ્ઞા પરિઞ્ઞેય્યો ધમ્મો, સઙ્ખારા પરિઞ્ઞેય્યો ધમ્મો, વિઞ્ઞાણં પરિઞ્ઞેય્યો ધમ્મો. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, પરિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા. કતમા ચ, ભિક્ખવે, પરિઞ્ઞા? યો, ભિક્ખવે, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પરિઞ્ઞા’’તિ. દુતિયં.

૩. અભિજાનસુત્તં

૨૪. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય; વેદનં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય; સઞ્ઞં અનભિજાનં… સઙ્ખારે અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય; વિઞ્ઞાણં અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. રૂપઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાય; વેદનં અભિજાનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અભિજાનં પરિજાનં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાયા’’તિ. તતિયં.

૪. છન્દરાગસુત્તં

૨૫. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘યો, ભિક્ખવે, રૂપસ્મિં છન્દરાગો તં પજહથ. એવં તં રૂપં પહીનં ભવિસ્સતિ ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવંકતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં. યો વેદનાય છન્દરાગો તં પજહથ. એવં સા વેદના પહીના ભવિસ્સતિ ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. યો સઞ્ઞાય છન્દરાગો તં પજહથ. એવં સા સઞ્ઞા પહીના ભવિસ્સતિ ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. યો સઙ્ખારેસુ છન્દરાગો તં પજહથ. એવં તે સઙ્ખારા પહીના ભવિસ્સન્તિ ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. યો વિઞ્ઞાણસ્મિં છન્દરાગો તં પજહથ. એવં તં વિઞ્ઞાણં પહીનં ભવિસ્સતિ ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવંકતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મ’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. અસ્સાદસુત્તં

૨૬. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘પુબ્બેવ [પુબ્બે (પી. ક.)] મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ [બોધિસત્તસ્સ (પી. ક.)] સતો એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો રૂપસ્સ અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં? કો વેદનાય અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં? કો સઞ્ઞાય અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં? કો સઙ્ખારાનં અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં? કો વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘યં ખો રૂપં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં રૂપસ્સ અસ્સાદો. યં રૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, અયં રૂપસ્સ આદીનવો. યો રૂપસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં રૂપસ્સ નિસ્સરણં. યં વેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં વેદનાય અસ્સાદો [યા (ક.)]. યં વેદના અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં વેદનાય આદીનવો. યો વેદનાય છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં વેદનાય નિસ્સરણં. યં સઞ્ઞં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ…પે… યં સઙ્ખારે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં સઙ્ખારાનં અસ્સાદો. યં [યે (સી. ક.)] સઙ્ખારા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં સઙ્ખારાનં આદીનવો. યો સઙ્ખારેસુ છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં સઙ્ખારાનં નિસ્સરણં. યં વિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો. યં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, અયં વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવો. યો વિઞ્ઞાણસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણં’’’.

‘‘યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં એવં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ પચ્ચઞ્ઞાસિં [અભિસમ્બુદ્ધો (સી.)]. યતો ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં એવં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં; અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ [ચેતોવિમુત્તિ (સી. પી. ક.)]; અયમન્તિમા જાતિ; નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયઅસ્સાદસુત્તં

૨૭. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘રૂપસ્સાહં, ભિક્ખવે, અસ્સાદપરિયેસનં અચરિં. યો રૂપસ્સ અસ્સાદો તદજ્ઝગમં. યાવતા રૂપસ્સ અસ્સાદો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. રૂપસ્સાહં, ભિક્ખવે, આદીનવપરિયેસનં અચરિં. યો રૂપસ્સ આદીનવો તદજ્ઝગમં. યાવતા રૂપસ્સ આદીનવો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. રૂપસ્સાહં, ભિક્ખવે, નિસ્સરણપરિયેસનં અચરિં. યં રૂપસ્સ નિસ્સરણં તદજ્ઝગમં. યાવતા રૂપસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાય મે તં સુદિટ્ઠં. વેદનાયાહં, ભિક્ખવે… સઞ્ઞાયાહં, ભિક્ખવે… સઙ્ખારાનાહં, ભિક્ખવે… વિઞ્ઞાણસ્સાહં, ભિક્ખવે, અસ્સાદપરિયેસનં અચરિં. યો વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો તદજ્ઝગમં. યાવતા વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. વિઞ્ઞાણસ્સાહં, ભિક્ખવે, આદીનવપરિયેસનં અચરિં. યો વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવો તદજ્ઝગમં. યાવતા વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. વિઞ્ઞાણસ્સાહં, ભિક્ખવે, નિસ્સરણપરિયેસનં અચરિં. યં વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણં તદજ્ઝગમં. યાવતા વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાય મે તં સુદિટ્ઠં. યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં…પે… અબ્ભઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ [ચેતોવિમુત્તિ (સી. પી. ક.)]; અયમન્તિમા જાતિ; નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. છટ્ઠં.

૭. તતિયઅસ્સાદસુત્તં

૨૮. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘નો ચેદં, ભિક્ખવે, રૂપસ્સ અસ્સાદો અભવિસ્સ નયિદં સત્તા રૂપસ્મિં સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ રૂપસ્સ અસ્સાદો, તસ્મા સત્તા રૂપસ્મિં સારજ્જન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, રૂપસ્સ આદીનવો અભવિસ્સ નયિદં સત્તા રૂપસ્મિં નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ રૂપસ્સ આદીનવો, તસ્મા સત્તા રૂપસ્મિં નિબ્બિન્દન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, રૂપસ્સ નિસ્સરણં અભવિસ્સ નયિદં સત્તા રૂપસ્મા નિસ્સરેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ રૂપસ્સ નિસ્સરણં, તસ્મા સત્તા રૂપસ્મા નિસ્સરન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, વેદનાય…પે… નો ચેદં, ભિક્ખવે, સઞ્ઞાય… નો ચેદં, ભિક્ખવે, સઙ્ખારાનં નિસ્સરણં અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા સઙ્ખારેહિ નિસ્સરેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ સઙ્ખારાનં નિસ્સરણં, તસ્મા સત્તા સઙ્ખારેહિ નિસ્સરન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા વિઞ્ઞાણસ્મિં સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો, તસ્મા સત્તા વિઞ્ઞાણસ્મિં સારજ્જન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા વિઞ્ઞાણસ્મિં નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવો, તસ્મા સત્તા વિઞ્ઞાણસ્મિં નિબ્બિન્દન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણં અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા વિઞ્ઞાણસ્મા નિસ્સરેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણં, તસ્મા સત્તા વિઞ્ઞાણસ્મા નિસ્સરન્તિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, સત્તા ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞંસુ [નાબ્ભઞ્ઞિંસુ (સી.)]; નેવ તાવ, ભિક્ખવે, સત્તા સદેવકા લોકા સમારકા સબ્રહ્મકા સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય નિસ્સટા વિસંયુત્તા વિપ્પમુત્તા વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરિંસુ. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, સત્તા ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞંસુ; અથ, ભિક્ખવે, સત્તા સદેવકા લોકા સમારકા સબ્રહ્મકા સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય નિસ્સટા વિસંયુત્તા વિપ્પમુત્તા વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરન્તિ’’. સત્તમં.

૮. અભિનન્દનસુત્તં

૨૯. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘યો, ભિક્ખવે, રૂપં અભિનન્દતિ, દુક્ખં સો અભિનન્દતિ. યો દુક્ખં અભિનન્દતિ, અપરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામિ. યો વેદનં અભિનન્દતિ… યો સઞ્ઞં અભિનન્દતિ… યો સઙ્ખારે અભિનન્દતિ… યો વિઞ્ઞાણં અભિનન્દતિ, દુક્ખં સો અભિનન્દતિ. યો દુક્ખં અભિનન્દતિ, અપરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, રૂપં નાભિનન્દતિ, દુક્ખં સો નાભિનન્દતિ. યો દુક્ખં નાભિનન્દતિ, પરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામિ. યો વેદનં નાભિનન્દતિ… યો સઞ્ઞં નાભિનન્દતિ… યો સઙ્ખારે નાભિનન્દતિ… યો વિઞ્ઞાણં નાભિનન્દતિ, દુક્ખં સો નાભિનન્દતિ. યો દુક્ખં નાભિનન્દતિ, પરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. ઉપ્પાદસુત્તં

૩૦. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘યો, ભિક્ખવે, રૂપસ્સ ઉપ્પાદો ઠિતિ અભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવો, દુક્ખસ્સેસો ઉપ્પાદો રોગાનં ઠિતિ જરામરણસ્સ પાતુભાવો. યો વેદનાય…પે… યો સઞ્ઞાય…પે… યો સઙ્ખારાનં…પે… યો વિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદો ઠિતિ અભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવો, દુક્ખસ્સેસો ઉપ્પાદો રોગાનં ઠિતિ જરામરણસ્સ પાતુભાવો. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, રૂપસ્સ નિરોધો વૂપસમો અત્થઙ્ગમો, દુક્ખસ્સેસો નિરોધો રોગાનં વૂપસમો જરામરણસ્સ અત્થઙ્ગમો. યો વેદનાય …પે… યો સઞ્ઞાય… યો સઙ્ખારાનં… યો વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધો વૂપસમો અત્થઙ્ગમો, દુક્ખસ્સેસો નિરોધો રોગાનં વૂપસમો જરામરણસ્સ અત્થઙ્ગમો’’તિ. નવમં.

૧૦. અઘમૂલસુત્તં

૩૧. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અઘઞ્ચ, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ અઘમૂલઞ્ચ. તં સુણાથ. કતમઞ્ચ ભિક્ખવે અઘં? રૂપં, ભિક્ખવે, અઘં, વેદના અઘં, સઞ્ઞા અઘં, સઙ્ખારા અઘં, વિઞ્ઞાણં અઘં. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અઘં. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અઘમૂલં? યાયં તણ્હા પોનોભવિકા નન્દીરાગસહગતા [નન્દિરાગસહગતા (સબ્બત્થ)] તત્રતત્રાભિનન્દિની; સેય્યથિદં – કામતણ્હા, ભવતણ્હા, વિભવતણ્હા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અઘમૂલ’’ન્તિ. દસમં.

૧૧. પભઙ્ગુસુત્તં

૩૨. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘પભઙ્ગુઞ્ચ, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ અપ્પભઙ્ગુઞ્ચ. તં સુણાથ. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, પભઙ્ગુ, કિં અપ્પભઙ્ગુ? રૂપં, ભિક્ખવે, પભઙ્ગુ. યો તસ્સ નિરોધો વૂપસમો અત્થઙ્ગમો, ઇદં અપ્પભઙ્ગુ. વેદના પભઙ્ગુ. યો તસ્સા નિરોધો વૂપસમો અત્થઙ્ગમો, ઇદં અપ્પભઙ્ગુ. સઞ્ઞા પભઙ્ગુ… સઙ્ખારા પભઙ્ગુ. યો તેસં નિરોધો વૂપસમો અત્થઙ્ગમો, ઇદં અપ્પભઙ્ગુ. વિઞ્ઞાણં પભઙ્ગુ. યો તસ્સ નિરોધો વૂપસમો અત્થઙ્ગમો, ઇદં અપ્પભઙ્ગૂ’’તિ. એકાદસમં.

ભારવગ્ગો તતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

ભારં પરિઞ્ઞં અભિજાનં, છન્દરાગં ચતુત્થકં;

અસ્સાદા ચ તયો વુત્તા, અભિનન્દનમટ્ઠમં;

ઉપ્પાદં અઘમૂલઞ્ચ, એકાદસમો પભઙ્ગૂતિ.