૮. દુતિયગદ્દુલબદ્ધસુત્તં

૧૦૦. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સા ગદ્દુલબદ્ધો દળ્હે ખીલે વા થમ્ભે વા ઉપનિબદ્ધો. સો ગચ્છતિ ચેપિ તમેવ ખીલં વા થમ્ભં વા ઉપગચ્છતિ; તિટ્ઠતિ ચેપિ તમેવ ખીલં વા થમ્ભં વા ઉપતિટ્ઠતિ; નિસીદતિ ચેપિ તમેવ ખીલં વા થમ્ભં વા ઉપનિસીદતિ; નિપજ્જતિ ચેપિ તમેવ ખીલં વા થમ્ભં વા ઉપનિપજ્જતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો રૂપં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. સો ગચ્છતિ ચેપિ ઇમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ઉપગચ્છતિ; તિટ્ઠતિ ચેપિ ઇમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ઉપતિટ્ઠતિ; નિસીદતિ ચેપિ ઇમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ઉપનિસીદતિ; નિપજ્જતિ ચેપિ ઇમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ઉપનિપજ્જતિ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, અભિક્ખણં સકં ચિત્તં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘દીઘરત્તમિદં ચિત્તં સંકિલિટ્ઠં રાગેન દોસેન મોહેના’તિ. ચિત્તસંકિલેસા, ભિક્ખવે, સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ; ચિત્તવોદાના સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

‘‘દિટ્ઠં વો, ભિક્ખવે, ચરણં નામ ચિત્ત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, ચરણં નામ ચિત્તં ચિત્તેનેવ ચિત્તિતં. તેનપિ ખો, ભિક્ખવે, ચરણેન ચિત્તેન ચિત્તઞ્ઞેવ ચિત્તતરં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, અભિક્ખણં સકં ચિત્તં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘દીઘરત્તમિદં ચિત્તં સંકિલિટ્ઠં રાગેન દોસેન મોહેના’તિ. ચિત્તસંકિલેસા, ભિક્ખવે, સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ; ચિત્તવોદાના સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકનિકાયમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં ચિત્તં. યથયિદં, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા, તેપિ ખો, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા ચિત્તેનેવ ચિત્તિતા, તેહિપિ ખો, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતેહિ પાણેહિ ચિત્તઞ્ઞેવ ચિત્તતરં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, અભિક્ખણં સકં ચિત્તં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘દીઘરત્તમિદં ચિત્તં સંકિલિટ્ઠં રાગેન દોસેન મોહેના’તિ. ચિત્તસંકિલેસા, ભિક્ખવે, સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ; ચિત્તવોદાના સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રજકો વા ચિત્તકારકો વા રજનાય વા લાખાય વા હલિદ્દિયા વા નીલિયા વા મઞ્જિટ્ઠાય [મઞ્જેટ્ઠાય (સી. સ્યા. કં.), મઞ્જેટ્ઠિયા (પી.)] વા સુપરિમટ્ઠે ફલકે વા ભિત્તિયા વા દુસ્સપટ્ટે વા ઇત્થિરૂપં વા પુરિસરૂપં વા અભિનિમ્મિનેય્ય સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગિં; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો રૂપઞ્ઞેવ અભિનિબ્બત્તેન્તો અભિનિબ્બત્તેતિ, વેદનઞ્ઞેવ…પે… સઞ્ઞઞ્ઞેવ… સઙ્ખારે યેવ… વિઞ્ઞાણઞ્ઞેવ અભિનિબ્બત્તેન્તો અભિનિબ્બત્તેતિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં…પે… ‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ. અટ્ઠમં.