૩. હાલિદ્દિકાનિસુત્તં

૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા મહાકચ્ચાનો અવન્તીસુ વિહરતિ કુરરઘરે [કુલઘરે (ક.)] પપાતે પબ્બતે. અથ ખો હાલિદ્દિકાનિ [હાલિદ્દકાનિ (સી.), હલિદ્દિકાનિ (સ્યા.)] ગહપતિ યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો હાલિદ્દિકાનિ ગહપતિ આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતદવોચ – ‘‘વુત્તમિદં, ભન્તે, ભગવતા અટ્ઠકવગ્ગિયે માગણ્ડિયપઞ્હે –

‘‘ઓકં પહાય અનિકેતસારી,

ગામે અકુબ્બં [અક્રુબ્બં (ક.)] મુનિ સન્થવાનિ [સન્ધવાનિ (ક.)];

કામેહિ રિત્તો અપુરક્ખરાનો [અપુરેક્ખરાનો (સી. સુત્તનિપાતેપિ) મોગ્ગલ્લાને ૫-૧૩૫ સુત્તમ્પિ ઓલોકેતબ્બં],

કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કયિરા’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ નુ ખો, ભન્તે, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ કથં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ?

‘‘રૂપધાતુ ખો, ગહપતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ ઓકો. રૂપધાતુરાગવિનિબન્ધઞ્ચ [… વિનિબદ્ધઞ્જ (પી. સી. અટ્ઠ.)] પન વિઞ્ઞાણં ‘ઓકસારી’તિ વુચ્ચતિ. વેદનાધાતુ ખો, ગહપતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ ઓકો. વેદનાધાતુરાગવિનિબન્ધઞ્ચ પન વિઞ્ઞાણં ‘ઓકસારી’તિ વુચ્ચતિ. સઞ્ઞાધાતુ ખો, ગહપતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ ઓકો. સઞ્ઞાધાતુરાગવિનિબન્ધઞ્ચ પન વિઞ્ઞાણં ‘ઓકસારી’તિ વુચ્ચતિ. સઙ્ખારધાતુ ખો, ગહપતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ ઓકો. સઙ્ખારધાતુરાગવિનિબન્ધઞ્ચ પન વિઞ્ઞાણં ‘ઓકસારી’તિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ગહપતિ, ઓકસારી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, અનોકસારી હોતિ? રૂપધાતુયા ખો, ગહપતિ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી [નન્દિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] યા તણ્હા યે ઉપયુપાદાના [ઉપાયુપાદાના (સી. સ્યા. કં. પી.)] ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા તે તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા [અનભાવકતા (સી. પી.), અનભાવંગતા (સ્યા. કં.)] આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા તથાગતો ‘અનોકસારી’તિ વુચ્ચતિ. વેદનાધાતુયા ખો, ગહપતિ… સઞ્ઞાધાતુયા ખો, ગહપતિ… સઙ્ખારધાતુયા ખો, ગહપતિ… વિઞ્ઞાણધાતુયા ખો, ગહપતિ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ઉપયુપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા તે તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા તથાગતો ‘અનોકસારી’તિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ગહપતિ, અનોકસારી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, નિકેતસારી હોતિ? રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, ‘નિકેતસારી’તિ વુચ્ચતિ. સદ્દનિમિત્ત…પે… ગન્ધનિમિત્ત… રસનિમિત્ત… ફોટ્ઠબ્બનિમિત્ત… ધમ્મનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, ‘નિકેતસારી’તિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ગહપતિ, નિકેતસારી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, અનિકેતસારી હોતિ? રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા તથાગતો ‘અનિકેતસારી’તિ વુચ્ચતિ. સદ્દનિમિત્ત… ગન્ધનિમિત્ત… રસનિમિત્ત… ફોટ્ઠબ્બનિમિત્ત… ધમ્મનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા તથાગતો ‘અનિકેતસારી’તિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ગહપતિ, અનિકેતસારી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, ગામે સન્થવજાતો [સન્ધવજાતો (ક.)] હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો ગિહીહિ [ગિહિ (ક.)] સંસટ્ઠો વિહરતિ સહનન્દી સહસોકી, સુખિતેસુ સુખિતો, દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતો, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અત્તના તેસુ યોગં આપજ્જતિ. એવં ખો, ગહપતિ, ગામે સન્થવજાતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, ગામે ન સન્થવજાતો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, ભિક્ખુ ગિહીહિ [ગિહિ (ક.)] અસંસટ્ઠો વિહરતિ ન સહનન્દી ન સહસોકી ન સુખિતેસુ સુખિતો ન દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતો, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ ન અત્તના તેસુ યોગં આપજ્જતિ. એવં ખો, ગહપતિ, ગામે ન સન્થવજાતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, કામેહિ અરિત્તો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો કામેસુ અવિગતરાગો હોતિ અવિગતછન્દો અવિગતપેમો અવિગતપિપાસો અવિગતપરિળાહો અવિગતતણ્હો. એવં ખો, ગહપતિ, કામેહિ અરિત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, કામેહિ રિત્તો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો કામેસુ વિગતરાગો હોતિ વિગતછન્દો વિગતપેમો વિગતપિપાસો વિગતપરિળાહો વિગતતણ્હો. એવં ખો, ગહપતિ, કામેહિ રિત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, પુરક્ખરાનો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચસ્સ એવં હોતિ – ‘એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંવેદનો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંસઞ્ઞો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંસઙ્ખારો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ. એવં ખો, ગહપતિ, પુરક્ખરાનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, અપુરક્ખરાનો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચસ્સ ન એવં હોતિ – ‘એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંવેદનો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંસઞ્ઞો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંસઙ્ખારો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ. એવં ખો, ગહપતિ, અપુરક્ખરાનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, કથં વિગ્ગય્હ જનેન કત્તા હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો એવરૂપિં કથં કત્તા હોતિ – ‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ; અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામિ. કિં ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનિસ્સસિ? મિચ્છાપટિપન્નો ત્વમસિ; અહમસ્મિ સમ્માપટિપન્નો. પુરે વચનીયં પચ્છા અવચ; પચ્છા વચનીયં પુરે અવચ. સહિતં મે, અસહિતં તે. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તં. આરોપિતો તે વાદો; ચર વાદપ્પમોક્ખાય. નિગ્ગહિતોસિ; નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’તિ. એવં ખો, ગહપતિ, કથં વિગ્ગય્હ જનેન કત્તા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કત્તા હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, ભિક્ખુ ન એવરૂપિં કથં કત્તા હોતિ – ‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ…પે… નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’તિ. એવં ખો, ગહપતિ, કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કત્તા હોતિ.

‘‘ઇતિ ખો, ગહપતિ, યં તં વુત્તં ભગવતા અટ્ઠકવગ્ગિયે માગણ્ડિયપઞ્હે –

‘‘ઓકં પહાય અનિકેતસારી,

ગામે અકુબ્બં મુનિસન્થવાનિ;

કામેહિ રિત્તો અપુરક્ખરાનો,

કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કયિરા’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ ખો, ગહપતિ, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ. તતિયં.