૧. નકુલપિતુવગ્ગો

૧. નકુલપિતુસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ભગ્ગેસુ વિહરતિ સુસુમારગિરે [સુંસુમારગિરે (સી. સ્યા. કં. પી.)] ભેસકળાવને મિગદાયે. અથ ખો નકુલપિતા ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો નકુલપિતા ગહપતિ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અહમસ્મિ, ભન્તે, જિણ્ણો વુડ્ઢો મહલ્લકો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો આતુરકાયો અભિક્ખણાતઙ્કો. અનિચ્ચદસ્સાવી ખો પનાહં, ભન્તે, ભગવતો મનોભાવનીયાનઞ્ચ ભિક્ખૂનં. ઓવદતુ મં, ભન્તે, ભગવા; અનુસાસતુ મં, ભન્તે, ભગવા; યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘એવમેતં, ગહપતિ, એવમેતં, ગહપતિ! આતુરો હાયં, ગહપતિ, કાયો અણ્ડભૂતો પરિયોનદ્ધો. યો હિ, ગહપતિ, ઇમં કાયં પરિહરન્તો મુહુત્તમ્પિ આરોગ્યં પટિજાનેય્ય, કિમઞ્ઞત્ર બાલ્યા? તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘આતુરકાયસ્સ મે સતો ચિત્તં અનાતુરં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ.

અથ ખો નકુલપિતા ગહપતિ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો નકુલપિતરં ગહપતિં આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ – ‘‘વિપ્પસન્નાનિ ખો તે, ગહપતિ, ઇન્દ્રિયાનિ; પરિસુદ્ધો મુખવણ્ણો પરિયોદાતો. અલત્થ નો અજ્જ ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મિં કથં સવનાયા’’તિ?

‘‘કથઞ્હિ નો સિયા, ભન્તે! ઇદાનાહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મિયા કથાય અમતેન અભિસિત્તો’’તિ. ‘‘યથા કથં પન ત્વં, ગહપતિ, ભગવતા ધમ્મિયા કથાય અમતેન અભિસિત્તો’’તિ? ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નો ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવન્તં એતદવોચં – ‘અહમસ્મિ, ભન્તે, જિણ્ણો વુડ્ઢો મહલ્લકો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો આતુરકાયો અભિક્ખણાતઙ્કો. અનિચ્ચદસ્સાવી ખો પનાહં, ભન્તે, ભગવતો મનોભાવનીયાનઞ્ચ ભિક્ખૂનં. ઓવદતુ મં, ભન્તે, ભગવા; અનુસાસતુ મં, ભન્તે, ભગવા; યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’’તિ.

‘‘એવં વુત્તે, મં, ભન્તે, ભગવા એતદવોચ – ‘એવમેતં, ગહપતિ, એવમેતં, ગહપતિ! આતુરો હાયં, ગહપતિ, કાયો અણ્ડભૂતો પરિયોનદ્ધો. યો હિ, ગહપતિ, ઇમં કાયં પરિહરન્તો મુહુત્તમ્પિ આરોગ્યં પટિજાનેય્ય, કિમઞ્ઞત્ર બાલ્યા? તસ્માતિહ તે ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – આતુરકાયસ્સ મે સતો ચિત્તં અનાતુરં ભવિસ્સતીતિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બ’ન્તિ. એવં ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મિયા કથાય અમતેન અભિસિત્તો’’તિ.

‘‘ન હિ પન તં, ગહપતિ, પટિભાસિ ભગવન્તં [તં ભગવન્તં (સી.)] ઉત્તરિં પટિપુચ્છિતું – ‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, આતુરકાયો ચેવ હોતિ આતુરચિત્તો ચ, કિત્તાવતા ચ પન આતુરકાયો હિ ખો હોતિ નો ચ આતુરચિત્તો’’’તિ? ‘‘દૂરતોપિ ખો મયં, ભન્તે, આગચ્છેય્યામ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સન્તિકે એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થમઞ્ઞાતું. સાધુ વતાયસ્મન્તંયેવ સારિપુત્તં પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો’’તિ.

‘‘તેન હિ, ગહપતિ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો નકુલપિતા ગહપતિ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, આતુરકાયો ચેવ હોતિ, આતુરચિત્તો ચ? ઇધ, ગહપતિ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. ‘અહં રૂપં, મમ રૂપ’ન્તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં રૂપં, મમ રૂપ’ન્તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો તં રૂપં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ રૂપવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વેદનાવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વેદનં, વેદનાય વા અત્તાનં. ‘અહં વેદના, મમ વેદના’તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં વેદના, મમ વેદના’તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, સા વેદના વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વેદનાવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, સઞ્ઞાવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા સઞ્ઞં, સઞ્ઞાય વા અત્તાનં. ‘અહં સઞ્ઞા, મમ સઞ્ઞા’તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં સઞ્ઞા, મમ સઞ્ઞા’તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, સા સઞ્ઞા વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ સઞ્ઞાવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ, સઙ્ખારવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા સઙ્ખારે, સઙ્ખારેસુ વા અત્તાનં. ‘અહં સઙ્ખારા, મમ સઙ્ખારા’તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં સઙ્ખારા, મમ સઙ્ખારા’તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, તે સઙ્ખારા વિપરિણમન્તિ અઞ્ઞથા હોન્તિ. તસ્સ સઙ્ખારવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. ‘અહં વિઞ્ઞાણં, મમ વિઞ્ઞાણ’ન્તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં વિઞ્ઞાણં, મમ વિઞ્ઞાણ’ન્તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, તં વિઞ્ઞાણં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. એવં ખો, ગહપતિ, આતુરકાયો ચેવ હોતિ આતુરચિત્તો ચ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, આતુરકાયો હિ ખો હોતિ નો ચ આતુરચિત્તો? ઇધ, ગહપતિ, સુતવા અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા રૂપં, ન રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. ‘અહં રૂપં, મમ રૂપ’ન્તિ ન પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં રૂપં, મમ રૂપ’ન્તિ અપરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, તં રૂપં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ રૂપવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘ન વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વેદનાવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા વેદનં, ન વેદનાય વા અત્તાનં. ‘અહં વેદના, મમ વેદના’તિ ન પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં વેદના, મમ વેદના’તિ અપરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, સા વેદના વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વેદનાવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘ન સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન સઞ્ઞાવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા સઞ્ઞં, ન સઞ્ઞાય વા અત્તાનં. ‘અહં સઞ્ઞા, મમ સઞ્ઞા’તિ ન પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં સઞ્ઞા, મમ સઞ્ઞા’તિ અપરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, સા સઞ્ઞા વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ સઞ્ઞાવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

``ન સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન સઙ્ખારવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા સઙ્ખારે, ન સઙ્ખારેસુ વા અત્તાનં. ‘અહં સઙ્ખારા, મમ સઙ્ખારા’તિ ન પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં સઙ્ખારા, મમ સઙ્ખારા’તિ અપરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, તે સઙ્ખારા વિપરિણમન્તિ અઞ્ઞથા હોન્તિ. તસ્સ સઙ્ખારવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, ન વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. ‘અહં વિઞ્ઞાણં, મમ વિઞ્ઞાણ’ન્તિ ન પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં વિઞ્ઞાણં, મમ વિઞ્ઞાણ’ન્તિ અપરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, તં વિઞ્ઞાણં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. એવં ખો, ગહપતિ, આતુરકાયો હોતિ નો ચ આતુરચિત્તો’’તિ.

ઇદમવોચ આયસ્મા સારિપુત્તો. અત્તમનો નકુલપિતા ગહપતિ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભાસિતં અભિનન્દીતિ. પઠમં.

૨. દેવદહસુત્તં

૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ [સક્યેસુ (ક.)] વિહરતિ દેવદહં નામ સક્યાનં નિગમો. અથ ખો સમ્બહુલા પચ્છાભૂમગમિકા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ઇચ્છામ મયં, ભન્તે, પચ્છાભૂમં જનપદં ગન્તું, પચ્છાભૂમે જનપદે નિવાસં કપ્પેતુ’’ન્તિ.

‘‘અપલોકિતો પન વો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો’’તિ? ‘‘ન ખો નો, ભન્તે, અપલોકિતો આયસ્મા સારિપુત્તો’’તિ. ‘‘અપલોકેથ, ભિક્ખવે, સારિપુત્તં. સારિપુત્તો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો, ભિક્ખૂનં અનુગ્ગાહકો સબ્રહ્મચારીન’’ન્તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું.

તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં એળગલાગુમ્બે નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં [સારાણીયં (સી. સ્યા. કં. પી.)] વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચું – ‘‘ઇચ્છામ મયં, આવુસો સારિપુત્ત, પચ્છાભૂમં જનપદં ગન્તું, પચ્છાભૂમે જનપદે નિવાસં કપ્પેતું. અપલોકિતો નો સત્થા’’તિ.

‘‘સન્તિ હાવુસો, નાનાવેરજ્જગતં ભિક્ખું પઞ્હં પુચ્છિતારો – ખત્તિયપણ્ડિતાપિ બ્રાહ્મણપણ્ડિતાપિ ગહપતિપણ્ડિતાપિ સમણપણ્ડિતાપિ. પણ્ડિતા હાવુસો, મનુસ્સા વીમંસકા – ‘કિંવાદી પનાયસ્મન્તાનં [કિંવાદાયસ્મન્તાનં (પી. ક.)] સત્થા કિમક્ખાયીતિ, કચ્ચિ વો આયસ્મન્તાનં ધમ્મા સુસ્સુતા સુગ્ગહિતા સુમનસિકતા સૂપધારિતા સુપ્પટિવિદ્ધા પઞ્ઞાય, યથા બ્યાકરમાના આયસ્મન્તો વુત્તવાદિનો ચેવ ભગવતો અસ્સથ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્યાથ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્યાથ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો [વાદાનુપાતો (અટ્ઠકથાયં પાઠન્તરં)] ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્યા’’’તિ?

‘‘દૂરતોપિ ખો મયં, આવુસો, આગચ્છેય્યામ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સન્તિકે એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થમઞ્ઞાતું. સાધુ વતાયસ્મન્તંયેવ સારિપુત્તં પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો’’તિ. ‘‘તેન હાવુસો, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘સન્તિ હાવુસો, નાનાવેરજ્જગતં ભિક્ખું પઞ્હં પુચ્છિતારો – ખત્તિયપણ્ડિતાપિ …પે… સમણપણ્ડિતાપિ. પણ્ડિતા હાવુસો, મનુસ્સા વીમંસકા – ‘કિંવાદી પનાયસ્મન્તાનં સત્થા કિમક્ખાયી’તિ? એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, આવુસો, એવં બ્યાકરેય્યાથ – ‘છન્દરાગવિનયક્ખાયી ખો નો, આવુસો, સત્થા’’’તિ.

‘‘એવં બ્યાકતેપિ ખો, આવુસો, અસ્સુયેવ ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છિતારો – ખત્તિયપણ્ડિતાપિ…પે… સમણપણ્ડિતાપિ. પણ્ડિતા હાવુસો, મનુસ્સા વીમંસકા – ‘કિસ્મિં પનાયસ્મન્તાનં છન્દરાગવિનયક્ખાયી સત્થા’તિ? એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, આવુસો, એવં બ્યાકરેય્યાથ – ‘રૂપે ખો, આવુસો, છન્દરાગવિનયક્ખાયી સત્થા, વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે છન્દરાગવિનયક્ખાયી સત્થા’’’તિ.

‘‘એવં બ્યાકતેપિ ખો, આવુસો, અસ્સુયેવ ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છિતારો – ખત્તિયપણ્ડિતાપિ…પે… સમણપણ્ડિતાપિ. પણ્ડિતા હાવુસો, મનુસ્સા વીમંસકા – ‘કિં પનાયસ્મન્તાનં આદીનવં દિસ્વા રૂપે છન્દરાગવિનયક્ખાયી સત્થા, વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે છન્દરાગવિનયક્ખાયી સત્થા’તિ? એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, આવુસો, એવં બ્યાકરેય્યાથ – ‘રૂપે ખો, આવુસો, અવિગતરાગસ્સ [અવીતરાગસ્સ (સ્યા. કં.)] અવિગતછન્દસ્સ અવિગતપેમસ્સ અવિગતપિપાસસ્સ અવિગતપરિળાહસ્સ અવિગતતણ્હસ્સ તસ્સ રૂપસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ અવિગતરાગસ્સ…પે… અવિગતતણ્હસ્સ તેસં સઙ્ખારાનં વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. વિઞ્ઞાણે અવિગતરાગસ્સ અવિગતછન્દસ્સ અવિગતપેમસ્સ અવિગતપિપાસસ્સ અવિગતપરિળાહસ્સ અવિગતતણ્હસ્સ તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. ઇદં ખો નો, આવુસો, આદીનવં દિસ્વા રૂપે છન્દરાગવિનયક્ખાયી સત્થા, વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે છન્દરાગવિનયક્ખાયી સત્થા’’’તિ.

‘‘એવં બ્યાકતેપિ ખો, આવુસો, અસ્સુયેવ ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છિતારો – ખત્તિયપણ્ડિતાપિ બ્રાહ્મણપણ્ડિતાપિ ગહપતિપણ્ડિતાપિ સમણપણ્ડિતાપિ. પણ્ડિતા હાવુસો, મનુસ્સા વીમંસકા – ‘કિં પનાયસ્મન્તાનં આનિસંસં દિસ્વા રૂપે છન્દરાગવિનયક્ખાયી સત્થા, વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે છન્દરાગવિનયક્ખાયી સત્થા’તિ? એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, આવુસો, એવં બ્યાકરેય્યાથ – ‘રૂપે ખો, આવુસો, વિગતરાગસ્સ વિગતછન્દસ્સ વિગતપેમસ્સ વિગતપિપાસસ્સ વિગતપરિળાહસ્સ વિગતતણ્હસ્સ તસ્સ રૂપસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ વિગતરાગસ્સ વિગતછન્દસ્સ વિગતપેમસ્સ વિગતપિપાસસ્સ વિગતપરિળાહસ્સ વિગતતણ્હસ્સ તેસં સઙ્ખારાનં વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. વિઞ્ઞાણે વિગતરાગસ્સ વિગતછન્દસ્સ વિગતપેમસ્સ વિગતપિપાસસ્સ વિગતપરિળાહસ્સ વિગતતણ્હસ્સ તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. ઇદં ખો નો, આવુસો, આનિસંસં દિસ્વા રૂપે છન્દરાગવિનયક્ખાયી સત્થા, વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે છન્દરાગવિનયક્ખાયી સત્થા’’’તિ.

‘‘અકુસલે ચાવુસો, ધમ્મે ઉપસમ્પજ્જ વિહરતો દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે સુખો વિહારો અભવિસ્સ અવિઘાતો અનુપાયાસો અપરિળાહો, કાયસ્સ ચ ભેદા પરં મરણા સુગતિ પાટિકઙ્ખા, નયિદં ભગવા અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનં વણ્ણેય્ય. યસ્મા ચ ખો, આવુસો, અકુસલે ધમ્મે ઉપસમ્પજ્જ વિહરતો દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે દુક્ખો વિહારો સવિઘાતો સઉપાયાસો સપરિળાહો, કાયસ્સ ચ ભેદા પરં મરણા દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખા, તસ્મા ભગવા અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનં વણ્ણેતિ.

‘‘કુસલે ચાવુસો, ધમ્મે ઉપસમ્પજ્જ વિહરતો દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે દુક્ખો વિહારો અભવિસ્સ સવિઘાતો સઉપાયાસો સપરિળાહો, કાયસ્સ ચ ભેદા પરં મરણા દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખા, નયિદં ભગવા કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદં વણ્ણેય્ય. યસ્મા ચ ખો, આવુસો, કુસલે ધમ્મે ઉપસમ્પજ્જ વિહરતો દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે સુખો વિહારો અવિઘાતો અનુપાયાસો અપરિળાહો, કાયસ્સ ચ ભેદા પરં મરણા સુગતિ પાટિકઙ્ખા, તસ્મા ભગવા કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદં વણ્ણેતી’’તિ.

ઇદમવોચાયસ્મા સારિપુત્તો. અત્તમના તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ. દુતિયં.

૩. હાલિદ્દિકાનિસુત્તં

૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા મહાકચ્ચાનો અવન્તીસુ વિહરતિ કુરરઘરે [કુલઘરે (ક.)] પપાતે પબ્બતે. અથ ખો હાલિદ્દિકાનિ [હાલિદ્દકાનિ (સી.), હલિદ્દિકાનિ (સ્યા.)] ગહપતિ યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો હાલિદ્દિકાનિ ગહપતિ આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતદવોચ – ‘‘વુત્તમિદં, ભન્તે, ભગવતા અટ્ઠકવગ્ગિયે માગણ્ડિયપઞ્હે –

‘‘ઓકં પહાય અનિકેતસારી,

ગામે અકુબ્બં [અક્રુબ્બં (ક.)] મુનિ સન્થવાનિ [સન્ધવાનિ (ક.)];

કામેહિ રિત્તો અપુરક્ખરાનો [અપુરેક્ખરાનો (સી. સુત્તનિપાતેપિ) મોગ્ગલ્લાને ૫-૧૩૫ સુત્તમ્પિ ઓલોકેતબ્બં],

કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કયિરા’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ નુ ખો, ભન્તે, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ કથં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ?

‘‘રૂપધાતુ ખો, ગહપતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ ઓકો. રૂપધાતુરાગવિનિબન્ધઞ્ચ [… વિનિબદ્ધઞ્જ (પી. સી. અટ્ઠ.)] પન વિઞ્ઞાણં ‘ઓકસારી’તિ વુચ્ચતિ. વેદનાધાતુ ખો, ગહપતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ ઓકો. વેદનાધાતુરાગવિનિબન્ધઞ્ચ પન વિઞ્ઞાણં ‘ઓકસારી’તિ વુચ્ચતિ. સઞ્ઞાધાતુ ખો, ગહપતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ ઓકો. સઞ્ઞાધાતુરાગવિનિબન્ધઞ્ચ પન વિઞ્ઞાણં ‘ઓકસારી’તિ વુચ્ચતિ. સઙ્ખારધાતુ ખો, ગહપતિ, વિઞ્ઞાણસ્સ ઓકો. સઙ્ખારધાતુરાગવિનિબન્ધઞ્ચ પન વિઞ્ઞાણં ‘ઓકસારી’તિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ગહપતિ, ઓકસારી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, અનોકસારી હોતિ? રૂપધાતુયા ખો, ગહપતિ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી [નન્દિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] યા તણ્હા યે ઉપયુપાદાના [ઉપાયુપાદાના (સી. સ્યા. કં. પી.)] ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા તે તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા [અનભાવકતા (સી. પી.), અનભાવંગતા (સ્યા. કં.)] આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા તથાગતો ‘અનોકસારી’તિ વુચ્ચતિ. વેદનાધાતુયા ખો, ગહપતિ… સઞ્ઞાધાતુયા ખો, ગહપતિ… સઙ્ખારધાતુયા ખો, ગહપતિ… વિઞ્ઞાણધાતુયા ખો, ગહપતિ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ઉપયુપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા તે તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા તથાગતો ‘અનોકસારી’તિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ગહપતિ, અનોકસારી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, નિકેતસારી હોતિ? રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, ‘નિકેતસારી’તિ વુચ્ચતિ. સદ્દનિમિત્ત…પે… ગન્ધનિમિત્ત… રસનિમિત્ત… ફોટ્ઠબ્બનિમિત્ત… ધમ્મનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, ‘નિકેતસારી’તિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ગહપતિ, નિકેતસારી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, અનિકેતસારી હોતિ? રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા તથાગતો ‘અનિકેતસારી’તિ વુચ્ચતિ. સદ્દનિમિત્ત… ગન્ધનિમિત્ત… રસનિમિત્ત… ફોટ્ઠબ્બનિમિત્ત… ધમ્મનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા તથાગતો ‘અનિકેતસારી’તિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ગહપતિ, અનિકેતસારી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, ગામે સન્થવજાતો [સન્ધવજાતો (ક.)] હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો ગિહીહિ [ગિહિ (ક.)] સંસટ્ઠો વિહરતિ સહનન્દી સહસોકી, સુખિતેસુ સુખિતો, દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતો, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અત્તના તેસુ યોગં આપજ્જતિ. એવં ખો, ગહપતિ, ગામે સન્થવજાતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, ગામે ન સન્થવજાતો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, ભિક્ખુ ગિહીહિ [ગિહિ (ક.)] અસંસટ્ઠો વિહરતિ ન સહનન્દી ન સહસોકી ન સુખિતેસુ સુખિતો ન દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતો, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ ન અત્તના તેસુ યોગં આપજ્જતિ. એવં ખો, ગહપતિ, ગામે ન સન્થવજાતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, કામેહિ અરિત્તો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો કામેસુ અવિગતરાગો હોતિ અવિગતછન્દો અવિગતપેમો અવિગતપિપાસો અવિગતપરિળાહો અવિગતતણ્હો. એવં ખો, ગહપતિ, કામેહિ અરિત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, કામેહિ રિત્તો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો કામેસુ વિગતરાગો હોતિ વિગતછન્દો વિગતપેમો વિગતપિપાસો વિગતપરિળાહો વિગતતણ્હો. એવં ખો, ગહપતિ, કામેહિ રિત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, પુરક્ખરાનો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચસ્સ એવં હોતિ – ‘એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંવેદનો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંસઞ્ઞો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંસઙ્ખારો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ. એવં ખો, ગહપતિ, પુરક્ખરાનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, અપુરક્ખરાનો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચસ્સ ન એવં હોતિ – ‘એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંવેદનો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંસઞ્ઞો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંસઙ્ખારો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ. એવં ખો, ગહપતિ, અપુરક્ખરાનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, કથં વિગ્ગય્હ જનેન કત્તા હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો એવરૂપિં કથં કત્તા હોતિ – ‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ; અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામિ. કિં ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનિસ્સસિ? મિચ્છાપટિપન્નો ત્વમસિ; અહમસ્મિ સમ્માપટિપન્નો. પુરે વચનીયં પચ્છા અવચ; પચ્છા વચનીયં પુરે અવચ. સહિતં મે, અસહિતં તે. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તં. આરોપિતો તે વાદો; ચર વાદપ્પમોક્ખાય. નિગ્ગહિતોસિ; નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’તિ. એવં ખો, ગહપતિ, કથં વિગ્ગય્હ જનેન કત્તા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કત્તા હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, ભિક્ખુ ન એવરૂપિં કથં કત્તા હોતિ – ‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ…પે… નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’તિ. એવં ખો, ગહપતિ, કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કત્તા હોતિ.

‘‘ઇતિ ખો, ગહપતિ, યં તં વુત્તં ભગવતા અટ્ઠકવગ્ગિયે માગણ્ડિયપઞ્હે –

‘‘ઓકં પહાય અનિકેતસારી,

ગામે અકુબ્બં મુનિસન્થવાનિ;

કામેહિ રિત્તો અપુરક્ખરાનો,

કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કયિરા’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ ખો, ગહપતિ, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ. તતિયં.

૪. દુતિયહાલિદ્દિકાનિસુત્તં

૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા મહાકચ્ચાનો અવન્તીસુ વિહરતિ કુરરઘરે પપાતે પબ્બતે. અથ ખો હાલિદ્દિકાનિ ગહપતિ યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો હાલિદ્દિકાનિ ગહપતિ આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતદવોચ – ‘‘વુત્તમિદં, ભન્તે, ભગવતા સક્કપઞ્હે – ‘યે તે સમણબ્રાહ્મણા તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તા, તે અચ્ચન્તનિટ્ઠા અચ્ચન્તયોગક્ખેમિનો અચ્ચન્તબ્રહ્મચારિનો અચ્ચન્તપરિયોસાના સેટ્ઠા દેવમનુસ્સાન’’’ન્તિ.

‘‘ઇમસ્સ નુ ખો, ભન્તે, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ કથં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ?

‘‘રૂપધાતુયા ખો, ગહપતિ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ઉપયુપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા, તેસં ખયા વિરાગા નિરોધા ચાગા પટિનિસ્સગ્ગા ચિત્તં સુવિમુત્તન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘વેદનાધાતુયા ખો, ગહપતિ… સઞ્ઞાધાતુયા ખો, ગહપતિ… સઙ્ખારધાતુયા ખો, ગહપતિ… વિઞ્ઞાણધાતુયા ખો, ગહપતિ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ઉપયુપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા, તેસં ખયા વિરાગા નિરોધા ચાગા પટિનિસ્સગ્ગા ચિત્તં સુવિમુત્તન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘ઇતિ ખો, ગહપતિ, યં તં વુત્તં ભગવતા સક્કપઞ્હે – ‘યે તે સમણબ્રાહ્મણા તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તા તે અચ્ચન્તનિટ્ઠા અચ્ચન્તયોગક્ખેમિનો અચ્ચન્તબ્રહ્મચારિનો અચ્ચન્તપરિયોસાના સેટ્ઠા દેવમનુસ્સાન’’’ન્તિ.

‘‘ઇમસ્સ ખો, ગહપતિ, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ. ચતુત્થં.

૫. સમાધિસુત્તં

૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવેથ; સમાહિતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતિ. કિઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ? રૂપસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ, વેદનાય સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ, સઞ્ઞાય સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ, સઙ્ખારાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ, વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ’’.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, રૂપસ્સ સમુદયો, કો વેદનાય સમુદયો, કો સઞ્ઞાય સમુદયો, કો સઙ્ખારાનં સમુદયો, કો વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ.

‘‘કિઞ્ચ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ? રૂપં અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ રૂપં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ઉપ્પજ્જતિ નન્દી. યા રૂપે નન્દી તદુપાદાનં. તસ્સુપાદાનપચ્ચયા ભવો; ભવપચ્ચયા જાતિ; જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘વેદનં અભિનન્દતિ…પે… સઞ્ઞં અભિનન્દતિ… સઙ્ખારે અભિનન્દતિ… વિઞ્ઞાણં અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ઉપ્પજ્જતિ નન્દી. યા વિઞ્ઞાણે નન્દી તદુપાદાનં. તસ્સુપાદાનપચ્ચયા ભવો; ભવપચ્ચયા જાતિ; જાતિપચ્ચયા…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘અયં, ભિક્ખવે, રૂપસ્સ સમુદયો; અયં વેદનાય સમુદયો; અયં સઞ્ઞાય સમુદયો; અયં સઙ્ખારાનં સમુદયો; અયં વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો, કો વેદનાય… કો સઞ્ઞાય… કો સઙ્ખારાનં… કો વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો?

ઇધ, ભિક્ખવે, નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ.

‘‘કિઞ્ચ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ? રૂપં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ રૂપં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો યા રૂપે નન્દી સા નિરુજ્ઝતિ. તસ્સ નન્દીનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

‘‘વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ વેદનં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસા તિટ્ઠતો યા વેદનાય નન્દી સા નિરુજ્ઝતિ. તસ્સ નન્દીનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

‘‘સઞ્ઞં નાભિનન્દતિ…પે… સઙ્ખારે નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ સઙ્ખારે અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો યા સઙ્ખારેસુ નન્દી સા નિરુજ્ઝતિ. તસ્સ નન્દીનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો; ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

‘‘વિઞ્ઞાણં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો યા વિઞ્ઞાણે નન્દી સા નિરુજ્ઝતિ. તસ્સ નન્દીનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

‘‘અયં, ભિક્ખવે, રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો, અયં વેદનાય અત્થઙ્ગમો, અયં સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો, અયં સઙ્ખારાનં અત્થઙ્ગમો, અયં વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. પટિસલ્લાણસુત્તં

૬. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘પટિસલ્લાણે, ભિક્ખવે, યોગમાપજ્જથ. પટિસલ્લીણો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતિ. કિઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ? રૂપસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ, વેદનાય સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ, સઞ્ઞાય સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ, સઙ્ખારાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ, વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ’’…પે… (યથા પઠમસુત્તે તથા વિત્થારેતબ્બો.) છટ્ઠં.

૭. ઉપાદાપરિતસ્સનાસુત્તં

૭. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘ઉપાદાપરિતસ્સનઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ અનુપાદાઅપરિતસ્સનઞ્ચ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ, ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઉપાદાપરિતસ્સના હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. તસ્સ તં રૂપં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ રૂપવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા રૂપવિપરિણામાનુપરિવત્તિ વિઞ્ઞાણં હોતિ. તસ્સ રૂપવિપરિણામાનુપરિવત્તિજા પરિતસ્સના ધમ્મસમુપ્પાદા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ. ચેતસો પરિયાદાના ઉત્તાસવા ચ હોતિ વિઘાતવા ચ અપેક્ખવા ચ ઉપાદાય ચ પરિતસ્સતિ.

‘‘વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વેદનાવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વેદનં, વેદનાય વા અત્તાનં. તસ્સ સા વેદના વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વેદનાવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા વેદનાવિપરિણામાનુપરિવત્તિ વિઞ્ઞાણં હોતિ. તસ્સ વેદનાવિપરિણામાનુપરિવત્તિજા પરિતસ્સના ધમ્મસમુપ્પાદા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ. ચેતસો પરિયાદાના ઉત્તાસવા ચ હોતિ વિઘાતવા ચ અપેક્ખવા ચ ઉપાદાય ચ પરિતસ્સતિ.

‘‘સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ, સઙ્ખારવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા સઙ્ખારે, સઙ્ખારેસુ વા અત્તાનં. તસ્સ તે સઙ્ખારા વિપરિણમન્તિ અઞ્ઞથા હોન્તિ. તસ્સ સઙ્ખારવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા સઙ્ખારવિપરિણામાનુપરિવત્તિ વિઞ્ઞાણં હોતિ. તસ્સ સઙ્ખારવિપરિણામાનુપરિવત્તિજા પરિતસ્સના ધમ્મસમુપ્પાદા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ. ચેતસો પરિયાદાના ઉત્તાસવા ચ હોતિ વિઘાતવા ચ અપેક્ખવા ચ ઉપાદાય ચ પરિતસ્સતિ.

‘‘વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. તસ્સ તં વિઞ્ઞાણં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા વિઞ્ઞાણવિપરિણામાનુપરિવત્તિ વિઞ્ઞાણં હોતિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણવિપરિણામાનુપરિવત્તિજા પરિતસ્સના ધમ્મસમુપ્પાદા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ. ચેતસો પરિયાદાના ઉત્તાસવા ચ હોતિ વિઘાતવા ચ અપેક્ખવા ચ ઉપાદાય ચ પરિતસ્સતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ઉપાદાપરિતસ્સના હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનુપાદાઅપરિતસ્સના હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો, સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા રૂપં, ન રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. તસ્સ તં રૂપં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ રૂપવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ન રૂપવિપરિણામાનુપરિવત્તિ વિઞ્ઞાણં હોતિ. તસ્સ ન રૂપવિપરિણામાનુપરિવત્તિજા પરિતસ્સના ધમ્મસમુપ્પાદા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ. ચેતસો અપરિયાદાના ન ચેવુત્તાસવા [ન ચેવ ઉત્તાસવા (પી. ક.)] હોતિ ન ચ વિઘાતવા ન ચ અપેક્ખવા, અનુપાદાય ચ ન પરિતસ્સતિ.

‘‘ન વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વેદનાવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા વેદનં, ન વેદનાય વા અત્તાનં. તસ્સ સા વેદના વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વેદનાવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ન વેદનાવિપરિણામાનુપરિવત્તિ વિઞ્ઞાણં હોતિ. તસ્સ ન વેદનાવિપરિણામાનુપરિવત્તિજા પરિતસ્સના ધમ્મસમુપ્પાદા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ. ચેતસો અપરિયાદાના ન ચેવુત્તાસવા હોતિ ન ચ વિઘાતવા ન ચ અપેક્ખવા, અનુપાદાય ચ ન પરિતસ્સતિ.

‘‘ન સઞ્ઞં…પે… ન સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન સઙ્ખારવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા સઙ્ખારે, ન સઙ્ખારેસુ વા અત્તાનં. તસ્સ તે સઙ્ખારા વિપરિણમન્તિ અઞ્ઞથા હોન્તિ. તસ્સ સઙ્ખારવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ન સઙ્ખારવિપરિણામાનુપરિવત્તિ વિઞ્ઞાણં હોતિ. તસ્સ ન સઙ્ખારવિપરિણામાનુપરિવત્તિજા પરિતસ્સના ધમ્મસમુપ્પાદા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ. ચેતસો અપરિયાદાના ન ચેવુત્તાસવા હોતિ ન ચ વિઘાતવા ન ચ અપેક્ખવા, અનુપાદાય ચ ન પરિતસ્સતિ.

‘‘ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં…પે… તસ્સ તં વિઞ્ઞાણં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ન વિઞ્ઞાણવિપરિણામાનુપરિવત્તિ વિઞ્ઞાણં હોતિ. તસ્સ ન વિઞ્ઞાણવિપરિણામાનુપરિવત્તિજા પરિતસ્સના ધમ્મસમુપ્પાદા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ. ચેતસો અપરિયાદાના ન ચેવુત્તાસવા હોતિ ન ચ વિઘાતવા ન ચ અપેક્ખવા, અનુપાદાય ચ ન પરિતસ્સતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, અનુપાદા અપરિતસ્સનં હોતી’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયઉપાદાપરિતસ્સનાસુત્તં

૮. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘ઉપાદાપરિતસ્સનઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ અનુપાદાઅપરિતસ્સનઞ્ચ. તં સુણાથ…પે… કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઉપાદાપરિતસ્સના હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો રૂપં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. તસ્સ તં રૂપં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ રૂપવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. વેદનં એતં મમ…પે… સઞ્ઞં એતં મમ… સઙ્ખારે એતં મમ… વિઞ્ઞાણં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. તસ્સ તં વિઞ્ઞાણં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ઉપાદાપરિતસ્સના હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનુપાદાઅપરિતસ્સના હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. તસ્સ તં રૂપં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ રૂપવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. વેદનં નેતં મમ… સઞ્ઞં નેતં મમ… સઙ્ખારે નેતં મમ… વિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. તસ્સ તં વિઞ્ઞાણં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. એવં ખો, ભિક્ખવે, અનુપાદાઅપરિતસ્સના હોતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. કાલત્તયઅનિચ્ચસુત્તં

૯. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં અતીતાનાગતં; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતસ્મિં રૂપસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં રૂપં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ રૂપસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. વેદના અનિચ્ચા…પે… સઞ્ઞા અનિચ્ચા… સઙ્ખારા અનિચ્ચા અતીતાનાગતા; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નાનં! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતેસુ સઙ્ખારેસુ અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતે સઙ્ખારે નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાનં સઙ્ખારાનં નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં અતીતાનાગતં; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતસ્મિં વિઞ્ઞાણસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં વિઞ્ઞાણં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ. નવમં.

૧૦. કાલત્તયદુક્ખસુત્તં

૧૦. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, દુક્ખં અતીતાનાગતં; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતસ્મિં રૂપસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં રૂપં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ રૂપસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. વેદના દુક્ખા… સઞ્ઞા દુક્ખા… સઙ્ખારા દુક્ખા… વિઞ્ઞાણં દુક્ખં અતીતાનાગતં; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતસ્મિં વિઞ્ઞાણસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં વિઞ્ઞાણં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ. દસમં.

૧૧. કાલત્તયઅનત્તસુત્તં

૧૧. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનત્તા અતીતાનાગતં; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતસ્મિં રૂપસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં રૂપં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ રૂપસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. વેદના અનત્તા… સઞ્ઞા અનત્તા… સઙ્ખારા અનત્તા… વિઞ્ઞાણં અનત્તા અતીતાનાગતં; કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ! એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અતીતસ્મિં વિઞ્ઞાણસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં વિઞ્ઞાણં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ. એકાદસમં.

નકુલપિતુવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

નકુલપિતા દેવદહા, દ્વેપિ હાલિદ્દિકાનિ ચ;

સમાધિપટિસલ્લાણા, ઉપાદાપરિતસ્સના દુવે;

અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના, વગ્ગો તેન પવુચ્ચતિ.