૧. નકુલપિતુસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ભગ્ગેસુ વિહરતિ સુસુમારગિરે [સુંસુમારગિરે (સી. સ્યા. કં. પી.)] ભેસકળાવને મિગદાયે. અથ ખો નકુલપિતા ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો નકુલપિતા ગહપતિ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અહમસ્મિ, ભન્તે, જિણ્ણો વુડ્ઢો મહલ્લકો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો આતુરકાયો અભિક્ખણાતઙ્કો. અનિચ્ચદસ્સાવી ખો પનાહં, ભન્તે, ભગવતો મનોભાવનીયાનઞ્ચ ભિક્ખૂનં. ઓવદતુ મં, ભન્તે, ભગવા; અનુસાસતુ મં, ભન્તે, ભગવા; યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘એવમેતં, ગહપતિ, એવમેતં, ગહપતિ! આતુરો હાયં, ગહપતિ, કાયો અણ્ડભૂતો પરિયોનદ્ધો. યો હિ, ગહપતિ, ઇમં કાયં પરિહરન્તો મુહુત્તમ્પિ આરોગ્યં પટિજાનેય્ય, કિમઞ્ઞત્ર બાલ્યા? તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘આતુરકાયસ્સ મે સતો ચિત્તં અનાતુરં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ.

અથ ખો નકુલપિતા ગહપતિ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો નકુલપિતરં ગહપતિં આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ – ‘‘વિપ્પસન્નાનિ ખો તે, ગહપતિ, ઇન્દ્રિયાનિ; પરિસુદ્ધો મુખવણ્ણો પરિયોદાતો. અલત્થ નો અજ્જ ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મિં કથં સવનાયા’’તિ?

‘‘કથઞ્હિ નો સિયા, ભન્તે! ઇદાનાહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મિયા કથાય અમતેન અભિસિત્તો’’તિ. ‘‘યથા કથં પન ત્વં, ગહપતિ, ભગવતા ધમ્મિયા કથાય અમતેન અભિસિત્તો’’તિ? ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નો ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવન્તં એતદવોચં – ‘અહમસ્મિ, ભન્તે, જિણ્ણો વુડ્ઢો મહલ્લકો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો આતુરકાયો અભિક્ખણાતઙ્કો. અનિચ્ચદસ્સાવી ખો પનાહં, ભન્તે, ભગવતો મનોભાવનીયાનઞ્ચ ભિક્ખૂનં. ઓવદતુ મં, ભન્તે, ભગવા; અનુસાસતુ મં, ભન્તે, ભગવા; યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’’તિ.

‘‘એવં વુત્તે, મં, ભન્તે, ભગવા એતદવોચ – ‘એવમેતં, ગહપતિ, એવમેતં, ગહપતિ! આતુરો હાયં, ગહપતિ, કાયો અણ્ડભૂતો પરિયોનદ્ધો. યો હિ, ગહપતિ, ઇમં કાયં પરિહરન્તો મુહુત્તમ્પિ આરોગ્યં પટિજાનેય્ય, કિમઞ્ઞત્ર બાલ્યા? તસ્માતિહ તે ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – આતુરકાયસ્સ મે સતો ચિત્તં અનાતુરં ભવિસ્સતીતિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બ’ન્તિ. એવં ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મિયા કથાય અમતેન અભિસિત્તો’’તિ.

‘‘ન હિ પન તં, ગહપતિ, પટિભાસિ ભગવન્તં [તં ભગવન્તં (સી.)] ઉત્તરિં પટિપુચ્છિતું – ‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, આતુરકાયો ચેવ હોતિ આતુરચિત્તો ચ, કિત્તાવતા ચ પન આતુરકાયો હિ ખો હોતિ નો ચ આતુરચિત્તો’’’તિ? ‘‘દૂરતોપિ ખો મયં, ભન્તે, આગચ્છેય્યામ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સન્તિકે એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થમઞ્ઞાતું. સાધુ વતાયસ્મન્તંયેવ સારિપુત્તં પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો’’તિ.

‘‘તેન હિ, ગહપતિ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો નકુલપિતા ગહપતિ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, આતુરકાયો ચેવ હોતિ, આતુરચિત્તો ચ? ઇધ, ગહપતિ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. ‘અહં રૂપં, મમ રૂપ’ન્તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં રૂપં, મમ રૂપ’ન્તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો તં રૂપં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ રૂપવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વેદનાવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વેદનં, વેદનાય વા અત્તાનં. ‘અહં વેદના, મમ વેદના’તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં વેદના, મમ વેદના’તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, સા વેદના વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વેદનાવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, સઞ્ઞાવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા સઞ્ઞં, સઞ્ઞાય વા અત્તાનં. ‘અહં સઞ્ઞા, મમ સઞ્ઞા’તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં સઞ્ઞા, મમ સઞ્ઞા’તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, સા સઞ્ઞા વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ સઞ્ઞાવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ, સઙ્ખારવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા સઙ્ખારે, સઙ્ખારેસુ વા અત્તાનં. ‘અહં સઙ્ખારા, મમ સઙ્ખારા’તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં સઙ્ખારા, મમ સઙ્ખારા’તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, તે સઙ્ખારા વિપરિણમન્તિ અઞ્ઞથા હોન્તિ. તસ્સ સઙ્ખારવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. ‘અહં વિઞ્ઞાણં, મમ વિઞ્ઞાણ’ન્તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં વિઞ્ઞાણં, મમ વિઞ્ઞાણ’ન્તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, તં વિઞ્ઞાણં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. એવં ખો, ગહપતિ, આતુરકાયો ચેવ હોતિ આતુરચિત્તો ચ.

‘‘કથઞ્ચ, ગહપતિ, આતુરકાયો હિ ખો હોતિ નો ચ આતુરચિત્તો? ઇધ, ગહપતિ, સુતવા અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા રૂપં, ન રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. ‘અહં રૂપં, મમ રૂપ’ન્તિ ન પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં રૂપં, મમ રૂપ’ન્તિ અપરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, તં રૂપં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ રૂપવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘ન વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વેદનાવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા વેદનં, ન વેદનાય વા અત્તાનં. ‘અહં વેદના, મમ વેદના’તિ ન પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં વેદના, મમ વેદના’તિ અપરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, સા વેદના વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વેદનાવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘ન સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન સઞ્ઞાવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા સઞ્ઞં, ન સઞ્ઞાય વા અત્તાનં. ‘અહં સઞ્ઞા, મમ સઞ્ઞા’તિ ન પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં સઞ્ઞા, મમ સઞ્ઞા’તિ અપરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, સા સઞ્ઞા વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ સઞ્ઞાવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

``ન સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન સઙ્ખારવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા સઙ્ખારે, ન સઙ્ખારેસુ વા અત્તાનં. ‘અહં સઙ્ખારા, મમ સઙ્ખારા’તિ ન પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં સઙ્ખારા, મમ સઙ્ખારા’તિ અપરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, તે સઙ્ખારા વિપરિણમન્તિ અઞ્ઞથા હોન્તિ. તસ્સ સઙ્ખારવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.

‘‘ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, ન વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. ‘અહં વિઞ્ઞાણં, મમ વિઞ્ઞાણ’ન્તિ ન પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતિ. તસ્સ ‘અહં વિઞ્ઞાણં, મમ વિઞ્ઞાણ’ન્તિ અપરિયુટ્ઠટ્ઠાયિનો, તં વિઞ્ઞાણં વિપરિણમતિ અઞ્ઞથા હોતિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણવિપરિણામઞ્ઞથાભાવા નુપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. એવં ખો, ગહપતિ, આતુરકાયો હોતિ નો ચ આતુરચિત્તો’’તિ.

ઇદમવોચ આયસ્મા સારિપુત્તો. અત્તમનો નકુલપિતા ગહપતિ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભાસિતં અભિનન્દીતિ. પઠમં.