૧. પઠમવગ્ગો

૧. તિણકટ્ઠસુત્તં

૧૨૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘અનમતગ્ગોયં [અનમતગ્ગાયં (પી. ક.)] ભિક્ખવે, સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો યં ઇમસ્મિં જમ્બુદીપે તિણકટ્ઠસાખાપલાસં તં છેત્વા [તચ્છેત્વા (બહૂસુ)] એકજ્ઝં સંહરિત્વા ચતુરઙ્ગુલં ચતુરઙ્ગુલં ઘટિકં કત્વા નિક્ખિપેય્ય – ‘અયં મે માતા, તસ્સા મે માતુ અયં માતા’તિ, અપરિયાદિન્નાવ [અપરિયાદિણ્ણાવ (સી.)] ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ માતુમાતરો અસ્સુ, અથ ઇમસ્મિં જમ્બુદીપે તિણકટ્ઠસાખાપલાસં પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. એવં દીઘરત્તં વો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પચ્ચનુભૂતં તિબ્બં પચ્ચનુભૂતં બ્યસનં પચ્ચનુભૂતં, કટસી [કટસિ (સી. પી. ક.) કટા છવા સયન્તિ એત્થાતિ કટસી] વડ્ઢિતા. યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, અલમેવ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દિતું અલં વિરજ્જિતું અલં વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિ. પઠમં.

૨. પથવીસુત્તં

૧૨૫. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો ઇમં મહાપથવિં કોલટ્ઠિમત્તં કોલટ્ઠિમત્તં મત્તિકાગુળિકં કરિત્વા નિક્ખિપેય્ય – ‘અયં મે પિતા, તસ્સ મે પિતુ અયં પિતા’તિ, અપરિયાદિન્નાવ ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ પિતુપિતરો અસ્સુ, અથાયં મહાપથવી પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. એવં દીઘરત્તં વો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પચ્ચનુભૂતં તિબ્બં પચ્ચનુભૂતં બ્યસનં પચ્ચનુભૂતં, કટસી વડ્ઢિતા. યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, અલમેવ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દિતું, અલં વિરજ્જિતું, અલં વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિ. દુતિયં.

૩. અસ્સુસુત્તં

૧૨૬. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો બહુતરં, યં વા વો ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના સન્ધાવતં સંસરતં અમનાપસમ્પયોગા મનાપવિપ્પયોગા કન્દન્તાનં રોદન્તાનં [રુદન્તાનં (સી.)] અસ્સુ પસ્સન્નં [પસ્સન્દં (ક. સી.), પસન્દં (સ્યા. કં.), પસન્નં (પી. ક.)] પગ્ઘરિતં, યં વા ચતૂસુ મહાસમુદ્દેસુ ઉદક’’ન્તિ? ‘‘યથા ખો મયં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામ, એતદેવ, ભન્તે, બહુતરં યં નો ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના સન્ધાવતં સંસરતં અમનાપસમ્પયોગા મનાપવિપ્પયોગા કન્દન્તાનં રોદન્તાનં અસ્સુ પસ્સન્નં પગ્ઘરિતં, ન ત્વેવ ચતૂસુ મહાસમુદ્દેસુ ઉદક’’ન્તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખવે, સાધુ ખો મે તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાથ. એતદેવ, ભિક્ખવે, બહુતરં યં વો ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના સન્ધાવતં સંસરતં અમનાપસમ્પયોગા મનાપવિપ્પયોગા કન્દન્તાનં રોદન્તાનં અસ્સુ પસ્સન્નં પગ્ઘરિતં, ન ત્વેવ ચતૂસુ મહાસમુદ્દેસુ ઉદકં. દીઘરત્તં વો, ભિક્ખવે, માતુમરણં પચ્ચનુભૂતં; તેસં વા માતુમરણં પચ્ચનુભોન્તાનં અમનાપસમ્પયોગા મનાપવિપ્પયોગા કન્દન્તાનં રોદન્તાનં અસ્સુ પસ્સન્નં પગ્ઘરિતં, ન ત્વેવ ચતૂસુ મહાસમુદ્દેસુ ઉદકં. દીઘરત્તં વો, ભિક્ખવે, પિતુમરણં પચ્ચનુભૂતં …પે… ભાતુમરણં પચ્ચનુભૂતં… ભગિનિમરણં પચ્ચનુભૂતં… પુત્તમરણં પચ્ચનુભૂતં… ધીતુમરણં પચ્ચનુભૂતં… ઞાતિબ્યસનં પચ્ચનુભૂતં… ભોગબ્યસનં પચ્ચનુભૂતં. દીઘરત્તં વો, ભિક્ખવે, રોગબ્યસનં પચ્ચનુભૂતં, તેસં વો રોગબ્યસનં પચ્ચનુભોન્તાનં અમનાપસમ્પયોગા મનાપવિપ્પયોગા કન્દન્તાનં રોદન્તાનં અસ્સુ પસ્સન્નં પગ્ઘરિતં, ન ત્વેવ ચતૂસુ મહાસમુદ્દેસુ ઉદકં. તં કિસ્સ હેતુ? અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો …પે… યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, અલમેવ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દિતું, અલં વિરજ્જિતું, અલં વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિ. તતિયં.

૪. ખીરસુત્તં

૧૨૭. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો બહુતરં, યં વા વો ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના સન્ધાવતં સંસરતં માતુથઞ્ઞં પીતં, યં વા ચતૂસુ મહાસમુદ્દેસુ ઉદક’’ન્તિ? ‘‘યથા ખો મયં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામ, એતદેવ, ભન્તે, બહુતરં યં નો ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના સન્ધાવતં સંસરતં માતુથઞ્ઞં પીતં, ન ત્વેવ ચતૂસુ મહાસમુદ્દેસુ ઉદક’’ન્તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખવે, સાધુ ખો મે તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાથ. એતદેવ, ભિક્ખવે, બહુતરં યં વો ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના સન્ધાવતં સંસરતં માતુથઞ્ઞં પીતં, ન ત્વેવ ચતૂસુ મહાસમુદ્દેસુ ઉદકં. તં કિસ્સ હેતુ? અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો…પે… અલં વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. પબ્બતસુત્તં

૧૨૮. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… આરામે. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કીવદીઘો નુ ખો, ભન્તે, કપ્પો’’તિ? ‘‘દીઘો ખો, ભિક્ખુ, કપ્પો. સો ન સુકરો સઙ્ખાતું એત્તકાનિ વસ્સાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસતાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસહસ્સાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ ઇતિ વા’’તિ.

‘‘સક્કા પન, ભન્તે, ઉપમં કાતુ’’ન્તિ? ‘‘સક્કા, ભિક્ખૂ’’તિ ભગવા અવોચ. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખુ, મહાસેલો પબ્બતો યોજનં આયામેન યોજનં વિત્થારેન યોજનં ઉબ્બેધેન અચ્છિન્નો અસુસિરો એકગ્ઘનો. તમેનં પુરિસો વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન કાસિકેન વત્થેન સકિં સકિં પરિમજ્જેય્ય. ખિપ્પતરં ખો સો, ભિક્ખુ, મહાસેલો પબ્બતો ઇમિના ઉપક્કમેન પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્ય, ન ત્વેવ કપ્પો. એવં દીઘો, ભિક્ખુ, કપ્પો. એવં દીઘાનં ખો, ભિક્ખુ, કપ્પાનં નેકો કપ્પો સંસિતો, નેકં કપ્પસતં સંસિતં, નેકં કપ્પસહસ્સં સંસિતં, નેકં કપ્પસતસહસ્સં સંસિતં. તં કિસ્સ હેતુ? અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખુ, સંસારો. પુબ્બા કોટિ…પે… યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખુ, અલમેવ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દિતું, અલં વિરજ્જિતું, અલં વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. સાસપસુત્તં

૧૨૯. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કીવદીઘો, નુ ખો, ભન્તે, કપ્પો’’તિ? ‘‘દીઘો ખો, ભિક્ખુ, કપ્પો. સો ન સુકરો સઙ્ખાતું એત્તકાનિ વસ્સાનિ ઇતિ વા…પે… એત્તકાનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ ઇતિ વા’’તિ.

‘‘સક્કા પન, ભન્તે, ઉપમં કાતુ’’ન્તિ? ‘‘સક્કા, ભિક્ખૂ’’તિ ભગવા અવોચ. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખુ, આયસં નગરં યોજનં આયામેન યોજનં વિત્થારેન યોજનં ઉબ્બેધેન, પુણ્ણં સાસપાનં ગુળિકાબદ્ધં [ચૂળિકાબદ્ધં (સી. પી.)]. તતો પુરિસો વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન એકમેકં સાસપં ઉદ્ધરેય્ય. ખિપ્પતરં ખો સો, ભિક્ખુ મહાસાસપરાસિ ઇમિના ઉપક્કમેન પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્ય, ન ત્વેવ કપ્પો. એવં દીઘો ખો, ભિક્ખુ, કપ્પો. એવં દીઘાનં ખો, ભિક્ખુ, કપ્પાનં નેકો કપ્પો સંસિતો, નેકં કપ્પસતં સંસિતં, નેકં કપ્પસહસ્સં સંસિતં, નેકં કપ્પસતસહસ્સં સંસિતં. તં કિસ્સ હેતુ? અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખુ, સંસારો …પે… અલં વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિ. છટ્ઠં.

૭. સાવકસુત્તં

૧૩૦. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા…પે… એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘કીવબહુકા નુ ખો, ભન્તે, કપ્પા અબ્ભતીતા અતિક્કન્તા’’તિ? ‘‘બહુકા ખો, ભિક્ખવે, કપ્પા અબ્ભતીતા અતિક્કન્તા. તે ન સુકરા સઙ્ખાતું – ‘એત્તકા કપ્પા ઇતિ વા, એત્તકાનિ કપ્પસતાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ કપ્પસહસ્સાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ કપ્પસતસહસ્સાનિ ઇતિ વા’’’તિ.

‘‘સક્કા પન, ભન્તે, ઉપમં કાતુ’’ન્તિ? ‘‘સક્કા, ભિક્ખવે’’તિ ભગવા અવોચ. ‘‘ઇધસ્સુ, ભિક્ખવે, ચત્તારો સાવકા વસ્સસતાયુકા વસ્સસતજીવિનો. તે દિવસે દિવસે કપ્પસતસહસ્સં કપ્પસતસહસ્સં અનુસ્સરેય્યું. અનનુસ્સરિતાવ ભિક્ખવે, તેહિ કપ્પા અસ્સુ, અથ ખો તે ચત્તારો સાવકા વસ્સસતાયુકા વસ્સસતજીવિનો વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન કાલં કરેય્યું. એવં બહુકા ખો, ભિક્ખવે, કપ્પા અબ્ભતીતા અતિક્કન્તા. તે ન સુકરા સઙ્ખાતું – ‘એત્તકા કપ્પા ઇતિ વા, એત્તકાનિ કપ્પસતાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ કપ્પસહસ્સાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ કપ્પસતસહસ્સાનિ ઇતિ વા’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો…પે… અલં વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. ગઙ્ગાસુત્તં

૧૩૧. રાજગહે વિહરતિ વેળુવને. અથ ખો અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કીવબહુકા નુ ખો, ભો ગોતમ, કપ્પા અબ્ભતીતા અતિક્કન્તા’’તિ? ‘‘બહુકા ખો, બ્રાહ્મણ, કપ્પા અબ્ભતીતા અતિક્કન્તા. તે ન સુકરા સઙ્ખાતું – ‘એત્તકા કપ્પા ઇતિ વા, એત્તકાનિ કપ્પસતાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ કપ્પસહસ્સાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ કપ્પસતસહસ્સાનિ ઇતિ વા’’’તિ.

‘‘સક્કા પન, ભો ગોતમ, ઉપમં કાતુ’’ન્તિ? ‘‘સક્કા, બ્રાહ્મણા’’તિ ભગવા અવોચ. ‘‘સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, યતો ચાયં ગઙ્ગા નદી પભવતિ યત્થ ચ મહાસમુદ્દં અપ્પેતિ, યા એતસ્મિં અન્તરે વાલિકા સા ન સુકરા સઙ્ખાતું – ‘એત્તકા વાલિકા ઇતિ વા, એત્તકાનિ વાલિકસતાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ વાલિકસહસ્સાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ વાલિકસતસહસ્સાનિ ઇતિ વા’તિ. તતો બહુતરા ખો, બ્રાહ્મણ, કપ્પા અબ્ભતીતા અતિક્કન્તા. તે ન સુકરા સઙ્ખાતું – ‘એત્તકા કપ્પા ઇતિ વા, એત્તકાનિ કપ્પસતાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ કપ્પસહસ્સાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ કપ્પસતસહસ્સાનિ ઇતિ વા’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? અનમતગ્ગોયં, બ્રાહ્મણ, સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. એવં દીઘરત્તં ખો, બ્રાહ્મણ, દુક્ખં પચ્ચનુભૂતં તિબ્બં પચ્ચનુભૂતં બ્યસનં પચ્ચનુભૂતં, કટસી વડ્ઢિતા. યાવઞ્ચિદં, બ્રાહ્મણ, અલમેવ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દિતું, અલં વિરજ્જિતું, અલં વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે, સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. દણ્ડસુત્તં

૧૩૨. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દણ્ડો ઉપરિવેહાસં ખિત્તો સકિમ્પિ મૂલેન નિપતતિ, સકિમ્પિ મજ્ઝેન નિપતતિ, સકિમ્પિ અન્તેન નિપતતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જાનીવરણા સત્તા તણ્હાસંયોજના સન્ધાવન્તા સંસરન્તા સકિમ્પિ અસ્મા લોકા પરં લોકં ગચ્છન્તિ, સકિમ્પિ પરસ્મા લોકા ઇમં લોકં આગચ્છન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો…પે… અલં વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. પુગ્ગલસુત્તં

૧૩૩. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો…પે… એકપુગ્ગલસ્સ, ભિક્ખવે, કપ્પં સન્ધાવતો સંસરતો સિયા એવં મહા અટ્ઠિકઙ્કલો અટ્ઠિપુઞ્જો અટ્ઠિરાસિ યથાયં વેપુલ્લો પબ્બતો, સચે સંહારકો અસ્સ, સમ્ભતઞ્ચ ન વિનસ્સેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો…પે… અલં વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘એકસ્સેકેન કપ્પેન, પુગ્ગલસ્સટ્ઠિસઞ્ચયો;

સિયા પબ્બતસમો રાસિ, ઇતિ વુત્તં મહેસિના.

‘‘સો ખો પનાયં અક્ખાતો, વેપુલ્લો પબ્બતો મહા;

ઉત્તરો ગિજ્ઝકૂટસ્સ, મગધાનં ગિરિબ્બજે.

‘‘યતો ચ અરિયસચ્ચાનિ, સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ;

દુક્ખં દુક્ખસમુપ્પાદં, દુક્ખસ્સ ચ અતિક્કમં;

અરિયં ચટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, દુક્ખૂપસમગામિનં.

‘‘સ સત્તક્ખત્તુંપરમં, સન્ધાવિત્વાન પુગ્ગલો;

દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, સબ્બસંયોજનક્ખયા’’તિ. દસમં;

પઠમો વગ્ગો.

તસ્સુદ્દાનં –

તિણકટ્ઠઞ્ચ પથવી, અસ્સુ ખીરઞ્ચ પબ્બતં;

સાસપા સાવકા ગઙ્ગા, દણ્ડો ચ પુગ્ગલેન ચાતિ.