૪. ચતુત્થવગ્ગો

૧. ચતુધાતુસુત્તં

૧૧૪. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે…પે… ‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, ધાતુયો. કતમા ચતસ્સો? પથવીધાતુ, આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, ચતસ્સો ધાતુયો’’તિ. પઠમં.

૨. પુબ્બેસમ્બોધસુત્તં

૧૧૫. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો પથવીધાતુયા અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં; કો આપોધાતુયા અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં; કો તેજોધાતુયા અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં; કો વાયોધાતુયા અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’’’ન્તિ?

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘યં ખો પથવીધાતું પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં પથવીધાતુયા અસ્સાદો; યં [યા (સી.)] પથવીધાતુ અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં પથવીધાતુયા આદીનવો; યો પથવીધાતુયા છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં પથવીધાતુયા નિસ્સરણં. યં આપોધાતું પટિચ્ચ…પે… યં તેજોધાતું પટિચ્ચ…પે… યં વાયોધાતું પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં વાયોધાતુયા અસ્સાદો; યં વાયોધાતુ અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં વાયોધાતુયા આદીનવો; યો વાયોધાતુયા છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં વાયોધાતુયા નિસ્સરણં’’’.

‘‘યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ઇમાસં ચતુન્નં ધાતૂનં એવં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં ન અબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ [અભિસમ્બુદ્ધો (સી. સ્યા. કં.)] પચ્ચઞ્ઞાસિં.

‘‘યતો ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, ઇમાસં ચતુન્નં ધાતૂનં એવં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ [ચેતોવિમુત્તિ (સી. પી. ક.)], અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. દુતિયં.

૩. અચરિંસુત્તં

૧૧૬. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘પથવીધાતુયાહં, ભિક્ખવે, અસ્સાદપરિયેસનં અચરિં, યો પથવીધાતુયા અસ્સાદો તદજ્ઝગમં, યાવતા પથવીધાતુયા અસ્સાદો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. પથવીધાતુયાહં, ભિક્ખવે, આદીનવપરિયેસનં અચરિં, યો પથવીધાતુયા આદીનવો તદજ્ઝગમં, યાવતા પથવીધાતુયા આદીનવો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. પથવીધાતુયાહં, ભિક્ખવે, નિસ્સરણપરિયેસનં અચરિં, યં પથવીધાતુયા નિસ્સરણં તદજ્ઝગમં, યાવતા પથવીધાતુયા નિસ્સરણં પઞ્ઞાય મે તં સુદિટ્ઠં’’.

‘‘આપોધાતુયાહં, ભિક્ખવે…પે… તેજોધાતુયાહં, ભિક્ખવે… વાયોધાતુયાહં, ભિક્ખવે, અસ્સાદપરિયેસનં અચરિં, યો વાયોધાતુયા અસ્સાદો તદજ્ઝગમં, યાવતા વાયોધાતુયા અસ્સાદો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. વાયોધાતુયાહં, ભિક્ખવે, આદીનવપરિયેસનં અચરિં, યો વાયોધાતુયા આદીનવો તદજ્ઝગમં, યાવતા વાયોધાતુયા આદીનવો પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. વાયોધાતુયાહં, ભિક્ખવે, નિસ્સરણપરિયેસનં અચરિં, યં વાયોધાતુયા નિસ્સરણં તદજ્ઝગમં, યાવતા વાયોધાતુયા નિસ્સરણં પઞ્ઞાય મે તં સુદિટ્ઠં.

‘‘યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ઇમાસં ચતુન્નં ધાતૂનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં ન અબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ પચ્ચઞ્ઞાસિં.

‘‘યતો ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, ઇમાસં ચતુન્નં ધાતૂનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. તતિયં.

૪. નોચેદંસુત્તં

૧૧૭. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘નો ચેદં, ભિક્ખવે, પથવીધાતુયા અસ્સાદો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા પથવીધાતુયા સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ પથવીધાતુયા અસ્સાદો, તસ્મા સત્તા પથવીધાતુયા સારજ્જન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, પથવીધાતુયા આદીનવો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા પથવીધાતુયા નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ પથવીધાતુયા આદીનવો, તસ્મા સત્તા પથવીધાતુયા નિબ્બિન્દન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, પથવીધાતુયા નિસ્સરણં અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા પથવીધાતુયા નિસ્સરેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ પથવીધાતુયા નિસ્સરણં, તસ્મા સત્તા પથવીધાતુયા નિસ્સરન્તિ’’.

‘‘નો ચેદં, ભિક્ખવે, આપોધાતુયા અસ્સાદો અભવિસ્સ…પે… નો ચેદં, ભિક્ખવે, તેજોધાતુયા…પે… નો ચેદં, ભિક્ખવે, વાયોધાતુયા અસ્સાદો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા વાયોધાતુયા સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ વાયોધાતુયા અસ્સાદો, તસ્મા સત્તા વાયોધાતુયા સારજ્જન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, વાયોધાતુયા આદીનવો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા વાયોધાતુયા નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ વાયોધાતુયા આદીનવો, તસ્મા સત્તા વાયોધાતુયા નિબ્બિન્દન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, વાયોધાતુયા નિસ્સરણં અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા વાયોધાતુયા નિસ્સરેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ વાયોધાતુયા નિસ્સરણં, તસ્મા સત્તા વાયોધાતુયા નિસ્સરન્તિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, સત્તા ઇમાસં ચતુન્નં ધાતૂનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં ન અબ્ભઞ્ઞંસુ, નેવ તાવિમે ભિક્ખવે, સત્તા સદેવકા લોકા સમારકા સબ્રહ્મકા સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય નિસ્સટા વિસંયુત્તા વિપ્પમુત્તા વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરિંસુ.

‘‘યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, સત્તા ઇમાસં ચતુન્નં ધાતૂનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞંસુ, અથ, ભિક્ખવે, સત્તા સદેવકા લોકા સમારકા સબ્રહ્મકા સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય નિસ્સટા વિસંયુત્તા વિપ્પમુત્તા વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરન્તી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. એકન્તદુક્ખસુત્તં

૧૧૮. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘પથવીધાતુ ચે [ચ (સી. સ્યા. કં.)] હિદં, ભિક્ખવે, એકન્તદુક્ખા અભવિસ્સ દુક્ખાનુપતિતા દુક્ખાવક્કન્તા અનવક્કન્તા સુખેન, નયિદં સત્તા પથવીધાતુયા સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, પથવીધાતુ સુખા સુખાનુપતિતા સુખાવક્કન્તા અનવક્કન્તા દુક્ખેન, તસ્મા સત્તા પથવીધાતુયા સારજ્જન્તિ’’.

‘‘આપોધાતુ ચે હિદં, ભિક્ખવે…પે… તેજોધાતુ ચે હિદં, ભિક્ખવે… વાયોધાતુ ચે હિદં, ભિક્ખવે, એકન્તદુક્ખા અભવિસ્સ દુક્ખાનુપતિતા દુક્ખાવક્કન્તા અનવક્કન્તા સુખેન, નયિદં સત્તા વાયોધાતુયા સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, વાયોધાતુ સુખા સુખાનુપતિતા સુખાવક્કન્તા અનવક્કન્તા દુક્ખેન, તસ્મા સત્તા વાયોધાતુયા સારજ્જન્તિ.

‘‘પથવીધાતુ ચે હિદં, ભિક્ખવે, એકન્તસુખા અભવિસ્સ સુખાનુપતિતા સુખાવક્કન્તા અનવક્કન્તા દુક્ખેન, નયિદં સત્તા પથવીધાતુયા નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, પથવીધાતુ દુક્ખા દુક્ખાનુપતિતા દુક્ખાવક્કન્તા અનવક્કન્તા સુખેન, તસ્મા સત્તા પથવીધાતુયા નિબ્બિન્દન્તિ.

‘‘આપોધાતુ ચે હિદં, ભિક્ખવે…પે… તેજોધાતુ ચે હિદં, ભિક્ખવે… વાયોધાતુ ચે હિદં, ભિક્ખવે, એકન્તસુખા અભવિસ્સ સુખાનુપતિતા સુખાવક્કન્તા અનવક્કન્તા દુક્ખેન, નયિદં સત્તા વાયોધાતુયા નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, વાયોધાતુ દુક્ખા દુક્ખાનુપતિતા દુક્ખાવક્કન્તા અનવક્કન્તા સુખેન, તસ્મા સત્તા વાયોધાતુયા નિબ્બિન્દન્તી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. અભિનન્દસુત્તં

૧૧૯. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘યો, ભિક્ખવે, પથવીધાતું અભિનન્દતિ, દુક્ખં સો અભિનન્દતિ. યો દુક્ખં અભિનન્દતિ, અપરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામિ. યો આપોધાતું અભિનન્દતિ…પે… યો તેજોધાતું… યો વાયોધાતું અભિનન્દતિ, દુક્ખં સો અભિનન્દતિ. યો દુક્ખં અભિનન્દતિ, અપરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામિ’’.

‘‘યો ચ ખો, ભિક્ખવે, પથવીધાતું નાભિનન્દતિ, દુક્ખં સો નાભિનન્દતિ. યો દુક્ખં નાભિનન્દતિ, પરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામિ. યો આપોધાતું…પે… યો તેજોધાતું… યો વાયોધાતું નાભિનન્દતિ, દુક્ખં સો નાભિનન્દતિ. યો દુક્ખં નાભિનન્દતિ, પરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. ઉપ્પાદસુત્તં

૧૨૦. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘યો, ભિક્ખવે, પથવીધાતુયા ઉપ્પાદો ઠિતિ અભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવો, દુક્ખસ્સેસો ઉપ્પાદો રોગાનં ઠિતિ જરામરણસ્સ પાતુભાવો. યો આપોધાતુયા…પે… યો તેજોધાતુયા… યો વાયોધાતુયા ઉપ્પાદો ઠિતિ અભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવો, દુક્ખસ્સેસો ઉપ્પાદો રોગાનં ઠિતિ જરામરણસ્સ પાતુભાવો’’.

‘‘યો ચ ખો, ભિક્ખવે, પથવીધાતુયા નિરોધો વૂપસમો અત્થઙ્ગમો, દુક્ખસ્સેસો નિરોધો રોગાનં વૂપસમો જરામરણસ્સ અત્થઙ્ગમો. યો આપોધાતુયા…પે… યો તેજોધાતુયા… યો વાયોધાતુયા નિરોધો વૂપસમો અત્થઙ્ગમો, દુક્ખસ્સેસો નિરોધો રોગાનં વૂપસમો જરામરણસ્સ અત્થઙ્ગમો’’તિ. સત્તમં.

૮. સમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૧૨૧. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, ધાતુયો. કતમા ચતસ્સો? પથવીધાતુ, આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમાસં ચતુન્નં ધાતૂનં અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ન મે તે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા; ન ચ પન તે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ’’.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમાસં ચતુન્નં ધાતૂનં અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે ચ ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા; તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૧૨૨. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, ધાતુયો. કતમા ચતસ્સો? પથવીધાતુ, આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમાસં ચતુન્નં ધાતૂનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ…પે… પજાનન્તિ…પે… સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. નવમં.

૧૦. તતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૧૨૩. સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા પથવીધાતું નપ્પજાનન્તિ, પથવીધાતુસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, પથવીધાતુનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, પથવીધાતુનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ…પે… આપોધાતું નપ્પજાનન્તિ… તેજોધાતું નપ્પજાનન્તિ… વાયોધાતું નપ્પજાનન્તિ, વાયોધાતુસમુદયં નપ્પજાનન્તિ, વાયોધાતુનિરોધં નપ્પજાનન્તિ, વાયોધાતુનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનન્તિ, ન મે તે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા; ન ચ પન તે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ’’.

‘‘યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા પથવીધાતું પજાનન્તિ, પથવીધાતુસમુદયં પજાનન્તિ, પથવીધાતુનિરોધં પજાનન્તિ, પથવીધાતુનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ… યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા…પે… આપોધાતું પજાનન્તિ… તેજોધાતું પજાનન્તિ… વાયોધાતું પજાનન્તિ, વાયોધાતુસમુદયં પજાનન્તિ, વાયોધાતુનિરોધં પજાનન્તિ, વાયોધાતુનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનન્તિ, તે ચ ખો મે, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ ચેવ સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ ચ બ્રાહ્મણસમ્મતા; તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. દસમં.

ચતુત્થો વગ્ગો.

તસ્સુદ્દાનં –

ચતસ્સો પુબ્બે અચરિં, નોચેદઞ્ચ દુક્ખેન ચ;

અભિનન્દઞ્ચ ઉપ્પાદો, તયો સમણબ્રાહ્મણાતિ.

ધાતુસંયુત્તં સમત્તં.