૮. ગોપકમોગ્ગલ્લાનસુત્તં

૭૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા આનન્દો રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે અચિરપરિનિબ્બુતે ભગવતિ. તેન ખો પન સમયેન રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો રાજગહં પટિસઙ્ખારાપેતિ રઞ્ઞો પજ્જોતસ્સ આસઙ્કમાનો. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. અથ ખો આયસ્મતો આનન્દસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અતિપ્પગો ખો તાવ રાજગહે પિણ્ડાય ચરિતું. યંનૂનાહં યેન ગોપકમોગ્ગલ્લાનસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કમ્મન્તો, યેન ગોપકમોગ્ગલ્લાનો બ્રાહ્મણો તેનુપસઙ્કમેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ગોપકમોગ્ગલ્લાનસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કમ્મન્તો, યેન ગોપકમોગ્ગલ્લાનો બ્રાહ્મણો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો ગોપકમોગ્ગલ્લાનો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં આનન્દં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘એતુ ખો ભવં આનન્દો. સ્વાગતં ભોતો આનન્દસ્સ. ચિરસ્સં ખો ભવં આનન્દો ઇમં પરિયાયમકાસિ યદિદં ઇધાગમનાય. નિસીદતુ ભવં આનન્દો, ઇદમાસનં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ. નિસીદિ ખો આયસ્મા આનન્દો પઞ્ઞત્તે આસને. ગોપકમોગ્ગલ્લાનોપિ ખો બ્રાહ્મણો અઞ્ઞતરં નીચં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ગોપકમોગ્ગલ્લાનો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભો આનન્દ, એકભિક્ખુપિ તેહિ ધમ્મેહિ સબ્બેનસબ્બં સબ્બથાસબ્બં સમન્નાગતો યેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સો ભવં ગોતમો અહોસિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ? ‘‘નત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એકભિક્ખુપિ તેહિ ધમ્મેહિ સબ્બેનસબ્બં સબ્બથાસબ્બં સમન્નાગતો યેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સો ભગવા અહોસિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. સો હિ, બ્રાહ્મણ, ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા, અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા, મગ્ગઞ્ઞૂ, મગ્ગવિદૂ, મગ્ગકોવિદો; મગ્ગાનુગા ચ પન એતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છા સમન્નાગતા’’તિ. અયઞ્ચ હિદં આયસ્મતો આનન્દસ્સ ગોપકમોગ્ગલ્લાનેન બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં અન્તરાકથા વિપ્પકતા અહોસિ.

અથ ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો રાજગહે કમ્મન્તે અનુસઞ્ઞાયમાનો યેન ગોપકમોગ્ગલ્લાનસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કમ્મન્તો, યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘કાયનુત્થ, ભો આનન્દ, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના, કા ચ પન વો અન્તરાકથા વિપ્પકતા’’તિ? ‘‘ઇધ મં, બ્રાહ્મણ, ગોપકમોગ્ગલ્લાનો બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘અત્થિ નુ ખો, ભો આનન્દ, એકભિક્ખુપિ તેહિ ધમ્મેહિ સબ્બેનસબ્બં સબ્બથાસબ્બં સમન્નાગતો યેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સો ભવં ગોતમો અહોસિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’તિ. એવં વુત્તે અહં, બ્રાહ્મણ, ગોપકમોગ્ગલ્લાનં બ્રાહ્મણં એતદવોચં – ‘નત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એકભિક્ખુપિ તેહિ ધમ્મેહિ સબ્બેનસબ્બં સબ્બથાસબ્બં સમન્નાગતો યેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સો ભગવા અહોસિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. સો હિ, બ્રાહ્મણ, ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા, અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા, મગ્ગઞ્ઞૂ, મગ્ગવિદૂ, મગ્ગકોવિદો; મગ્ગાનુગા ચ પન એતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છા સમન્નાગતા’તિ. અયં ખો નો, બ્રાહ્મણ, ગોપકમોગ્ગલ્લાનેન બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં અન્તરાકથા વિપ્પકતા. અથ ત્વં અનુપ્પત્તો’’તિ.

૮૦. ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભો આનન્દ, એકભિક્ખુપિ તેન ભોતા ગોતમેન ઠપિતો – ‘અયં વો મમચ્ચયેન પટિસરણં ભવિસ્સતી’તિ, યં તુમ્હે એતરહિ પટિપાદેય્યાથા’’તિ [પટિધાવેય્યાથાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)]? ‘‘નત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એકભિક્ખુપિ તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ઠપિતો – ‘અયં વો મમચ્ચયેન પટિસરણં ભવિસ્સતી’તિ, યં મયં એતરહિ પટિપાદેય્યામા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન, ભો આનન્દ, એકભિક્ખુપિ સઙ્ઘેન સમ્મતો, સમ્બહુલેહિ થેરેહિ ભિક્ખૂહિ ઠપિતો – ‘અયં નો ભગવતો અચ્ચયેન પટિસરણં ભવિસ્સતી’તિ, યં તુમ્હે એતરહિ પટિપાદેય્યાથા’’તિ? ‘‘નત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એકભિક્ખુપિ સઙ્ઘેન સમ્મતો, સમ્બહુલેહિ થેરેહિ ભિક્ખૂહિ ઠપિતો – ‘અયં નો ભગવતો અચ્ચયેન પટિસરણં ભવિસ્સતી’તિ, યં મયં એતરહિ પટિપાદેય્યામા’’તિ. ‘‘એવં અપ્પટિસરણે ચ પન, ભો આનન્દ, કો હેતુ સામગ્ગિયા’’તિ? ‘‘ન ખો મયં, બ્રાહ્મણ, અપ્પટિસરણા; સપ્પટિસરણા મયં, બ્રાહ્મણ; ધમ્મપ્પટિસરણા’’તિ.

‘‘‘અત્થિ નુ ખો, ભો આનન્દ, એકભિક્ખુપિ તેન ભોતા ગોતમેન ઠપિતો – અયં વો મમચ્ચયેન પટિસરણં ભવિસ્સતીતિ, યં તુમ્હે એતરહિ પટિપાદેય્યાથા’તિ – ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એકભિક્ખુપિ તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ઠપિતો – અયં વો મમચ્ચયેન પટિસરણં ભવિસ્સતીતિ, યં મયં એતરહિ પટિપાદેય્યામા’તિ વદેસિ; ‘અત્થિ પન, ભો આનન્દ, એકભિક્ખુપિ સઙ્ઘેન સમ્મતો, સમ્બહુલેહિ થેરેહિ ભિક્ખૂહિ ઠપિતો – અયં નો ભગવતો અચ્ચયેન પટિસરણં ભવિસ્સતીતિ, યં તુમ્હે એતરહિ પટિપાદેય્યાથા’તિ – ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એકભિક્ખુપિ સઙ્ઘેન સમ્મતો, સમ્બહુલેહિ થેરેહિ ભિક્ખૂહિ ઠપિતો – અયં નો ભગવતો અચ્ચયેન પટિસરણં ભવિસ્સતીતિ, યં મયં એતરહિ પટિપાદેય્યામા’તિ – વદેસિ; ‘એવં અપ્પટિસરણે ચ પન, ભો આનન્દ, કો હેતુ સામગ્ગિયા’તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘ન ખો મયં, બ્રાહ્મણ, અપ્પટિસરણા; સપ્પટિસરણા મયં, બ્રાહ્મણ; ધમ્મપ્પટિસરણા’તિ વદેસિ. ઇમસ્સ પન, ભો આનન્દ, ભાસિતસ્સ કથં અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ?

૮૧. ‘‘અત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિટ્ઠં. તે મયં તદહુપોસથે યાવતિકા એકં ગામખેત્તં ઉપનિસ્સાય વિહરામ તે સબ્બે એકજ્ઝં સન્નિપતામ; સન્નિપતિત્વા યસ્સ તં પવત્તતિ તં અજ્ઝેસામ. તસ્મિં ચે ભઞ્ઞમાને હોતિ ભિક્ખુસ્સ આપત્તિ હોતિ વીતિક્કમો તં મયં યથાધમ્મં યથાનુસિટ્ઠં કારેમાતિ.

‘‘ન કિર નો ભવન્તો કારેન્તિ; ધમ્મો નો કારેતિ’’. ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભો આનન્દ, એકભિક્ખુપિ યં તુમ્હે એતરહિ સક્કરોથ ગરું કરોથ [ગરુકરોથ (સી. સ્યા. કં. પી.)] માનેથ પૂજેથ; સક્કત્વા ગરું કત્વા [ગરુકત્વા (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઉપનિસ્સાય વિહરથા’’તિ? ‘‘નત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એકભિક્ખુપિ યં મયં એતરહિ સક્કરોમ ગરું કરોમ માનેમ પૂજેમ; સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરામા’’તિ.

‘‘‘અત્થિ નુ ખો, ભો આનન્દ, એકભિક્ખુપિ તેન ભોતા ગોતમેન ઠપિતો – અયં વો મમચ્ચયેન પટિસરણં ભવિસ્સતીતિ યં તુમ્હે એતરહિ પટિપાદેય્યાથા’તિ – ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એકભિક્ખુપિ તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ઠપિતો – અયં વો મમચ્ચયેન પટિસરણં ભવિસ્સતીતિ યં મયં એતરહિ પટિપાદેય્યામા’તિ વદેસિ; ‘અત્થિ પન, ભો આનન્દ, એકભિક્ખુપિ સઙ્ઘેન સમ્મતો, સમ્બહુલેહિ થેરેહિ ભિક્ખૂહિ ઠપિતો – અયં નો ભગવતો અચ્ચયેન પટિસરણં ભવિસ્સતીતિ યં તુમ્હે એતરહિ પટિપાદેય્યાથા’તિ – ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એકભિક્ખુપિ સઙ્ઘેન સમ્મતો, સમ્બહુલેહિ થેરેહિ ભિક્ખૂહિ ઠપિતો – અયં નો ભગવતો અચ્ચયેન પટિસરણં ભવિસ્સતીતિ યં મયં એતરહિ પટિપાદેય્યામા’તિ વદેસિ; ‘અત્થિ નુ ખો, ભો આનન્દ, એકભિક્ખુપિ યં તુમ્હે એતરહિ સક્કરોથ ગરું કરોથ માનેથ પૂજેથ; સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરથા’તિ – ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘નત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એકભિક્ખુપિ યં મયં એતરહિ સક્કરોમ ગરું કરોમ માનેમ પૂજેમ; સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરામા’તિ વદેસિ. ઇમસ્સ પન, ભો આનન્દ, ભાસિતસ્સ કથં અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ?

૮૨. ‘‘અત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન દસ પસાદનીયા ધમ્મા અક્ખાતા. યસ્મિં નો ઇમે ધમ્મા સંવિજ્જન્તિ તં મયં એતરહિ સક્કરોમ ગરું કરોમ માનેમ પૂજેમ; સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરામ. કતમે દસ?

‘‘ઇધ, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો, અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ.

‘‘બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો. યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા, મજ્ઝેકલ્યાણા, પરિયોસાનકલ્યાણા, સાત્થં, સબ્યઞ્જનં [સાત્થા સબ્યઞ્જના (સી. સ્યા. કં.)], કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ તથારૂપાસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા [ધતા (સી. સ્યા. કં. પી.)] વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા.

‘‘સન્તુટ્ઠો હોતિ ( ) [(ઇતરીતરેહિ) દી. નિ. ૩.૩૪૫] ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેહિ.

‘‘ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી.

‘‘અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ; આવિભાવં તિરોભાવં; તિરોકુટ્ટં [તિરોકુડ્ડં (સી. સ્યા. કં. પી.)] તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ આકાસે; પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ, સેય્યથાપિ ઉદકે; ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ પથવિયં; આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો; ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરિમસતિ [પરામસતિ (ક.)] પરિમજ્જતિ, યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ.

‘‘દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય ઉભો સદ્દે સુણાતિ – દિબ્બે ચ માનુસે ચ, યે દૂરે સન્તિકે ચ.

‘‘પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ. સરાગં વા ચિત્તં ‘સરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વીતરાગં વા ચિત્તં ‘વીતરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સદોસં વા ચિત્તં ‘સદોસં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વીતદોસં વા ચિત્તં ‘વીતદોસં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સમોહં વા ચિત્તં ‘સમોહં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વીતમોહં વા ચિત્તં ‘વીતમોહં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સંખિત્તં વા ચિત્તં ‘સંખિત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં ‘વિક્ખિત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, મહગ્ગતં વા ચિત્તં ‘મહગ્ગતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, અમહગ્ગતં વા ચિત્તં ‘અમહગ્ગતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સઉત્તરં વા ચિત્તં ‘સઉત્તરં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, અનુત્તરં વા ચિત્તં ‘અનુત્તરં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, સમાહિતં વા ચિત્તં ‘સમાહિતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, અસમાહિતં વા ચિત્તં ‘અસમાહિતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, વિમુત્તં વા ચિત્તં ‘વિમુત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ, અવિમુત્તં વા ચિત્તં ‘અવિમુત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ.

‘‘અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તારીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે – ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ.

‘‘દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ.

‘‘આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘ઇમે ખો, બ્રાહ્મણ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન દસ પસાદનીયા ધમ્મા અક્ખાતા. યસ્મિં નો ઇમે ધમ્મા સંવિજ્જન્તિ તં મયં એતરહિ સક્કરોમ ગરું કરોમ માનેમ પૂજેમ; સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરામા’’તિ.

૮૩. એવં વુત્તે વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો ઉપનન્દં સેનાપતિં આમન્તેસિ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞતિ ભવં સેનાપતિ [મઞ્ઞસિ એવં સેનાપતિ (સ્યા. કં. પી.), મઞ્ઞસિ સેનાપતિ (સી.), મઞ્ઞસિ ભવં સેનાપતિ (ક.)] યદિમે ભોન્તો સક્કાતબ્બં સક્કરોન્તિ, ગરું કાતબ્બં ગરું કરોન્તિ, માનેતબ્બં માનેન્તિ, પૂજેતબ્બં પૂજેન્તિ’’? ‘‘તગ્ઘિમે [તગ્ઘ મે (ક.)] ભોન્તો સક્કાતબ્બં સક્કરોન્તિ, ગરું કાતબ્બં ગરું કરોન્તિ, માનેતબ્બં માનેન્તિ, પૂજેતબ્બં પૂજેન્તિ. ઇમઞ્ચ હિ તે ભોન્તો ન સક્કરેય્યું ન ગરું કરેય્યું ન માનેય્યું ન પૂજેય્યું; અથ કિઞ્ચરહિ તે ભોન્તો સક્કરેય્યું ગરું કરેય્યું માનેય્યું પૂજેય્યું, સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યુ’’ન્તિ? અથ ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘કહં પન ભવં આનન્દો એતરહિ વિહરતી’’તિ? ‘‘વેળુવને ખોહં, બ્રાહ્મણ, એતરહિ વિહરામી’’તિ. ‘‘કચ્ચિ પન, ભો આનન્દ, વેળુવનં રમણીયઞ્ચેવ અપ્પસદ્દઞ્ચ અપ્પનિગ્ઘોસઞ્ચ વિજનવાતં મનુસ્સરાહસ્સેય્યકં [મનુસ્સરાહસેય્યકં (સી. સ્યા. કં. પી.)] પટિસલ્લાનસારુપ્પ’’ન્તિ? ‘‘તગ્ઘ, બ્રાહ્મણ, વેળુવનં રમણીયઞ્ચેવ અપ્પસદ્દઞ્ચ અપ્પનિગ્ઘોસઞ્ચ વિજનવાતં મનુસ્સરાહસ્સેય્યકં પટિસલ્લાનસારુપ્પં, યથા તં તુમ્હાદિસેહિ રક્ખકેહિ ગોપકેહી’’તિ. ‘‘તગ્ઘ, ભો આનન્દ, વેળુવનં રમણીયઞ્ચેવ અપ્પસદ્દઞ્ચ અપ્પનિગ્ઘોસઞ્ચ વિજનવાતં મનુસ્સરાહસ્સેય્યકં પટિસલ્લાનસારુપ્પં, યથા તં ભવન્તેહિ ઝાયીહિ ઝાનસીલીહિ. ઝાયિનો ચેવ ભવન્તો ઝાનસીલિનો ચ’’.

‘‘એકમિદાહં, ભો આનન્દ, સમયં સો ભવં ગોતમો વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખ્વાહં, ભો આનન્દ, યેન મહાવનં કૂટાગારસાલા યેન સો ભવં ગોતમો તેનુપસઙ્કમિં. તત્ર ચ પન સો [તત્ર ચ સો (સી. પી.)] ભવં ગોતમો અનેકપરિયાયેન ઝાનકથં કથેસિ. ઝાયી ચેવ સો ભવં ગોતમો અહોસિ ઝાનસીલી ચ. સબ્બઞ્ચ પન સો ભવં ગોતમો ઝાનં વણ્ણેસી’’તિ.

૮૪. ‘‘ન ચ ખો, બ્રાહ્મણ, સો ભગવા સબ્બં ઝાનં વણ્ણેસિ, નપિ સો ભગવા સબ્બં ઝાનં ન વણ્ણેસીતિ. કથં રૂપઞ્ચ, બ્રાહ્મણ, સો ભગવા ઝાનં ન વણ્ણેસિ? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ કામરાગપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ કામરાગસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ; સો કામરાગંયેવ અન્તરં કરિત્વા ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અપજ્ઝાયતિ. બ્યાપાદપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ બ્યાપાદપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ બ્યાપાદસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ; સો બ્યાપાદંયેવ અન્તરં કરિત્વા ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અપજ્ઝાયતિ. થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ થિનમિદ્ધપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ થિનમિદ્ધસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ; સો થિનમિદ્ધંયેવ અન્તરં કરિત્વા ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અપજ્ઝાયતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ; સો ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચંયેવ અન્તરં કરિત્વા ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અપજ્ઝાયતિ. વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ વિચિકિચ્છાપરેતેન, ઉપ્પન્નાય ચ વિચિકિચ્છાય નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ; સો વિચિકિચ્છંયેવ અન્તરં કરિત્વા ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અપજ્ઝાયતિ. એવરૂપં ખો, બ્રાહ્મણ, સો ભગવા ઝાનં ન વણ્ણેસિ.

‘‘કથં રૂપઞ્ચ, બ્રાહ્મણ, સો ભગવા ઝાનં વણ્ણેસિ? ઇધ, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં…પે… તતિયં ઝાનં… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવરૂપં ખો, બ્રાહ્મણ, સો ભગવા ઝાનં વણ્ણેસી’’તિ.

‘‘ગારય્હં કિર, ભો આનન્દ, સો ભવં ગોતમો ઝાનં ગરહિ, પાસંસં પસંસિ. હન્દ, ચ દાનિ મયં, ભો આનન્દ, ગચ્છામ; બહુકિચ્ચા મયં બહુકરણીયા’’તિ. ‘‘યસ્સદાનિ ત્વં, બ્રાહ્મણ, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો આયસ્મતો આનન્દસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

અથ ખો ગોપકમોગ્ગલ્લાનો બ્રાહ્મણો અચિરપક્કન્તે વસ્સકારે બ્રાહ્મણે મગધમહામત્તે આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘યં નો મયં ભવન્તં આનન્દં અપુચ્છિમ્હા તં નો ભવં આનન્દો ન બ્યાકાસી’’તિ. ‘‘નનુ તે, બ્રાહ્મણ, અવોચુમ્હા – ‘નત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એકભિક્ખુપિ તેહિ ધમ્મેહિ સબ્બેનસબ્બં સબ્બથાસબ્બં સમન્નાગતો યેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સો ભગવા અહોસિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. સો હિ, બ્રાહ્મણ, ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા, અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા, મગ્ગઞ્ઞૂ, મગ્ગવિદૂ, મગ્ગકોવિદો. મગ્ગાનુગા ચ પન એતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છા સમન્નાગતા’’’તિ.

ગોપકમોગ્ગલ્લાનસુત્તં નિટ્ઠિતં અટ્ઠમં.