૫. ચઙ્કીસુત્તં

૪૨૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં યેન ઓપાસાદં નામ કોસલાનં બ્રાહ્મણગામો તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા ઓપાસાદે વિહરતિ ઉત્તરેન ઓપાસાદં દેવવને સાલવને. તેન ખો પન સમયેન ચઙ્કી બ્રાહ્મણો ઓપાસાદં અજ્ઝાવસતિ સત્તુસ્સદં સતિણકટ્ઠોદકં સધઞ્ઞં રાજભોગ્ગં રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન દિન્નં રાજદાયં બ્રહ્મદેય્યં. અસ્સોસું ખો ઓપાસાદકા બ્રાહ્મણગહપતિકા – ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો સક્યપુત્તો સક્યકુલા પબ્બજિતો કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં ઓપાસાદં અનુપ્પત્તો, ઓપાસાદે વિહરતિ ઉત્તરેન ઓપાસાદં દેવવને સાલવને. તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. સાધુ ખો પન તથારૂપાનં અરહતં દસ્સનં હોતી’’તિ.

૪૨૩. અથ ખો ઓપાસાદકા બ્રાહ્મણગહપતિકા ઓપાસાદા નિક્ખમિત્વા સઙ્ઘસઙ્ઘી ગણીભૂતા ઉત્તરેનમુખા ગચ્છન્તિ યેન દેવવનં સાલવનં. તેન ખો પન સમયેન ચઙ્કી બ્રાહ્મણો ઉપરિપાસાદે દિવાસેય્યં ઉપગતો. અદ્દસા ખો ચઙ્કી બ્રાહ્મણો ઓપાસાદકે બ્રાહ્મણગહપતિકે ઓપાસાદા નિક્ખમિત્વા સઙ્ઘસઙ્ઘી ગણીભૂતે ઉત્તરેન મુખં યેન દેવવનં સાલવનં તેનુપસઙ્કમન્તે. દિસ્વા ખત્તં આમન્તેસિ – ‘‘કિં નુ ખો, ભો ખત્તે, ઓપાસાદકા બ્રાહ્મણગહપતિકા ઓપાસાદા નિક્ખમિત્વા સઙ્ઘસઙ્ઘી ગણીભૂતા ઉત્તરેનમુખા ગચ્છન્તિ યેન દેવવનં સાલવન’’ન્તિ? ‘‘અત્થિ, ભો ચઙ્કી, સમણો ગોતમો સક્યપુત્તો સક્યકુલા પબ્બજિતો કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં ઓપાસાદં અનુપ્પત્તો, ઓપાસાદે વિહરતિ ઉત્તરેન ઓપાસાદં દેવવને સાલવને. તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. તમેતે ભવન્તં ગોતમં દસ્સનાય ગચ્છન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભો ખત્તે, યેન ઓપાસાદકા બ્રાહ્મણગહપતિકા તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા ઓપાસાદકે બ્રાહ્મણગહપતિકે એવં વદેહિ – ‘ચઙ્કી, ભો, બ્રાહ્મણો એવમાહ – આગમેન્તુ કિર ભોન્તો, ચઙ્કીપિ બ્રાહ્મણો સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સતી’’’તિ. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો સો ખત્તો ચઙ્કિસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ઓપાસાદકા બ્રાહ્મણગહપતિકા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ઓપાસાદકે બ્રાહ્મણગહપતિકે એતદવોચ – ‘‘ચઙ્કી, ભો, બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘આગમેન્તુ કિર ભોન્તો, ચઙ્કીપિ બ્રાહ્મણો સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સતી’’’તિ.

૪૨૪. તેન ખો પન સમયેન નાનાવેરજ્જકાનં બ્રાહ્મણાનં પઞ્ચમત્તાનિ બ્રાહ્મણસતાનિ ઓપાસાદે પટિવસન્તિ કેનચિદેવ કરણીયેન. અસ્સોસું ખો તે બ્રાહ્મણા – ‘‘ચઙ્કી કિર બ્રાહ્મણો સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સતી’’તિ. અથ ખો તે બ્રાહ્મણા યેન ચઙ્કી બ્રાહ્મણો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ચઙ્કિં બ્રાહ્મણં એતદવોચું – ‘‘સચ્ચં કિર ભવં ચઙ્કી સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સતી’’તિ? ‘‘એવં ખો મે, ભો, હોતિ – ‘અહં સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સામી’’’તિ. ‘‘મા ભવં ચઙ્કી સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિ. ન અરહતિ ભવં ચઙ્કી સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું; સમણોત્વેવ ગોતમો અરહતિ ભવન્તં ચઙ્કિં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું. ભવઞ્હિ ચઙ્કી ઉભતો સુજાતો માતિતો ચ પિતિતો ચ સંસુદ્ધગહણિકો યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન. યમ્પિ ભવં ચઙ્કી ઉભતો સુજાતો માતિતો ચ પિતિતો ચ સંસુદ્ધગહણિકો યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન, ઇમિનાપઙ્ગેન ન અરહતિ ભવં ચઙ્કી સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું; સમણોત્વેવ ગોતમો અરહતિ ભવન્તં ચઙ્કિં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું. ભવઞ્હિ ચઙ્કી અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો…પે… ભવઞ્હિ ચઙ્કી તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં સાક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં, પદકો, વેય્યાકરણો, લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયો…પે… ભવઞ્હિ ચઙ્કી અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો બ્રહ્મવણ્ણી બ્રહ્મવચ્છસી [બ્રહ્મવચ્ચસી (સી. પી.)] અખુદ્દાવકાસો દસ્સનાય…પે… ભવઞ્હિ ચઙ્કી સીલવા વુદ્ધસીલી વુદ્ધસીલેન સમન્નાગતો…પે… ભવઞ્હિ ચઙ્કી કલ્યાણવાચો કલ્યાણવાક્કરણો પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય અનેલગલાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા…પે… ભવઞ્હિ ચઙ્કી બહૂનં આચરિયપાચરિયો, તીણિ માણવકસતાનિ મન્તે વાચેતિ…પે… ભવઞ્હિ ચઙ્કી રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ સક્કતો ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો…પે… ભવઞ્હિ ચઙ્કી બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ સક્કતો ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો…પે… ભવઞ્હિ ચઙ્કી ઓપાસાદં અજ્ઝાવસતિ સત્તુસ્સદં સતિણકટ્ઠોદકં સધઞ્ઞં રાજભોગ્ગં રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન દિન્નં રાજદાયં બ્રહ્મદેય્યં. યમ્પિ ભવં ચઙ્કી ઓપાસાદં અજ્ઝાવસતિ સત્તુસ્સદં સતિણકટ્ઠોદકં સધઞ્ઞં રાજભોગ્ગં રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન દિન્નં રાજદાયં બ્રહ્મદેય્યં, ઇમિનાપઙ્ગેન ન અરહતિ ભવં ચઙ્કી સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું; સમણોત્વેવ ગોતમો અરહતિ ભવન્તં ચઙ્કિં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુ’’ન્તિ.

૪૨૫. એવં વુત્તે, ચઙ્કી બ્રાહ્મણો તે બ્રાહ્મણે એતદવોચ – ‘‘તેન હિ, ભો, મમપિ સુણાથ, યથા મયમેવ અરહામ તં સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું; નત્વેવ અરહતિ સો ભવં ગોતમો અમ્હાકં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું. સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો ઉભતો સુજાતો માતિતો ચ પિતિતો ચ સંસુદ્ધગહણિકો યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન. યમ્પિ, ભો, સમણો ગોતમો ઉભતો સુજાતો માતિતો ચ પિતિતો ચ સંસુદ્ધગહણિકો યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન, ઇમિનાપઙ્ગેન ન અરહતિ સો ભવં ગોતમો અમ્હાકં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું; અથ ખો મયમેવ અરહામ તં ભવન્તં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું [એત્થ દી. નિ. ૧.૩૦૪ અઞ્ઞમ્પિ ગુણપદં દિસ્સતિ]. સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો પહૂતં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં ઓહાય પબ્બજિતો ભૂમિગતઞ્ચ વેહાસટ્ઠઞ્ચ…પે… સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો દહરોવ સમાનો યુવા સુસુકાળકેસો ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો પઠમેન વયસા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો…પે… સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો અકામકાનં માતાપિતૂનં અસ્સુમુખાનં રુદન્તાનં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો…પે… સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો બ્રહ્મવણ્ણી બ્રહ્મવચ્છસી અખુદ્દાવકાસો દસ્સનાય…પે… સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો સીલવા અરિયસીલી કુસલસીલી કુસલેન સીલેન સમન્નાગતો…પે… સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો કલ્યાણવાચો કલ્યાણવાક્કરણો પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય અનેલગલાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા…પે… સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો બહૂનં આચરિયપાચરિયો…પે… સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો ખીણકામરાગો વિગતચાપલ્લો…પે… સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો કમ્મવાદી કિરિયવાદી અપાપપુરેક્ખારો બ્રહ્મઞ્ઞાય પજાય…પે… સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો ઉચ્ચા કુલા પબ્બજિતો અસમ્ભિન્ના ખત્તિયકુલા…પે… સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો અડ્ઢા કુલા પબ્બજિતો મહદ્ધના મહાભોગા…પે… સમણં ખલુ, ભો, ગોતમં તિરોરટ્ઠા તિરોજનપદા સંપુચ્છિતું આગચ્છન્તિ…પે… સમણં ખલુ, ભો, ગોતમં અનેકાનિ દેવતાસહસ્સાનિ પાણેહિ સરણં ગતાનિ…પે… સમણં ખલુ, ભો, ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ…પે… સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ સમન્નાગતો…પે… [એત્થાપિ દી. નિ. ૧.૩૦૪ અઞ્ઞાનિપિ ગુણપદાનં દિસ્સન્તિ] સમણં ખલુ, ભો, ગોતમં રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો સપુત્તદારો પાણેહિ સરણં ગતો…પે… સમણં ખલુ, ભો, ગોતમં રાજા પસેનદિ કોસલો સપુત્તદારો પાણેહિ સરણં ગતો…પે… સમણં ખલુ, ભો, ગોતમં બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ સપુત્તદારો પાણેહિ સરણં ગતો…પે… સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો ઓપાસાદં અનુપ્પત્તો ઓપાસાદે વિહરતિ ઉત્તરેન ઓપાસાદં દેવવને સાલવને. યે ખો તે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અમ્હાકં ગામક્ખેત્તં આગચ્છન્તિ, અતિથી નો તે હોન્તિ. અતિથી ખો પનમ્હેહિ સક્કાતબ્બા ગરુકાતબ્બા માનેતબ્બા પૂજેતબ્બા. યમ્પિ સમણો ગોતમો ઓપાસાદં અનુપ્પત્તો ઓપાસાદે વિહરતિ ઉત્તરેન ઓપાસાદં દેવવને સાલવને, અતિથિમ્હાકં સમણો ગોતમો. અતિથિ ખો પનમ્હેહિ સક્કાતબ્બો ગરુકાતબ્બો માનેતબ્બો પૂજેતબ્બો. ઇમિનાપઙ્ગેન ન અરહતિ સો ભવં ગોતમો અમ્હાકં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું; અથ ખો મયમેવ અરહામ તં ભવન્તં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું. એત્તકે ખો અહં, ભો, તસ્સ ભોતો ગોતમસ્સ વણ્ણે પરિયાપુણામિ, નો ચ ખો સો ભવં ગોતમો એત્તકવણ્ણો; અપરિમાણવણ્ણો હિ સો ભવં ગોતમો. એકમેકેનપિ તેન [એકમેકેનપિ ભો (સી. સ્યા. કં. પી.)] અઙ્ગેન સમન્નાગતો ન અરહતિ, સો, ભવં ગોતમો અમ્હાકં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું; અથ ખો મયમેવ અરહામ તં ભવન્તં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુન્તિ. તેન હિ, ભો, સબ્બેવ મયં સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સામા’’તિ.

૪૨૬. અથ ખો ચઙ્કી બ્રાહ્મણો મહતા બ્રાહ્મણગણેન સદ્ધિં યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તેન ખો પન સમયેન ભગવા વુદ્ધેહિ વુદ્ધેહિ બ્રાહ્મણેહિ સદ્ધિં કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા નિસિન્નો હોતિ. તેન ખો પન સમયેન કાપટિકો [કાપઠિકો (સી. પી.), કાપદિકો (સ્યા. કં.)] નામ માણવો દહરો વુત્તસિરો સોળસવસ્સુદ્દેસિકો જાતિયા, તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં સાક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં, પદકો, વેય્યાકરણો, લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ. સો વુદ્ધાનં વુદ્ધાનં બ્રાહ્મણાનં ભગવતા સદ્ધિં મન્તયમાનાનં અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેતિ. અથ ખો ભગવા કાપટિકં માણવં અપસાદેતિ – ‘‘માયસ્મા ભારદ્વાજો વુદ્ધાનં વુદ્ધાનં બ્રાહ્મણાનં મન્તયમાનાનં અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેતુ. કથાપરિયોસાનં આયસ્મા ભારદ્વાજો આગમેતૂ’’તિ. એવં વુત્તે, ચઙ્કી બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મા ભવં ગોતમો કાપટિકં માણવં અપસાદેસિ. કુલપુત્તો ચ કાપટિકો માણવો, બહુસ્સુતો ચ કાપટિકો માણવો, પણ્ડિતો ચ કાપટિકો માણવો, કલ્યાણવાક્કરણો ચ કાપટિકો માણવો, પહોતિ ચ કાપટિકો માણવો ભોતા ગોતમેન સદ્ધિં અસ્મિં વચને પટિમન્તેતુ’’ન્તિ. અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘અદ્ધા ખો કાપટિકસ્સ [એતદહોસિ ‘‘કાપટિકસ્સ (ક.)] માણવસ્સ તેવિજ્જકે પાવચને કથા [કથં (સી. ક.), કથં (સ્યા. કં. પી.)] ભવિસ્સતિ. તથા હિ નં બ્રાહ્મણા સંપુરેક્ખરોન્તી’’તિ. અથ ખો કાપટિકસ્સ માણવસ્સ એતદહોસિ – ‘‘યદા મે સમણો ગોતમો ચક્ખું ઉપસંહરિસ્સતિ, અથાહં સમણં ગોતમં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ. અથ ખો ભગવા કાપટિકસ્સ માણવસ્સ ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય યેન કાપટિકો માણવો તેન ચક્ખૂનિ ઉપસંહાસિ.

૪૨૭. અથ ખો કાપટિકસ્સ માણવસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સમન્નાહરતિ ખો મં સમણો ગોતમો. યંનૂનાહં સમણં ગોતમં પઞ્હં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો કાપટિકો માણવો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘યદિદં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણાનં પોરાણં મન્તપદં ઇતિહિતિહપરમ્પરાય પિટકસમ્પદાય, તત્થ ચ બ્રાહ્મણા એકંસેન નિટ્ઠં ગચ્છન્તિ – ‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ. ઇધ ભવં ગોતમો કિમાહા’’તિ? ‘‘કિં પન, ભારદ્વાજ, અત્થિ કોચિ બ્રાહ્મણાનં એકબ્રાહ્મણોપિ યો એવમાહ – ‘અહમેતં જાનામિ, અહમેતં પસ્સામિ. ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’. ‘‘કિં પન, ભારદ્વાજ, અત્થિ કોચિ બ્રાહ્મણાનં એકાચરિયોપિ, એકાચરિયપાચરિયોપિ, યાવ સત્તમા આચરિયમહયુગાપિ, યો એવમાહ – ‘અહમેતં જાનામિ, અહમેતં પસ્સામિ. ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’. ‘‘કિં પન, ભારદ્વાજ, યેપિ તે બ્રાહ્મણાનં પુબ્બકા ઇસયો મન્તાનં કત્તારો મન્તાનં પવત્તારો યેસમિદં એતરહિ બ્રાહ્મણા પોરાણં મન્તપદં ગીતં પવુત્તં સમિહિતં તદનુગાયન્તિ તદનુભાસન્તિ ભાસિતમનુભાસન્તિ વાચિતમનુવાચેન્તિ સેય્યથિદં – અટ્ઠકો વામકો વામદેવો વેસ્સામિત્તો યમતગ્ગિ અઙ્ગીરસો ભારદ્વાજો વાસેટ્ઠો કસ્સપો ભગુ, તેપિ એવમાહંસુ – ‘મયમેતં જાનામ, મયમેતં પસ્સામ. ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘ઇતિ કિર, ભારદ્વાજ, નત્થિ કોચિ બ્રાહ્મણાનં એકબ્રાહ્મણોપિ યો એવમાહ – ‘અહમેતં જાનામિ, અહમેતં પસ્સામિ. ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ; નત્થિ કોચિ બ્રાહ્મણાનં એકાચરિયોપિ એકાચરિયપાચરિયોપિ, યાવ સત્તમા આચરિયમહયુગાપિ, યો એવમાહ – ‘અહમેતં જાનામિ, અહમેતં પસ્સામિ. ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ; યેપિ તે બ્રાહ્મણાનં પુબ્બકા ઇસયો મન્તાનં કત્તારો મન્તાનં પવત્તારો યેસમિદં એતરહિ બ્રાહ્મણા પોરાણં મન્તપદં ગીતં પવુત્તં સમિહિતં તદનુગાયન્તિ તદનુભાસન્તિ ભાસિતમનુભાસન્તિ વાચિતમનુવાચેન્તિ સેય્યથિદં – અટ્ઠકો વામકો વામદેવો વેસ્સામિત્તો યમતગ્ગિ અઙ્ગીરસો ભારદ્વાજો વાસેટ્ઠો કસ્સપો ભગુ, તેપિ ન એવમાહંસુ – ‘મયમેતં જાનામ, મયમેતં પસ્સામ. ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ.

૪૨૮. ‘‘સેય્યથાપિ, ભારદ્વાજ, અન્ધવેણિ પરમ્પરાસંસત્તા પુરિમોપિ ન પસ્સતિ મજ્ઝિમોપિ ન પસ્સતિ પચ્છિમોપિ ન પસ્સતિ; એવમેવ ખો, ભારદ્વાજ, અન્ધવેણૂપમં મઞ્ઞે બ્રાહ્મણાનં ભાસિતં સમ્પજ્જતિ – પુરિમોપિ ન પસ્સતિ મજ્ઝિમોપિ ન પસ્સતિ પચ્છિમોપિ ન પસ્સતિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ભારદ્વાજ, નનુ એવં સન્તે બ્રાહ્મણાનં અમૂલિકા સદ્ધા સમ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘ન ખ્વેત્થ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા સદ્ધાયેવ પયિરુપાસન્તિ, અનુસ્સવાપેત્થ બ્રાહ્મણા પયિરુપાસન્તી’’તિ. ‘‘પુબ્બેવ ખો ત્વં, ભારદ્વાજ, સદ્ધં અગમાસિ, અનુસ્સવં ઇદાનિ વદેસિ. પઞ્ચ ખો ઇમે, ભારદ્વાજ, ધમ્મા દિટ્ઠેવ ધમ્મે દ્વેધા વિપાકા. કતમે પઞ્ચ? સદ્ધા, રુચિ, અનુસ્સવો, આકારપરિવિતક્કો, દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિ – ઇમે ખો, ભારદ્વાજ, પઞ્ચ ધમ્મા દિટ્ઠેવ ધમ્મે દ્વેધા વિપાકા. અપિ ચ, ભારદ્વાજ, સુસદ્દહિતંયેવ હોતિ, તઞ્ચ હોતિ રિત્તં તુચ્છં મુસા; નો ચેપિ સુસદ્દહિતં હોતિ, તઞ્ચ હોતિ ભૂતં તચ્છં અનઞ્ઞથા. અપિ ચ, ભારદ્વાજ, સુરુચિતંયેવ હોતિ…પે… સ્વાનુસ્સુતંયેવ હોતિ…પે… સુપરિવિતક્કિતંયેવ હોતિ…પે… સુનિજ્ઝાયિતંયેવ હોતિ, તઞ્ચ હોતિ રિત્તં તુચ્છં મુસા; નો ચેપિ સુનિજ્ઝાયિતં હોતિ, તઞ્ચ હોતિ ભૂતં તચ્છં અનઞ્ઞથા. સચ્ચમનુરક્ખતા, ભારદ્વાજ, વિઞ્ઞુના પુરિસેન નાલમેત્થ એકંસેન નિટ્ઠં ગન્તું – ‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ.

૪૨૯. ‘‘કિત્તાવતા પન, ભો ગોતમ, સચ્ચાનુરક્ખણા હોતિ, કિત્તાવતા સચ્ચમનુરક્ખતિ? સચ્ચાનુરક્ખણં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘સદ્ધા ચેપિ, ભારદ્વાજ, પુરિસસ્સ હોતિ; ‘એવં મે સદ્ધા’તિ – ઇતિ વદં સચ્ચમનુરક્ખતિ [એવમેવ સિજ્ઝતીતિ ઇતિ વા, તં સચ્ચમનુરક્ખતિ (ક.)], નત્વેવ તાવ એકંસેન નિટ્ઠં ગચ્છતિ – ‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ ( ) [(એત્તાવતા ખો ભારદ્વાજ સચ્ચાનુરક્ખણા હોતિ, એત્તાવતા સચ્ચમનુરક્ખતિ, એત્તાવતા ચ મયં સચ્ચાનુરક્ખણં પઞ્ઞાપેમ, ન ત્વેવ તાવ સચ્ચાનુબોધો હોતિ) (સી. સ્યા. કં. પી.)]. રુચિ ચેપિ, ભારદ્વાજ, પુરિસસ્સ હોતિ…પે… અનુસ્સવો ચેપિ, ભારદ્વાજ, પુરિસસ્સ હોતિ…પે… આકારપરિવિતક્કો ચેપિ, ભારદ્વાજ, પુરિસસ્સ હોતિ…પે… દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિ ચેપિ, ભારદ્વાજ, પુરિસસ્સ હોતિ; ‘એવં મે દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તી’તિ – ઇતિ વદં સચ્ચમનુરક્ખતિ, નત્વેવ તાવ એકંસેન નિટ્ઠં ગચ્છતિ – ‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ. એત્તાવતા ખો, ભારદ્વાજ, સચ્ચાનુરક્ખણા હોતિ, એત્તાવતા સચ્ચમનુરક્ખતિ, એત્તાવતા ચ મયં સચ્ચાનુરક્ખણં પઞ્ઞપેમ; ન ત્વેવ તાવ સચ્ચાનુબોધો હોતી’’તિ.

૪૩૦. ‘‘એત્તાવતા, ભો ગોતમ, સચ્ચાનુરક્ખણા હોતિ, એત્તાવતા સચ્ચમનુરક્ખતિ, એત્તાવતા ચ મયં સચ્ચાનુરક્ખણં પેક્ખામ. કિત્તાવતા પન, ભો ગોતમ, સચ્ચાનુબોધો હોતિ, કિત્તાવતા સચ્ચમનુબુજ્ઝતિ? સચ્ચાનુબોધં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘ઇધ [ઇધ કિર (સ્યા. કં. ક.)], ભારદ્વાજ, ભિક્ખુ અઞ્ઞતરં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. તમેનં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા ઉપસઙ્કમિત્વા તીસુ ધમ્મેસુ સમન્નેસતિ – લોભનીયેસુ ધમ્મેસુ, દોસનીયેસુ ધમ્મેસુ, મોહનીયેસુ ધમ્મેસુ. અત્થિ નુ ખો ઇમસ્સાયસ્મતો તથારૂપા લોભનીયા ધમ્મા યથારૂપેહિ લોભનીયેહિ ધમ્મેહિ પરિયાદિન્નચિત્તો અજાનં વા વદેય્ય – જાનામીતિ, અપસ્સં વા વદેય્ય – પસ્સામીતિ, પરં વા તદત્થાય સમાદપેય્ય યં પરેસં અસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયાતિ? તમેનં સમન્નેસમાનો એવં જાનાતિ – ‘નત્થિ ખો ઇમસ્સાયસ્મતો તથારૂપા લોભનીયા ધમ્મા યથારૂપેહિ લોભનીયેહિ ધમ્મેહિ પરિયાદિન્નચિત્તો અજાનં વા વદેય્ય – જાનામીતિ, અપસ્સં વા વદેય્ય – પસ્સામીતિ, પરં વા તદત્થાય સમાદપેય્ય યં પરેસં અસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય [દુક્ખાયાતિ (સબ્બત્થ)]. તથારૂપો [તથા (સી. સ્યા. કં. પી.)] ખો પનિમસ્સાયસ્મતો કાયસમાચારો તથારૂપો [તથા (સી. સ્યા. કં. પી.)] વચીસમાચારો યથા તં અલુદ્ધસ્સ. યં ખો પન અયમાયસ્મા ધમ્મં દેસેતિ, ગમ્ભીરો સો ધમ્મો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો અતક્કાવચરો નિપુણો પણ્ડિતવેદનીયો; ન સો ધમ્મો સુદેસિયો લુદ્ધેના’’’તિ.

૪૩૧. ‘‘યતો નં સમન્નેસમાનો વિસુદ્ધં લોભનીયેહિ ધમ્મેહિ સમનુપસ્સતિ તતો નં ઉત્તરિ સમન્નેસતિ દોસનીયેસુ ધમ્મેસુ. અત્થિ નુ ખો ઇમસ્સાયસ્મતો તથારૂપા દોસનીયા ધમ્મા યથારૂપેહિ દોસનીયેહિ ધમ્મેહિ પરિયાદિન્નચિત્તો અજાનં વા વદેય્ય – જાનામીતિ, અપસ્સં વા વદેય્ય – પસ્સામીતિ, પરં વા તદત્થાય સમાદપેય્ય યં પરેસં અસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયાતિ? તમેનં સમન્નેસમાનો એવં જાનાતિ – ‘નત્થિ ખો ઇમસ્સાયસ્મતો તથારૂપા દોસનીયા ધમ્મા યથારૂપેહિ દોસનીયેહિ ધમ્મેહિ પરિયાદિન્નચિત્તો અજાનં વા વદેય્ય – જાનામીતિ, અપસ્સં વા વદેય્ય – પસ્સામીતિ, પરં વા તદત્થાય સમાદપેય્ય યં પરેસં અસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય. તથારૂપો ખો પનિમસ્સાયસ્મતો કાયસમાચારો તથારૂપો વચીસમાચારો યથા તં અદુટ્ઠસ્સ. યં ખો પન અયમાયસ્મા ધમ્મં દેસેતિ, ગમ્ભીરો સો ધમ્મો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો અતક્કાવચરો નિપુણો પણ્ડિતવેદનીયો; ન સો ધમ્મો સુદેસિયો દુટ્ઠેના’’’તિ.

૪૩૨. ‘‘યતો નં સમન્નેસમાનો વિસુદ્ધં દોસનીયેહિ ધમ્મેહિ સમનુપસ્સતિ, તતો નં ઉત્તરિ સમન્નેસતિ મોહનીયેસુ ધમ્મેસુ. અત્થિ નુ ખો ઇમસ્સાયસ્મતો તથારૂપા મોહનીયા ધમ્મા યથારૂપેહિ મોહનીયેહિ ધમ્મેહિ પરિયાદિન્નચિત્તો અજાનં વા વદેય્ય – જાનામીતિ, અપસ્સં વા વદેય્ય – પસ્સામીતિ, પરં વા તદત્થાય સમાદપેય્ય યં પરેસં અસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયાતિ? તમેનં સમન્નેસમાનો એવં જાનાતિ – ‘નત્થિ ખો ઇમસ્સાયસ્મતો તથારૂપા મોહનીયા ધમ્મા યથારૂપેહિ મોહનીયેહિ ધમ્મેહિ પરિયાદિન્નચિત્તો અજાનં વા વદેય્ય – જાનામીતિ, અપસ્સં વા વદેય્ય – પસ્સામીતિ, પરં વા તદત્થાય સમાદપેય્ય યં પરેસં અસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય. તથારૂપો ખો પનિમસ્સાયસ્મતો કાયસમાચારો તથારૂપો વચીસમાચારો યથા તં અમૂળ્હસ્સ. યં ખો પન અયમાયસ્મા ધમ્મં દેસેતિ, ગમ્ભીરો સો ધમ્મો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો અતક્કાવચરો નિપુણો પણ્ડિતવેદનીયો; ન સો ધમ્મો સુદેસિયો મૂળ્હેના’’’તિ.

‘‘યતો નં સમન્નેસમાનો વિસુદ્ધં મોહનીયેહિ ધમ્મેહિ સમનુપસ્સતિ; અથ તમ્હિ સદ્ધં નિવેસેતિ, સદ્ધાજાતો ઉપસઙ્કમતિ, ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસતિ, પયિરુપાસન્તો સોતં ઓદહતિ, ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણાતિ, સુત્વા ધમ્મં ધારેતિ, ધતાનં [ધારિતાનં (ક.)] ધમ્માનં અત્થં ઉપપરિક્ખતિ, અત્થં ઉપપરિક્ખતો ધમ્મા નિજ્ઝાનં ખમન્તિ, ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા સતિ છન્દો જાયતિ, છન્દજાતો ઉસ્સહતિ, ઉસ્સહિત્વા તુલેતિ, તુલયિત્વા પદહતિ, પહિતત્તો સમાનો કાયેન ચેવ પરમસચ્ચં સચ્છિકરોતિ પઞ્ઞાય ચ નં અતિવિજ્ઝ પસ્સતિ. એત્તાવતા ખો, ભારદ્વાજ, સચ્ચાનુબોધો હોતિ, એત્તાવતા સચ્ચમનુબુજ્ઝતિ, એત્તાવતા ચ મયં સચ્ચાનુબોધં પઞ્ઞપેમ; ન ત્વેવ તાવ સચ્ચાનુપ્પત્તિ હોતી’’તિ.

૪૩૩. ‘‘એત્તાવત્તા, ભો ગોતમ, સચ્ચાનુબોધો હોતિ, એત્તાવતા સચ્ચમનુબુજ્ઝતિ, એત્તાવતા ચ મયં સચ્ચાનુબોધં પેક્ખામ. કિત્તાવતા પન, ભો ગોતમ, સચ્ચાનુપ્પત્તિ હોતિ, કિત્તાવતા સચ્ચમનુપાપુણાતિ? સચ્ચાનુપ્પત્તિં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘તેસંયે, ભારદ્વાજ, ધમ્માનં આસેવના ભાવના બહુલીકમ્મં સચ્ચાનુપ્પત્તિ હોતિ. એત્તાવતા ખો, ભારદ્વાજ, સચ્ચાનુપ્પત્તિ હોતિ, એત્તાવતા સચ્ચમનુપાપુણાતિ, એત્તાવતા ચ મયં સચ્ચાનુપ્પત્તિં પઞ્ઞપેમા’’તિ.

૪૩૪. ‘‘એત્તાવતા, ભો ગોતમ, સચ્ચાનુપ્પત્તિ હોતિ, એત્તાવતા સચ્ચમનુપાપુણાતિ, એત્તાવતા ચ મયં સચ્ચાનુપ્પત્તિં પેક્ખામ. સચ્ચાનુપ્પત્તિયા પન, ભો ગોતમ, કતમો ધમ્મો બહુકારો? સચ્ચાનુપ્પત્તિયા બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘સચ્ચાનુપ્પત્તિયા ખો, ભારદ્વાજ, પધાનં બહુકારં. નો ચેતં પદહેય્ય, નયિદં સચ્ચમનુપાપુણેય્ય. યસ્મા ચ ખો પદહતિ તસ્મા સચ્ચમનુપાપુણાતિ. તસ્મા સચ્ચાનુપ્પત્તિયા પધાનં બહુકાર’’ન્તિ.

‘‘પધાનસ્સ પન, ભો ગોતમ, કતમો ધમ્મો બહુકારો? પધાનસ્સ બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘પધાનસ્સ ખો, ભારદ્વાજ, તુલના બહુકારા. નો ચેતં તુલેય્ય, નયિદં પદહેય્ય. યસ્મા ચ ખો તુલેતિ તસ્મા પદહતિ. તસ્મા પધાનસ્સ તુલના બહુકારા’’તિ.

‘‘તુલનાય પન, ભો ગોતમ, કતમો ધમ્મો બહુકારો? તુલનાય બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘તુલનાય ખો, ભારદ્વાજ, ઉસ્સાહો બહુકારો. નો ચેતં ઉસ્સહેય્ય, નયિદં તુલેય્ય. યસ્મા ચ ખો ઉસ્સહતિ તસ્મા તુલેતિ. તસ્મા તુલનાય ઉસ્સાહો બહુકારો’’તિ.

‘‘ઉસ્સાહસ્સ પન, ભો ગોતમ, કતમો ધમ્મો બહુકારો? ઉસ્સાહસ્સ બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘ઉસ્સાહસ્સ ખો, ભારદ્વાજ, છન્દો બહુકારો. નો ચેતં છન્દો જાયેથ, નયિદં ઉસ્સહેય્ય. યસ્મા ચ ખો છન્દો જાયતિ તસ્મા ઉસ્સહતિ. તસ્મા ઉસ્સાહસ્સ છન્દો બહુકારો’’તિ.

‘‘છન્દસ્સ પન, ભો ગોતમ, કતમો ધમ્મો બહુકારો? છન્દસ્સ બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘છન્દસ્સ ખો, ભારદ્વાજ, ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિ બહુકારા. નો ચેતે ધમ્મા નિજ્ઝાનં ખમેય્યું, નયિદં છન્દો જાયેથ. યસ્મા ચ ખો ધમ્મા નિજ્ઝાનં ખમન્તિ તસ્મા છન્દો જાયતિ. તસ્મા છન્દસ્સ ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિ બહુકારા’’તિ.

‘‘ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા પન, ભો ગોતમ, કતમો ધમ્મો બહુકારો? ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા ખો, ભારદ્વાજ, અત્થૂપપરિક્ખા બહુકારા. નો ચેતં અત્થં ઉપપરિક્ખેય્ય, નયિદં ધમ્મા નિજ્ઝાનં ખમેય્યું. યસ્મા ચ ખો અત્થં ઉપપરિક્ખતિ તસ્મા ધમ્મા નિજ્ઝાનં ખમન્તિ. તસ્મા ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા અત્થૂપપરિક્ખા બહુકારા’’તિ.

‘‘અત્થૂપપરિક્ખાય પન, ભો ગોતમ, કતમો ધમ્મો બહુકારો? અત્થૂપપરિક્ખાય બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘અત્થૂપપરિક્ખાય ખો, ભારદ્વાજ, ધમ્મધારણા બહુકારા. નો ચેતં ધમ્મં ધારેય્ય, નયિદં અત્થં ઉપપરિક્ખેય્ય. યસ્મા ચ ખો ધમ્મં ધારેતિ તસ્મા અત્થં ઉપપરિક્ખતિ. તસ્મા અત્થૂપપરિક્ખાય ધમ્મધારણા બહુકારા’’તિ.

‘‘ધમ્મધારણાય પન, ભો ગોતમ, કતમો ધમ્મો બહુકારો? ધમ્મધારણાય બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘ધમ્મધારણાય ખો, ભારદ્વાજ, ધમ્મસ્સવનં બહુકારં. નો ચેતં ધમ્મં સુણેય્ય, નયિદં ધમ્મં ધારેય્ય. યસ્મા ચ ખો ધમ્મં સુણાતિ તસ્મા ધમ્મં ધારેતિ. તસ્મા ધમ્મધારણાય ધમ્મસ્સવનં બહુકાર’’ન્તિ.

‘‘ધમ્મસ્સવનસ્સ પન, ભો ગોતમ, કતમો ધમ્મો બહુકારો? ધમ્મસ્સવનસ્સ બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘ધમ્મસ્સવનસ્સ ખો, ભારદ્વાજ, સોતાવધાનં બહુકારં. નો ચેતં સોતં ઓદહેય્ય, નયિદં ધમ્મં સુણેય્ય. યસ્મા ચ ખો સોતં ઓદહતિ તસ્મા ધમ્મં સુણાતિ. તસ્મા ધમ્મસ્સવનસ્સ સોતાવધાનં બહુકાર’’ન્તિ.

‘‘સોતાવધાનસ્સ પન, ભો ગોતમ, કતમો ધમ્મો બહુકારો? સોતાવધાનસ્સ બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘સોતાવધાનસ્સ ખો, ભારદ્વાજ, પયિરુપાસના બહુકારા. નો ચેતં પયિરુપાસેય્ય, નયિદં સોતં ઓદહેય્ય. યસ્મા ચ ખો પયિરુપાસતિ તસ્મા સોતં ઓદહતિ. તસ્મા સોતાવધાનસ્સ પયિરુપાસના બહુકારા’’તિ.

‘‘પયિરુપાસનાય પન, ભો ગોતમ, કતમો ધમ્મો બહુકારો? પયિરુપાસનાય બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘પયિરુપાસનાય ખો, ભારદ્વાજ, ઉપસઙ્કમનં બહુકારં. નો ચેતં ઉપસઙ્કમેય્ય, નયિદં પયિરુપાસેય્ય. યસ્મા ચ ખો ઉપસઙ્કમતિ તસ્મા પયિરુપાસતિ. તસ્મા પયિરુપાસનાય ઉપસઙ્કમનં બહુકાર’’ન્તિ.

‘‘ઉપસઙ્કમનસ્સ પન, ભો ગોતમ, કતમો ધમ્મો બહુકારો? ઉપસઙ્કમનસ્સ બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં પુચ્છામા’’તિ. ‘‘ઉપસઙ્કમનસ્સ ખો, ભારદ્વાજ, સદ્ધા બહુકારા. નો ચેતં સદ્ધા જાયેથ, નયિદં ઉપસઙ્કમેય્ય. યસ્મા ચ ખો સદ્ધા જાયતિ તસ્મા ઉપસઙ્કમતિ. તસ્મા ઉપસઙ્કમનસ્સ સદ્ધા બહુકારા’’તિ.

૪૩૫. ‘‘સચ્ચાનુરક્ખણં મયં ભવન્તં ગોતમં અપુચ્છિમ્હ, સચ્ચાનુરક્ખણં ભવં ગોતમો બ્યાકાસિ; તઞ્ચ પનમ્હાકં રુચ્ચતિ ચેવ ખમતિ ચ તેન ચમ્હ અત્તમના. સચ્ચાનુબોધં મયં ભવન્તં ગોતમં અપુચ્છિમ્હ, સચ્ચાનુબોધં ભવં ગોતમો બ્યાકાસિ; તઞ્ચ પનમ્હાકં રુચ્ચતિ ચેવ ખમતિ ચ તેન ચમ્હ અત્તમના. સચ્ચાનુપ્પત્તિં મયં ભવન્તં ગોતમં અપુચ્છિમ્હ, સચ્ચાનુપ્પત્તિં ભવં ગોતમો બ્યાકાસિ; તઞ્ચ પનમ્હાકં રુચ્ચતિ ચેવ ખમતિ ચ તેન ચમ્હ અત્તમના. સચ્ચાનુપ્પત્તિયા બહુકારં ધમ્મં મયં ભવન્તં ગોતમં અપુચ્છિમ્હ, સચ્ચાનુપ્પત્તિયા બહુકારં ધમ્મં ભવં ગોતમો બ્યાકાસિ; તઞ્ચ પનમ્હાકં રુચ્ચતિ ચેવ ખમતિ ચ તેન ચમ્હ અત્તમના. યંયદેવ ચ મયં ભવન્તં ગોતમં અપુચ્છિમ્હ તંતદેવ ભવં ગોતમો બ્યાકાસિ; તઞ્ચ પનમ્હાકં રુચ્ચતિ ચેવ ખમતિ ચ તેન ચમ્હ અત્તમના. મયઞ્હિ, ભો ગોતમ, પુબ્બે એવં જાનામ – ‘કે ચ મુણ્ડકા સમણકા ઇબ્ભા કણ્હા બન્ધુપાદાપચ્ચા, કે ચ ધમ્મસ્સ અઞ્ઞાતારો’તિ? અજનેસિ વત મે ભવં ગોતમો સમણેસુ સમણપેમં, સમણેસુ સમણપસાદં, સમણેસુ સમણગારવં. અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

ચઙ્કીસુત્તં નિટ્ઠિતં પઞ્ચમં.