૪. ઘોટમુખસુત્તં

૪૧૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા ઉદેનો બારાણસિયં વિહરતિ ખેમિયમ્બવને. તેન ખો પન સમયેન ઘોટમુખો બ્રાહ્મણો બારાણસિં અનુપ્પત્તો હોતિ કેનચિદેવ કરણીયેન. અથ ખો ઘોટમુખો બ્રાહ્મણો જઙ્ઘાવિહારં અનુચઙ્કમમાનો અનુવિચરમાનો યેન ખેમિયમ્બવનં તેનુપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ઉદેનો અબ્ભોકાસે ચઙ્કમતિ. અથ ખો ઘોટમુખો બ્રાહ્મણો યેનાયસ્મા ઉદેનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા ઉદેનેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા આયસ્મન્તં ઉદેનં ચઙ્કમન્તં અનુચઙ્કમમાનો એવમાહ – ‘‘અમ્ભો સમણ, ‘નત્થિ ધમ્મિકો પરિબ્બજો’ [પરિબ્બાજો (સી. પી.)] – એવં મે એત્થ હોતિ. તઞ્ચ ખો ભવન્તરૂપાનં વા અદસ્સના, યો વા પનેત્થ ધમ્મો’’તિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા ઉદેનો ચઙ્કમા ઓરોહિત્વા વિહારં પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. ઘોટમુખોપિ ખો બ્રાહ્મણો ચઙ્કમા ઓરોહિત્વા વિહારં પવિસિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતં ખો ઘોટમુખં બ્રાહ્મણં આયસ્મા ઉદેનો એતદવોચ – ‘‘સંવિજ્જન્તિ [સંવિજ્જન્તે (બહૂસુ)] ખો, બ્રાહ્મણ, આસનાનિ. સચે આકઙ્ખસિ, નિસીદા’’તિ. ‘‘એતદેવ ખો પન મયં ભોતો ઉદેનસ્સ આગમયમાના (ન) નિસીદામ. કથઞ્હિ નામ માદિસો પુબ્બે અનિમન્તિતો આસને નિસીદિતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’’તિ? અથ ખો ઘોટમુખો બ્રાહ્મણો અઞ્ઞતરં નીચં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઘોટમુખો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં ઉદેનં એતદવોચ – ‘‘અમ્ભો સમણ, ‘નત્થિ ધમ્મિકો પરિબ્બજો’ – એવં મે એત્થ હોતિ. તઞ્ચ ખો ભવન્તરૂપાનં વા અદસ્સના, યો વા પનેત્થ ધમ્મો’’તિ. ‘‘સચે ખો પન મે ત્વં, બ્રાહ્મણ, અનુઞ્ઞેય્યં અનુજાનેય્યાસિ, પટિક્કોસિતબ્બઞ્ચ પટિક્કોસેય્યાસિ; યસ્સ ચ પન મે ભાસિતસ્સ અત્થં ન જાનેય્યાસિ, મમંયેવ તત્થ ઉત્તરિ પટિપુચ્છેય્યાસિ – ‘ઇદં, ભો ઉદેન, કથં, ઇમસ્સ ક્વત્થો’તિ? એવં કત્વા સિયા નો એત્થ કથાસલ્લાપો’’તિ. ‘‘અનુઞ્ઞેય્યં ખ્વાહં ભોતો ઉદેનસ્સ અનુજાનિસ્સામિ, પટિક્કોસિતબ્બઞ્ચ પટિક્કોસિસ્સામિ; યસ્સ ચ પનાહં ભોતો ઉદેનસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થં ન જાનિસ્સામિ, ભવન્તંયેવ તત્થ ઉદેનં ઉત્તરિ પટિપુચ્છિસ્સામિ – ‘ઇદં, ભો ઉદેન, કથં, ઇમસ્સ ક્વત્થો’તિ? એવં કત્વા હોતુ નો એત્થ કથાસલ્લાપો’’તિ.

૪૧૩. ‘‘ચત્તારોમે, બ્રાહ્મણ, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે ચત્તારો? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પુગ્ગલો અત્તન્તપો હોતિ અત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો. ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પુગ્ગલો પરન્તપો હોતિ પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો. ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પુગ્ગલો અત્તન્તપો ચ હોતિ અત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો પરન્તપો ચ પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો. ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પુગ્ગલો નેવત્તન્તપો હોતિ નાત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો, ન પરન્તપો ન પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો. સો અનત્તન્તપો અપરન્તપો દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતીભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતિ. ઇમેસં, બ્રાહ્મણ, ચતુન્નં પુગ્ગલાનં કતમો તે પુગ્ગલો ચિત્તં આરાધેતી’’તિ?

‘‘ય્વાયં, ભો ઉદેન, પુગ્ગલો અત્તન્તપો અત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો અયં મે પુગ્ગલો ચિત્તં નારાધેતિ; યોપાયં, ભો ઉદેન, પુગ્ગલો પરન્તપો પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો અયમ્પિ મે પુગ્ગલો ચિત્તં નારાધેતિ; યોપાયં, ભો ઉદેન, પુગ્ગલો અત્તન્તપો ચ અત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો પરન્તપો ચ પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો અયમ્પિ મે પુગ્ગલો ચિત્તં નારાધેતિ; યો ચ ખો અયં, ભો ઉદેન, પુગ્ગલો નેવત્તન્તપો નાત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો ન પરન્તપો ન પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો સો અનત્તન્તપો અપરન્તપો દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતીભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતિ. અયમેવ મે પુગ્ગલો ચિત્તં આરાધેતી’’તિ.

‘‘કસ્મા પન તે, બ્રાહ્મણ, ઇમે તયો પુગ્ગલા ચિત્તં નારાધેન્તી’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભો ઉદેન, પુગ્ગલો અત્તન્તપો અત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો સો અત્તાનં સુખકામં દુક્ખપટિક્કૂલં આતાપેતિ પરિતાપેતિ; ઇમિના મે અયં પુગ્ગલો ચિત્તં નારાધેતિ. યોપાયં, ભો ઉદેન, પુગ્ગલો પરન્તપો પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો સો પરં સુખકામં દુક્ખપટિક્કૂલં આતાપેતિ પરિતાપેતિ; ઇમિના મે અયં પુગ્ગલો ચિત્તં નારાધેતિ. યોપાયં, ભો ઉદેન, પુગ્ગલો અત્તન્તપો ચ અત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો પરન્તપો ચ પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો સો અત્તાનઞ્ચ પરઞ્ચ સુખકામં દુક્ખપટિક્કૂલં આતાપેતિ પરિતાપેતિ; ઇમિના મે અયં પુગ્ગલો ચિત્તં નારાધેતિ. યો ચ ખો અયં, ભો ઉદેન, પુગ્ગલો નેવત્તન્તપો નાત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો ન પરન્તપો ન પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો સો અનત્તન્તપો અપરન્તપો દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતીભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતિ, સો અત્તાનઞ્ચ પરઞ્ચ સુખકામં દુક્ખપટિક્કૂલં નેવ આતાપેતિ ન પરિતાપેતિ; ઇમિના મે અયં પુગ્ગલો ચિત્તં આરાધેતી’’તિ.

૪૧૪. ‘‘દ્વેમા, બ્રાહ્મણ, પરિસા. કતમા દ્વે? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચા પરિસા સારત્તરત્તા મણિકુણ્ડલેસુ પુત્તભરિયં પરિયેસતિ, દાસિદાસં પરિયેસતિ, ખેત્તવત્થું પરિયેસતિ, જાતરૂપરજતં પરિયેસતિ.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચા પરિસા અસારત્તરત્તા મણિકુણ્ડલેસુ પુત્તભરિયં પહાય, દાસિદાસં પહાય, ખેત્તવત્થું પહાય, જાતરૂપરજતં પહાય, અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા. સ્વાયં, બ્રાહ્મણ, પુગ્ગલો નેવત્તન્તપો નાત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો ન પરન્તપો ન પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો. સો અનત્તન્તપો અપરન્તપો દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતીભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતિ. ઇધ કતમં ત્વં, બ્રાહ્મણ, પુગ્ગલં કતમાય પરિસાય બહુલં સમનુપસ્સસિ – યા ચાયં પરિસા સારત્તરત્તા મણિકુણ્ડલેસુ પુત્તભરિયં પરિયેસતિ દાસિદાસં પરિયેસતિ ખેત્તવત્થું પરિયેસતિ જાતરૂપરજતં પરિયેસતિ, યા ચાયં પરિસા અસારત્તરત્તા મણિકુણ્ડલેસુ પુત્તભરિયં પહાય દાસિદાસં પહાય ખેત્તવત્થું પહાય જાતરૂપરજતં પહાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા’’તિ?

‘‘ય્વાયં, ભો ઉદેન, પુગ્ગલો નેવત્તન્તપો નાત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો ન પરન્તપો ન પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો સો અનત્તન્તપો અપરન્તપો દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતીભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતિ; ઇમાહં પુગ્ગલં યાયં પરિસા અસારત્તરત્તા મણિકુણ્ડલેસુ પુત્તભરિયં પહાય દાસિદાસં પહાય ખેત્તવત્થું પહાય જાતરૂપરજતં પહાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા ઇમિસ્સં પરિસાયં બહુલં સમનુપસ્સામી’’તિ.

‘‘ઇદાનેવ ખો પન તે, બ્રાહ્મણ, ભાસિતં – ‘મયં એવં આજાનામ – અમ્ભો સમણ, નત્થિ ધમ્મિકો પરિબ્બજો, એવં મે એત્થ હોતિ. તઞ્ચ ખો ભવન્તરૂપાનં વા અદસ્સના, યો વા પનેત્થ ધમ્મો’’’તિ. ‘‘અદ્ધા મેસા, ભો ઉદેન, સાનુગ્ગહા વાચા ભાસિતા. ‘અત્થિ ધમ્મિકો પરિબ્બજો’ – એવં મે એત્થ હોતિ. એવઞ્ચ પન મં ભવં ઉદેનો ધારેતુ. યે ચ મે ભોતા ઉદેનેન ચત્તારો પુગ્ગલા સંખિત્તેન વુત્તા વિત્થારેન અવિભત્તા, સાધુ મે ભવં, ઉદેનો ઇમે ચત્તારો પુગ્ગલે વિત્થારેન વિભજતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો ઘોટમુખો બ્રાહ્મણો આયસ્મતો ઉદેનસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. આયસ્મા ઉદેનો એતદવોચ –

૪૧૫. ‘‘કતમો ચ, બ્રાહ્મણ, પુગ્ગલો અત્તન્તપો અત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પુગ્ગલો અચેલકો હોતિ મુત્તાચારો હત્થાપલેખનો નએહિભદ્દન્તિકો નતિટ્ઠભદ્દન્તિકો, નાભિહટં ન ઉદ્દિસ્સકતં ન નિમન્તનં સાદિયતિ. સો ન કુમ્ભિમુખા પટિગ્ગણ્હાતિ, ન કળોપિમુખા પટિગ્ગણ્હાતિ, ન એળકમન્તરં, ન દણ્ડમન્તરં, ન મુસલમન્તરં, ન દ્વિન્નં ભુઞ્જમાનાનં, ન ગબ્ભિનિયા, ન પાયમાનાય, ન પુરિસન્તરગતાય, ન સઙ્કિત્તીસુ, ન યત્થ સા ઉપટ્ઠિતો હોતિ, ન યત્થ મક્ખિકા સણ્ડસણ્ડચારિની, ન મચ્છં ન મંસં, ન સુરં ન મેરયં ન થુસોદકં પિવતિ. સો એકાગારિકો વા હોતિ એકાલોપિકો, દ્વાગારિકો વા હોતિ દ્વાલોપિકો…પે… સત્તાગારિકો વા હોતિ સત્તાલોપિકો; એકિસ્સાપિ દત્તિયા યાપેતિ, દ્વીહિપિ દત્તીહિ યાપેતિ…પે… સત્તહિપિ દત્તીહિ યાપેતિ; એકાહિકમ્પિ આહારં આહારેતિ, દ્વીહિકમ્પિ આહારં આહારેતિ…પે… સત્તાહિકમ્પિ આહારં આહારેતિ – ઇતિ એવરૂપં અદ્ધમાસિકં પરિયાયભત્તભોજનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ. સો સાકભક્ખો વા હોતિ, સામાકભક્ખો વા હોતિ, નીવારભક્ખો વા હોતિ, દદ્દુલભક્ખો વા હોતિ, હટભક્ખો વા હોતિ, કણભક્ખો વા હોતિ, આચામભક્ખો વા હોતિ, પિઞ્ઞાકભક્ખો વા હોતિ, તિણભક્ખો વા હોતિ, ગોમયભક્ખો વા હોતિ, વનમૂલફલાહારો યાપેતિ પવત્તફલભોજી. સો સાણાનિપિ ધારેતિ, મસાણાનિપિ ધારેતિ, છવદુસ્સાનિપિ ધારેતિ, પંસુકૂલાનિપિ ધારેતિ, તિરીટાનિપિ ધારેતિ, અજિનમ્પિ ધારેતિ, અજિનક્ખિપમ્પિ ધારેતિ, કુસચીરમ્પિ ધારેતિ, વાકચીરમ્પિ ધારેતિ, ફલકચીરમ્પિ ધારેતિ, કેસકમ્બલમ્પિ ધારેતિ, વાળકમ્બલમ્પિ ધારેતિ, ઉલૂકપક્ખમ્પિ ધારેતિ; કેસમસ્સુલોચકોપિ હોતિ કેસમસ્સુલોચનાનુયોગમનુયુત્તો, ઉબ્ભટ્ઠકોપિ હોતિ આસનપટિક્ખિત્તો, ઉક્કુટિકોપિ હોતિ ઉક્કુટિકપ્પધાનમનુયુત્તો, કણ્ટકાપસ્સયિકોપિ હોતિ કણ્ટકાપસ્સયે સેય્યં કપ્પેતિ; સાયતતિયકમ્પિ ઉદકોરોહનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ – ઇતિ એવરૂપં અનેકવિહિતં કાયસ્સ આતાપનપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, પુગ્ગલો અત્તન્તપો અત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો.

૪૧૬. ‘‘કતમો ચ, બ્રાહ્મણ, પુગ્ગલો પરન્તપો પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઓરબ્ભિકો હોતિ સૂકરિકો સાકુણિકો માગવિકો લુદ્દો મચ્છઘાતકો ચોરો ચોરઘાતકો ગોઘાતકો બન્ધનાગારિકો – યે વા પનઞ્ઞેપિ કેચિ કુરૂરકમ્મન્તા. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, પુગ્ગલો પરન્તપો પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો.

૪૧૭. ‘‘કતમો ચ, બ્રાહ્મણ, પુગ્ગલો અત્તન્તપો ચ અત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો, પરન્તપો ચ પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પુગ્ગલો રાજા વા હોતિ ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો, બ્રાહ્મણો વા મહાસાલો. સો પુરત્થિમેન નગરસ્સ નવં સન્થાગારં કારાપેત્વા કેસમસ્સું ઓહારેત્વા ખરાજિનં નિવાસેત્વા સપ્પિતેલેન કાયં અબ્ભઞ્જિત્વા મગવિસાણેન પિટ્ઠિં કણ્ડુવમાનો નવં સન્થાગારં પવિસતિ સદ્ધિં મહેસિયા બ્રાહ્મણેન ચ પુરોહિતેન. સો તત્થ અનન્તરહિતાય ભૂમિયા હરિતુપલિત્તાય સેય્યં કપ્પેતિ. એકિસ્સાય ગાવિયા સરૂપવચ્છાય યં એકસ્મિં થને ખીરં હોતિ તેન રાજા યાપેતિ, યં દુતિયસ્મિં થને ખીરં હોતિ તેન મહેસી યાપેતિ, યં તતિયસ્મિં થને ખીરં હોતિ તેન બ્રાહ્મણો પુરોહિતો યાપેતિ, યં ચતુત્થસ્મિં થને ખીરં હોતિ તેન અગ્ગિં જુહતિ, અવસેસેન વચ્છકો યાપેતિ. સો એવમાહ – ‘એત્તકા ઉસભા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા વચ્છતરા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા વચ્છતરિયો હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા અજા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય’, એત્તકા ઉરબ્ભા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા અસ્સા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા રુક્ખા છિજ્જન્તુ યૂપત્થાય, એત્તકા દબ્ભા લૂયન્તુ બરિહિસત્થાયા’તિ. યેપિસ્સ તે હોન્તિ ‘દાસા’તિ વા ‘પેસ્સા’તિ વા ‘કમ્મકરા’તિ વા તેપિ દણ્ડતજ્જિતા ભયતજ્જિતા અસ્સુમુખા રુદમાના પરિકમ્માનિ કરોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, પુગ્ગલો અત્તન્તપો ચ અત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો, પરન્તપો ચ પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો.

૪૧૮. ‘‘કતમો ચ, બ્રાહ્મણ, પુગ્ગલો નેવત્તન્તપો નાત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો, ન પરન્તપો ન પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો; સો અનત્તન્તપો અપરન્તપો દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતીભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતિ? ઇધ, બ્રાહ્મણ, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તં ધમ્મં સુણાતિ ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા કુલે પચ્ચાજાતો. સો તં ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતિ. સો તેન સદ્ધાપટિલાભેન સમન્નાગતો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘સમ્બાધો ઘરાવાસો રજોપથો અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા. નયિદં સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા એકન્તપરિપુણ્ણં એકન્તપરિસુદ્ધં સઙ્ખલિખિતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતું. યંનૂનાહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’ન્તિ. સો અપરેન સમયેન અપ્પં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય, અપ્પં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય મહન્તં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય, કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ.

‘‘અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ દિન્નાદાયી દિન્નપાટિકઙ્ખી. અથેનેન સુચિભૂતેન અત્તના વિહરતિ.

‘‘અબ્રહ્મચરિયં પહાય બ્રહ્મચારી હોતિ આરાચારી વિરતો મેથુના ગામધમ્મા.

‘‘મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ સચ્ચવાદી સચ્ચસન્ધો થેતો પચ્ચયિકો અવિસંવાદકો લોકસ્સ.

‘‘પિસુણં વાચં પહાય પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ; ઇતો સુત્વા ન અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ન ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય. ઇતિ ભિન્નાનં વા સન્ધાતા સહિતાનં વા અનુપ્પદાતા, સમગ્ગારામો સમગ્ગરતો સમગ્ગનન્દી સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘ફરુસં વાચં પહાય ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ. યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘સમ્ફપ્પલાપં પહાય સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ, કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી, નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિતં.

‘‘સો બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો હોતિ. એકભત્તિકો હોતિ રત્તૂપરતો વિરતો વિકાલભોજના. નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના પટિવિરતો હોતિ. માલાગન્ધવિલેપનધારણમણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ. ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતો હોતિ. જાતરૂપરજતપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. આમકધઞ્ઞપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. આમકમંસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. ઇત્થિકુમારિકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. દાસિદાસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. અજેળકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. કુક્કુટસૂકરપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. હત્થિગવસ્સવળવપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. દૂતેય્યપહિણગમનાનુયોગા પટિવિરતો હોતિ. કયવિક્કયા પટિવિરતો હોતિ. તુલાકૂટકંસકૂટમાનકૂટા પટિવિરતો હોતિ. ઉક્કોટનવઞ્ચનનિકતિસાચિયોગા પટિવિરતો હોતિ. છેદનવધબન્ધનવિપરામોસઆલોપસહસાકારા પટિવિરતો હોતિ.

‘‘સો સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન, કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ પક્કમતિ સમાદાયેવ પક્કમતિ. સેય્યથાપિ નામ પક્ખી સકુણો યેન યેનેવ ડેતિ સપત્તભારોવ ડેતિ, એવમેવ ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન, કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ પક્કમતિ સમાદાયેવ પક્કમતિ. સો ઇમિના અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અનવજ્જસુખં પટિસંવેદેતિ.

૪૧૯. ‘‘સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાયન ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સો ઇમિના અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અબ્યાસેકસુખં પટિસંવેદેતિ.

‘‘સો અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ.

‘‘સો ઇમિના ચ અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો, (ઇમાય ચ અરિયાય સન્તુટ્ઠિયા સમન્નાગતો,) [પસ્સ મ. નિ. ૧.૨૯૬] ઇમિના ચ અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો, ઇમિના ચ અરિયેન સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. સો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા, ઉજું કાયં પણિધાય, પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. સો અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતિ, અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતિ; બ્યાપાદપદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો વિહરતિ સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી, બ્યાપાદપદોસા ચિત્તં પરિસોધેતિ; થિનમિદ્ધં પહાય વિગતથીનમિદ્ધો વિહરતિ આલોકસઞ્ઞી સતો સમ્પજાનો, થીનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતિ; ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાય અનુદ્ધતો વિહરતિ અજ્ઝત્તં વૂપસન્તચિત્તો, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેતિ; વિચિકિચ્છં પહાય તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિહરતિ અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેતિ.

‘‘સો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના, પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા, અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

૪૨૦. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તાલીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ, અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે – ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો; સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો; સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા…પે… અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના. ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા…પે… અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ; ‘ઇમે આસવા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ.

‘‘અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, પુગ્ગલો નેવત્તન્તપો નાત્તપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો, ન પરન્તપો ન પરપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો. સો અનત્તન્તપો અપરન્તપો દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતીભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતી’’તિ.

૪૨૧. એવં વુત્તે, ઘોટમુખો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં ઉદેનં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ઉદેન, અભિક્કન્તં, ભો ઉદેન! સેય્યથાપિ, ભો ઉદેન, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ – એવમેવં ભોતા ઉદેનેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં ભવન્તં ઉદેનં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં ઉદેનો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. ‘‘મા ખો મં ત્વં, બ્રાહ્મણ, સરણં અગમાસિ. તમેવ ભગવન્તં સરણં ગચ્છાહિ યમહં સરણં ગતો’’તિ. ‘‘કહં પન, ભો ઉદેન, એતરહિ સો ભવં ગોતમો વિહરતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ? ‘‘પરિનિબ્બુતો ખો, બ્રાહ્મણ, એતરહિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ.

‘‘સચેપિ [સચે હિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] મયં, ભો ઉદેન, સુણેય્યામ તં ભવન્તં ગોતમં દસસુ યોજનેસુ, દસપિ મયં યોજનાનિ ગચ્છેય્યામ તં ભવન્તં ગોતમં દસ્સનાય અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં. સચેપિ [સચે (સી. પી.), સચે હિ (સ્યા. કં.)] મયં, ભો ઉદેન, સુણેય્યામ તં ભવન્તં ગોતમં વીસતિયા યોજનેસુ… તિંસાય યોજનેસુ… ચત્તારીસાય યોજનેસુ… પઞ્ઞાસાય યોજનેસુ, પઞ્ઞાસમ્પિ મયં યોજનાનિ ગચ્છેય્યામ તં ભવન્તં ગોતમં દસ્સનાય અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં. યોજનસતે ચેપિ [યોજનસતેપિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] મયં, ભો ઉદેન, સુણેય્યામ તં ભવન્તં ગોતમં, યોજનસતમ્પિ મયં ગચ્છેય્યામ તં ભવન્તં ગોતમં દસ્સનાય અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં.

‘‘યતો ચ ખો, ભો ઉદેન, પરિનિબ્બુતો સો ભવં ગોતમો, પરિનિબ્બુતમ્પિ મયં તં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં ઉદેનો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતં. અત્થિ ચ મે, ભો ઉદેન, અઙ્ગરાજા દેવસિકં નિચ્ચભિક્ખં દદાતિ, તતો અહં ભોતો ઉદેનસ્સ એકં નિચ્ચભિક્ખં દદામી’’તિ. ‘‘કિં પન તે, બ્રાહ્મણ, અઙ્ગરાજા દેવસિકં નિચ્ચભિક્ખં દદાતી’’તિ? ‘‘પઞ્ચ, ભો ઉદેન, કહાપણસતાની’’તિ. ‘‘ન ખો નો, બ્રાહ્મણ, કપ્પતિ જાતરૂપરજતં પટિગ્ગહેતુ’’ન્તિ. ‘‘સચે તં ભોતો ઉદેનસ્સ ન કપ્પતિ વિહારં ભોતો ઉદેનસ્સ કારાપેસ્સામી’’તિ. ‘‘સચે ખો મે ત્વં, બ્રાહ્મણ, વિહારં, કારાપેતુકામો, પાટલિપુત્તે સઙ્ઘસ્સ ઉપટ્ઠાનસાલં કારાપેહી’’તિ. ‘‘ઇમિનાપાહં ભોતો ઉદેનસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય અત્તમનો અભિરદ્ધો યં મં ભવં ઉદેનો સઙ્ઘે દાને સમાદપેતિ. એસાહં, ભો ઉદેન, એતિસ્સા ચ નિચ્ચભિક્ખાય અપરાય ચ નિચ્ચભિક્ખાય પાટલિપુત્તે સઙ્ઘસ્સ ઉપટ્ઠાનસાલં કારાપેસ્સામી’’તિ. અથ ખો ઘોટમુખો બ્રાહ્મણો એતિસ્સા ચ નિચ્ચભિક્ખાય અપરાય ચ નિચ્ચભિક્ખાય પાટલિપુત્તે સઙ્ઘસ્સ ઉપટ્ઠાનસાલં કારાપેસિ. સા એતરહિ ‘ઘોટમુખી’તિ વુચ્ચતીતિ.

ઘોટમુખસુત્તં નિટ્ઠિતં ચતુત્થં.