૯. ચૂળસકુલુદાયિસુત્તં

૨૬૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન સકુલુદાયી પરિબ્બાજકો મોરનિવાપે પરિબ્બાજકારામે પટિવસતિ મહતિયા પરિબ્બાજકપરિસાય સદ્ધિં. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘અતિપ્પગો ખો તાવ રાજગહે પિણ્ડાય ચરિતું. યંનૂનાહં યેન મોરનિવાપો પરિબ્બાજકારામો યેન સકુલુદાયી પરિબ્બાજકો તેનુપસઙ્કમેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા યેન મોરનિવાપો પરિબ્બાજકારામો તેનુપસઙ્કમિ.

તેન ખો પન સમયેન સકુલુદાયી પરિબ્બાજકો મહતિયા પરિબ્બાજકપરિસાય સદ્ધિં નિસિન્નો હોતિ ઉન્નાદિનિયા ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દાય અનેકવિહિતં તિરચ્છાનકથં કથેન્તિયા, સેય્યથિદં – રાજકથં ચોરકથં મહામત્તકથં સેનાકથં ભયકથં યુદ્ધકથં અન્નકથં પાનકથં વત્થકથં સયનકથં માલાકથં ગન્ધકથં ઞાતિકથં યાનકથં ગામકથં નિગમકથં નગરકથં જનપદકથં ઇત્થિકથં સૂરકથં વિસિખાકથં કુમ્ભટ્ઠાનકથં પુબ્બપેતકથં નાનત્તકથં લોકક્ખાયિકં સમુદ્દક્ખાયિકં ઇતિભવાભવકથં ઇતિ વા. અદ્દસા ખો સકુલુદાયી પરિબ્બાજકો ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન સકં પરિસં સણ્ઠાપેસિ – ‘‘અપ્પસદ્દા ભોન્તો હોન્તુ, મા ભોન્તો સદ્દમકત્થ. અયં સમણો ગોતમો આગચ્છતિ; અપ્પસદ્દકામો ખો પન સો આયસ્મા અપ્પસદ્દસ્સ વણ્ણવાદી. અપ્પેવ નામ અપ્પસદ્દં પરિસં વિદિત્વા ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’’તિ. અથ ખો તે પરિબ્બાજકા તુણ્હી અહેસું.

૨૭૦. અથ ખો ભગવા યેન સકુલુદાયી પરિબ્બાજકો તેનુપસઙ્કમિ. અથ ખો સકુલુદાયી પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એતુ ખો, ભન્તે, ભગવા. સ્વાગતં, ભન્તે, ભગવતો. ચિરસ્સં ખો, ભન્તે, ભગવા ઇમં પરિયાયમકાસિ યદિદં ઇધાગમનાય. નિસીદતુ, ભન્તે, ભગવા; ઇદમાસનં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. સકુલુદાયીપિ ખો પરિબ્બાજકો અઞ્ઞતરં નીચં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો સકુલુદાયિં પરિબ્બાજકં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કાય નુત્થ, ઉદાયિ, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના, કા ચ પન વો અન્તરાકથા વિપ્પકતા’’તિ? ‘‘તિટ્ઠતેસા, ભન્તે, કથા યાય મયં એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના. નેસા, ભન્તે, કથા ભગવતો દુલ્લભા ભવિસ્સતિ પચ્છાપિ સવનાય. યદાહં, ભન્તે, ઇમં પરિસં અનુપસઙ્કન્તો હોમિ અથાયં પરિસા અનેકવિહિતં તિરચ્છાનકથં કથેન્તી નિસિન્ના હોતિ; યદા ચ ખો અહં, ભન્તે, ઇમં પરિસં ઉપસઙ્કન્તો હોમિ અથાયં પરિસા મમઞ્ઞેવ મુખં ઉલ્લોકેન્તી નિસિન્ના હોતિ – ‘યં નો સમણો ઉદાયી ધમ્મં ભાસિસ્સતિ તં [તં નો (સી. સ્યા. કં. પી.)] સોસ્સામા’તિ; યદા પન, ભન્તે, ભગવા ઇમં પરિસં ઉપસઙ્કન્તો હોતિ અથાહઞ્ચેવ અયઞ્ચ પરિસા ભગવતો મુખં ઉલ્લોકેન્તા [ઓલોકેન્તી (સ્યા. કં. ક.)] નિસિન્ના હોમ – ‘યં નો ભગવા ધમ્મં ભાસિસ્સતિ તં સોસ્સામા’’’તિ.

૨૭૧. ‘‘તેનહુદાયિ, તંયેવેત્થ પટિભાતુ યથા મં પટિભાસેય્યા’’સિ. ‘‘પુરિમાનિ, ભન્તે, દિવસાનિ પુરિમતરાનિ સબ્બઞ્ઞૂ સબ્બદસ્સાવી અપરિસેસં ઞાણદસ્સનં પટિજાનમાનો ‘ચરતો ચ મે તિટ્ઠતો ચ સુત્તસ્સ ચ જાગરસ્સ ચ સતતં સમિતં ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિત’ન્તિ. સો મયા [પચ્ચુપટ્ઠિત’’ન્તિ મયા (?)] પુબ્બન્તં આરબ્ભ પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરિ, બહિદ્ધા કથં અપનામેસિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાત્વાકાસિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, ભગવન્તંયેવ આરબ્ભ સતિ ઉદપાદિ – ‘અહો નૂન ભગવા, અહો નૂન સુગતો! યો ઇમેસં ધમ્માનં સુકુસલો’’’તિ. ‘‘કો પન સો, ઉદાયિ, સબ્બઞ્ઞૂ સબ્બદસ્સાવી અપરિસેસં ઞાણદસ્સનં પટિજાનમાનો ‘ચરતો ચ મે તિટ્ઠતો ચ સુત્તસ્સ ચ જાગરસ્સ ચ સતતં સમિતં ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિત’ન્તિ, યો તયા પુબ્બન્તં આરબ્ભ પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરિ, બહિદ્ધા કથં અપનામેસિ કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાત્વાકાસી’’તિ? ‘નિગણ્ઠો, ભન્તે, નાટપુત્તો’તિ.

‘‘યો ખો, ઉદાયિ, અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરેય્ય, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરેય્ય, સો વા મં પુબ્બન્તં આરબ્ભ પઞ્હં પુચ્છેય્ય, તં વાહં પુબ્બન્તં આરબ્ભ પઞ્હં પુચ્છેય્યં; સો વા મે પુબ્બન્તં આરબ્ભ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણેન ચિત્તં આરાધેય્ય, તસ્સ વાહં પુબ્બન્તં આરબ્ભ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણેન ચિત્તં આરાધેય્યં.

‘‘યો [સો (સી. પી.)] ખો, ઉદાયિ, દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સેય્ય ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનેય્ય, સો વા મં અપરન્તં આરબ્ભ પઞ્હં પુચ્છેય્ય, તં વાહં અપરન્તં આરબ્ભ પઞ્હં પુચ્છેય્યં; સો વા મે અપરન્તં આરબ્ભ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણેન ચિત્તં આરાધેય્ય, તસ્સ વાહં અપરન્તં આરબ્ભ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણેન ચિત્તં આરાધેય્યં.

‘‘અપિ ચ, ઉદાયિ, તિટ્ઠતુ પુબ્બન્તો, તિટ્ઠતુ અપરન્તો. ધમ્મં તે દેસેસ્સામિ – ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ; ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘અહઞ્હિ, ભન્તે, યાવતકમ્પિ મે ઇમિના અત્તભાવેન પચ્ચનુભૂતં તમ્પિ નપ્પહોમિ સાકારં સઉદ્દેસં અનુસ્સરિતું, કુતો પનાહં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિસ્સામિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિસ્સામિ, સેય્યથાપિ ભગવા? અહઞ્હિ, ભન્તે, એતરહિ પંસુપિસાચકમ્પિ ન પસ્સામિ, કુતો પનાહં દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સિસ્સામિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનિસ્સામિ, સેય્યથાપિ ભગવા? યં પન મં, ભન્તે, ભગવા એવમાહ – ‘અપિ ચ, ઉદાયિ, તિટ્ઠતુ પુબ્બન્તો, તિટ્ઠતુ અપરન્તો; ધમ્મં તે દેસેસ્સામિ – ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ; ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’તિ તઞ્ચ પન મે ભિય્યોસોમત્તાય ન પક્ખાયતિ. અપ્પેવ નામાહં, ભન્તે, સકે આચરિયકે ભગવતો ચિત્તં આરાધેય્યં પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણેના’’તિ.

૨૭૨. ‘‘કિન્તિ પન તે, ઉદાયિ, સકે આચરિયકે હોતી’’તિ? ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, સકે આચરિયકે એવં હોતિ – ‘અયં પરમો વણ્ણો, અયં પરમો વણ્ણો’’’તિ.

‘‘યં પન તે એતં, ઉદાયિ, સકે આચરિયકે એવં હોતિ – ‘અયં પરમો વણ્ણો, અયં પરમો વણ્ણો’તિ, કતમો સો પરમો વણ્ણો’’તિ? ‘‘યસ્મા, ભન્તે, વણ્ણા અઞ્ઞો વણ્ણો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થિ સો પરમો વણ્ણો’’તિ.

‘‘કતમો પન સો પરમો વણ્ણો યસ્મા વણ્ણા અઞ્ઞો વણ્ણો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થી’’તિ? ‘‘યસ્મા, ભન્તે, વણ્ણા અઞ્ઞો વણ્ણો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થિ સો પરમો વણ્ણો’’તિ.

‘‘દીઘાપિ ખો તે એસા, ઉદાયિ, ફરેય્ય – ‘યસ્મા, ભન્તે, વણ્ણા અઞ્ઞો વણ્ણો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થિ સો પરમો વણ્ણો’તિ વદેસિ, તઞ્ચ વણ્ણં ન પઞ્ઞપેસિ. સેય્યથાપિ, ઉદાયિ, પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘અહં યા ઇમસ્મિં જનપદે જનપદકલ્યાણી તં ઇચ્છામિ, તં કામેમી’તિ. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘અમ્ભો પુરિસ, યં ત્વં જનપદકલ્યાણિં ઇચ્છસિ કામેસિ, જાનાસિ તં જનપદકલ્યાણિં – ખત્તિયી વા બ્રાહ્મણી વા વેસ્સી વા સુદ્દી વા’’તિ? ઇતિ પુટ્ઠો ‘નો’તિ વદેય્ય. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘અમ્ભો પુરિસ, યં ત્વં જનપદકલ્યાણિં ઇચ્છસિ કામેસિ, જાનાસિ તં જનપદકલ્યાણિં – એવંનામા એવંગોત્તાતિ વાતિ…પે… દીઘા વા રસ્સા વા મજ્ઝિમા વા કાળી વા સામા વા મઙ્ગુરચ્છવી વાતિ… અમુકસ્મિં ગામે વા નિગમે વા નગરે વા’તિ? ઇતિ પુટ્ઠો ‘નો’તિ વદેય્ય. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘અમ્ભો પુરિસ, યં ત્વં ન જાનાસિ ન પસ્સસિ, તં ત્વં ઇચ્છસિ કામેસી’’’તિ? ઇતિ પુટ્ઠો ‘આમા’તિ વદેય્ય.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ – નનુ એવં સન્તે, તસ્સ પુરિસસ્સ અપ્પાટિહીરકતં ભાસિતં સમ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘અદ્ધા ખો, ભન્તે, એવં સન્તે તસ્સ પુરિસસ્સ અપ્પાટિહીરકતં ભાસિતં સમ્પજ્જતી’’તિ.

‘‘એવમેવ ખો ત્વં, ઉદાયિ, ‘યસ્મા, ભન્તે, વણ્ણા અઞ્ઞો વણ્ણો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થિ સો પરમો વણ્ણો’તિ વદેસિ, તઞ્ચ વણ્ણં ન પઞ્ઞપેસી’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તો ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતિ ચ, એવં વણ્ણો અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ.

૨૭૩. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ, યો વા મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તો ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતિ ચ, યો વા રત્તન્ધકારતિમિસાય કિમિ ખજ્જોપનકો – ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં કતમો વણ્ણો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, રત્તન્ધકારતિમિસાય કિમિ ખજ્જોપનકો – અયં ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ, યો વા રત્તન્ધકારતિમિસાય કિમિ ખજ્જોપનકો, યો વા રત્તન્ધકારતિમિસાય તેલપ્પદીપો – ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં કતમો વણ્ણો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, રત્તન્ધકારતિમિસાય તેલપ્પદીપો – અયં ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ, યો વા રત્તન્ધકારતિમિસાય તેલપ્પદીપો, યો વા રત્તન્ધકારતિમિસાય મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો – ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં કતમો વણ્ણો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, રત્તન્ધકારતિમિસાય મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો – અયં ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ, યો વા રત્તન્ધકારતિમિસાય મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો, યા વા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે ઓસધિતારકા – ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં કતમો વણ્ણો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે ઓસધિતારકા – અયં ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ, યા વા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે ઓસધિતારકા, યો વા તદહુપોસથે પન્નરસે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે અભિદો [અભિદે (ક. સી.), અભિદોસં (ક.) અભિદોતિ અભિસદ્દેન સમાનત્થનિપાતપદં (છક્કઙ્ગુત્તરટીકા મહાવગ્ગ અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના)] અડ્ઢરત્તસમયં ચન્દો – ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં કતમો વણ્ણો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, તદહુપોસથે પન્નરસે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે અભિદો અડ્ઢરત્તસમયં ચન્દો – અયં ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ, યો વા તદહુપોસથે પન્નરસે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે અભિદો અડ્ઢરત્તસમયં ચન્દો, યો વા વસ્સાનં પચ્છિમે માસે સરદસમયે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે અભિદો મજ્ઝન્હિકસમયં સૂરિયો – ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં કતમો વણ્ણો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, વસ્સાનં પચ્છિમે માસે સરદસમયે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે અભિદો મજ્ઝન્હિકસમયં સૂરિયો – અયં ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ.

‘‘અતો ખો તે, ઉદાયિ, બહૂ હિ બહુતરા દેવા યે ઇમેસં ચન્દિમસૂરિયાનં આભા નાનુભોન્તિ, ત્યાહં પજાનામિ. અથ ચ પનાહં ન વદામિ – ‘યસ્મા વણ્ણા અઞ્ઞો વણ્ણો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થી’તિ. અથ ચ પન ત્વં, ઉદાયિ, ‘ય્વાયં વણ્ણો કિમિના ખજ્જોપનકેન નિહીનતરો [હીનતરો (સી. પી.)] ચ પતિકિટ્ઠતરો ચ સો પરમો વણ્ણો’તિ વદેસિ, તઞ્ચ વણ્ણં ન પઞ્ઞપેસી’’તિ. ‘‘અચ્છિદં [અચ્છિર (ક.), અચ્છિદ (?)] ભગવા કથં, અચ્છિદં સુગતો કથ’’ન્તિ!

‘‘કિં પન ત્વં, ઉદાયિ, એવં વદેસિ – ‘અચ્છિદં ભગવા કથં, અચ્છિદં સુગતો કથં’’’તિ? ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, સકે આચરિયકે એવં હોતિ – ‘અયં પરમો વણ્ણો, અયં પરમો વણ્ણો’તિ. તે મયં, ભન્તે, ભગવતા સકે આચરિયકે સમનુયુઞ્જિયમાના સમનુગ્ગાહિયમાના સમનુભાસિયમાના રિત્તા તુચ્છા અપરદ્ધા’’તિ.

૨૭૪. ‘‘કિં પનુદાયિ, અત્થિ એકન્તસુખો લોકો, અત્થિ આકારવતી પટિપદા એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ? ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, સકે આચરિયકે એવં હોતિ – ‘અત્થિ એકન્તસુખો લોકો, અત્થિ આકારવતી પટિપદા એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’’તિ.

‘‘કતમા પન સા, ઉદાયિ, આકારવતી પટિપદા એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ? ‘‘ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારં પહાય કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ, મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, અઞ્ઞતરં વા પન તપોગુણં સમાદાય વત્તતિ. અયં ખો સા, ભન્તે, આકારવતી પટિપદા એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ, યસ્મિં સમયે પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, એકન્તસુખી વા તસ્મિં સમયે અત્તા હોતિ સુખદુક્ખી વા’’તિ? ‘‘સુખદુક્ખી, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ, યસ્મિં સમયે અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, એકન્તસુખી વા તસ્મિં સમયે અત્તા હોતિ સુખદુક્ખી વા’’તિ? ‘‘સુખદુક્ખી, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ, યસ્મિં સમયે કામેસુમિચ્છાચારં પહાય કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ, એકન્તસુખી વા તસ્મિં સમયે અત્તા હોતિ સુખદુક્ખી વા’’તિ? ‘‘સુખદુક્ખી, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ, યસ્મિં સમયે મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, એકન્તસુખી વા તસ્મિં સમયે અત્તા હોતિ સુખદુક્ખી વા’’તિ? ‘‘સુખદુક્ખી, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ, યસ્મિં સમયે અઞ્ઞતરં તપોગુણં સમાદાય વત્તતિ, એકન્તસુખી વા તસ્મિં સમયે અત્તા હોતિ સુખદુક્ખી વા’’તિ? ‘‘સુખદુક્ખી, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉદાયિ, અપિ નુ ખો વોકિણ્ણસુખદુક્ખં પટિપદં આગમ્મ એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયા હોતી’’તિ [સચ્છિકિરિયાયાતિ (ક.)]? ‘‘અચ્છિદં ભગવા કથં, અચ્છિદં સુગતો કથ’’ન્તિ!

‘‘કિં પન ત્વં, ઉદાયિ, વદેસિ – ‘અચ્છિદં ભગવા કથં, અચ્છિદં સુગતો કથં’’’તિ? ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, સકે આચરિયકે એવં હોતિ – ‘અત્થિ એકન્તસુખો લોકો, અત્થિ આકારવતી પટિપદા એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’તિ. તે મયં, ભન્તે, ભગવતા સકે આચરિયકે સમનુયુઞ્જિયમાના સમનુગ્ગાહિયમાના સમનુભાસિયમાના રિત્તા તુચ્છા અપરદ્ધા’’તિ [અપરદ્ધા (સી.), અપરદ્ધાપિ (સ્યા. કં. પી.)].

૨૭૫. ‘‘કિં પન, ભન્તે, અત્થિ એકન્તસુખો લોકો, અત્થિ આકારવતી પટિપદા એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ? ‘‘અત્થિ ખો, ઉદાયિ, એકન્તસુખો લોકો, અત્થિ આકારવતી પટિપદા એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ.

‘‘કતમા પન સા, ભન્તે, આકારવતી પટિપદા એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ? ‘‘ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; પીતિયા ચ વિરાગા… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં ખો સા, ઉદાયિ, આકારવતી પટિપદા એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ.

‘‘ન [કિં નુ (સ્યા. કં. ક.)] ખો સા, ભન્તે, આકારવતી પટિપદા એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાય, સચ્છિકતો હિસ્સ, ભન્તે, એત્તાવતા એકન્તસુખો લોકો હોતી’’તિ. ‘‘ન ખ્વાસ્સ, ઉદાયિ, એત્તાવતા એકન્તસુખો લોકો સચ્છિકતો હોતિ; આકારવતીત્વેવ સા પટિપદા એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ.

એવં વુત્તે, સકુલુદાયિસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ પરિસા ઉન્નાદિની ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા અહોસિ – ‘‘એત્થ મયં અનસ્સામ સાચરિયકા, એત્થ મયં અનસ્સામ [પનસ્સામ (સી.)] સાચરિયકા! ન મયં ઇતો ભિય્યો ઉત્તરિતરં પજાનામા’’તિ.

અથ ખો સકુલુદાયી પરિબ્બાજકો તે પરિબ્બાજકે અપ્પસદ્દે કત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિત્તાવતા પનાસ્સ, ભન્તે, એકન્તસુખો લોકો સચ્છિકતો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં… ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યા તા દેવતા એકન્તસુખં લોકં ઉપપન્ના તાહિ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠતિ સલ્લપતિ સાકચ્છં સમાપજ્જતિ. એત્તાવતા ખ્વાસ્સ, ઉદાયિ, એકન્તસુખો લોકો સચ્છિકતો હોતી’’તિ.

૨૭૬. ‘‘એતસ્સ નૂન, ભન્તે, એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાહેતુ ભિક્ખૂ ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તી’’તિ? ‘‘ન ખો, ઉદાયિ, એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાહેતુ ભિક્ખૂ મયિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ. અત્થિ ખો, ઉદાયિ, અઞ્ઞેવ ધમ્મા ઉત્તરિતરા ચ પણીતતરા ચ યેસં સચ્છિકિરિયાહેતુ ભિક્ખૂ મયિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તી’’તિ.

‘‘કતમે પન તે, ભન્તે, ધમ્મા ઉત્તરિતરા ચ પણીતતરા ચ યેસં સચ્છિકિરિયાહેતુ ભિક્ખૂ ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તી’’તિ? ‘‘ઇધુદાયિ, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા…પે… સો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયમ્પિ ખો, ઉદાયિ, ધમ્મો ઉત્તરિતરો ચ પણીતતરો ચ યસ્સ સચ્છિકિરિયાહેતુ ભિક્ખૂ મયિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ’’.

‘‘પુન ચપરં, ઉદાયિ, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં… તતિયં ઝાનં… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયમ્પિ ખો, ઉદાયિ, ધમ્મો ઉત્તરિતરો ચ પણીતતરો ચ યસ્સ સચ્છિકિરિયાહેતુ ભિક્ખૂ મયિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. અયમ્પિ ખો, ઉદાયિ, ધમ્મો ઉત્તરિતરો ચ પણીતતરો ચ યસ્સ સચ્છિકિરિયાહેતુ ભિક્ખૂ મયિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. અયમ્પિ ખો, ઉદાયિ, ધમ્મો ઉત્તરિતરો ચ પણીતતરો ચ યસ્સ સચ્છિકિરિયાહેતુ ભિક્ખૂ મયિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ… ‘ઇમે આસવા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવસમુદયો’તિ… ‘અયં આસવનિરોધો’તિ… ‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયમ્પિ ખો, ઉદાયિ, ધમ્મો ઉત્તરિતરો ચ પણીતતરો ચ યસ્સ સચ્છિકિરિયાહેતુ ભિક્ખૂ મયિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ. ઇમે ખો, ઉદાયિ, ધમ્મા ઉત્તરિતરા ચ પણીતતરા ચ યેસં સચ્છિકિરિયાહેતુ ભિક્ખૂ મયિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તી’’તિ.

૨૭૭. એવં વુત્તે, સકુલુદાયી પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે! સેય્યથાપિ, ભન્તે, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ‘ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તી’તિ; એવમેવં ભગવતા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. લભેય્યાહં, ભન્તે, ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે, સકુલુદાયિસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ પરિસા સકુલુદાયિં પરિબ્બાજકં એતદવોચું – ‘‘મા ભવં, ઉદાયિ, સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયં ચરિ; મા ભવં, ઉદાયિ, આચરિયો હુત્વા અન્તેવાસીવાસં વસિ. સેય્યથાપિ નામ ઉદકમણિકો [મણિકો (સી. પી. ક.)] હુત્વા ઉદઞ્ચનિકો [ઉદ્દેકનિકો (સી. સ્યા. કં. પી.)] અસ્સ, એવં સમ્પદમિદં [એવં સમ્પદમેતં (સી. પી.)] ભોતો ઉદાયિસ્સ ભવિસ્સતિ. મા ભવં, ઉદાયિ, સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયં ચરિ; મા ભવં, ઉદાયિ, આચરિયો હુત્વા અન્તેવાસીવાસં વસી’’તિ. ઇતિ હિદં સકુલુદાયિસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ પરિસા સકુલુદાયિં પરિબ્બાજકં અન્તરાયમકાસિ ભગવતિ બ્રહ્મચરિયેતિ.

ચૂળસકુલુદાયિસુત્તં નિટ્ઠિતં નવમં.