૧૦. વેખનસસુત્તં

૨૭૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો વેખનસો [વેખનસ્સો (સી. પી.)] પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો વેખનસો પરિબ્બાજકો ભગવતો સન્તિકે ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘‘અયં પરમો વણ્ણો, અયં પરમો વણ્ણો’’તિ.

‘‘કિં પન ત્વં, કચ્ચાન, એવં વદેસિ – ‘અયં પરમો વણ્ણો, અયં પરમો વણ્ણો’તિ? કતમો, કચ્ચાન, સો પરમો વણ્ણો’’તિ?

‘‘યસ્મા, ભો ગોતમ, વણ્ણા અઞ્ઞો વણ્ણો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થિ સો પરમો વણ્ણો’’તિ.

‘‘કતમો પન સો, કચ્ચાન, વણ્ણો યસ્મા વણ્ણા અઞ્ઞો વણ્ણો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થી’’તિ?

‘‘યસ્મા, ભો ગોતમ, વણ્ણા અઞ્ઞો વણ્ણો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થિ સો પરમો વણ્ણો’’તિ.

‘‘દીઘાપિ ખો તે એસા, કચ્ચાન, ફરેય્ય – ‘યસ્મા, ભો ગોતમ, વણ્ણા અઞ્ઞો વણ્ણો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થિ સો પરમો વણ્ણો’તિ વદેસિ, તઞ્ચ વણ્ણં ન પઞ્ઞપેસિ. સેય્યથાપિ, કચ્ચાન, પુરિસો એવં વદેય્ય – ‘અહં યા ઇમસ્મિં જનપદે જનપદકલ્યાણી, તં ઇચ્છામિ તં કામેમી’તિ. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘અમ્ભો પુરિસ, યં ત્વં જનપદકલ્યાણિં ઇચ્છસિ કામેસિ, જાનાસિ તં જનપદકલ્યાણિં – ખત્તિયી વા બ્રાહ્મણી વા વેસ્સી વા સુદ્દી વા’તિ? ઇતિ પુટ્ઠો ‘નો’તિ વદેય્ય. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘અમ્ભો પુરિસ, યં ત્વં જનપદકલ્યાણિં ઇચ્છસિ કામેસિ, જાનાસિ તં જનપદકલ્યાણિં ‘એવંનામા એવંગોત્તાતિ વાતિ…પે… દીઘા વા રસ્સા વા મજ્ઝિમા વા કાળી વા સામા વા મઙ્ગુરચ્છવી વાતિ… અમુકસ્મિં ગામે વા નિગમે વા નગરે વા’તિ? ઇતિ પુટ્ઠો ‘નો’તિ વદેય્ય. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘અમ્ભો પુરિસ, યં ત્વં ન જાનાસિ ન પસ્સસિ, તં ત્વં ઇચ્છસિ કામેસી’’’તિ? ઇતિ પુટ્ઠો ‘આમા’તિ વદેય્ય.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, કચ્ચાન, નનુ એવં સન્તે તસ્સ પુરિસસ્સ અપ્પાટિહીરકતં ભાસિતં સમ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘અદ્ધા ખો, ભો ગોતમ, એવં સન્તે તસ્સ પુરિસસ્સ અપ્પાટિહીરકતં ભાસિતં સમ્પજ્જતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો ત્વં, કચ્ચાન, ‘યસ્મા, ભો ગોતમ, વણ્ણા અઞ્ઞો વણ્ણો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થિ સો પરમો વણ્ણો’તિ વદેસિ; તઞ્ચ વણ્ણં ન પઞ્ઞપેસી’’તિ. ‘‘સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તો ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતિ ચ, એવં વણ્ણો અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ.

૨૭૯. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, કચ્ચાન, યો વા મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તો ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતિ ચ, યો વા રત્તન્ધકારતિમિસાય કિમિ ખજ્જોપનકો ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં કતમો વણ્ણો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભો ગોતમ, રત્તન્ધકારતિમિસાય કિમિ ખજ્જોપનકો, અયં ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, કચ્ચાન, યો વા રત્તન્ધકારતિમિસાય કિમિ ખજ્જોપનકો, યો વા રત્તન્ધકારતિમિસાય તેલપ્પદીપો, ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં કતમો વણ્ણો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભો ગોતમ, રત્તન્ધકારતિમિસાય તેલપ્પદીપો, અયં ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, કચ્ચાન, યો વા રત્તન્ધકારતિમિસાય તેલપ્પદીપો, યો વા રત્તન્ધકારતિમિસાય મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો, ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં કતમો વણ્ણો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભો ગોતમ, રત્તન્ધકારતિમિસાય મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો, અયં ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, કચ્ચાન, યો વા રત્તન્ધકારતિમિસાય મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો, યા વા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે ઓસધિતારકા, ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં કતમો વણ્ણો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભો ગોતમ, રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે ઓસધિતારકા, અયં ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, કચ્ચાન, યા વા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે ઓસધિતારકા, યો વા તદહુપોસથે પન્નરસે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે અભિદો અડ્ઢરત્તસમયં ચન્દો, ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં કતમો વણ્ણો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભો ગોતમ, તદહુપોસથે પન્નરસે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે અભિદો અડ્ઢરત્તસમયં ચન્દો, અયં ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, કચ્ચાન, યો વા તદહુપોસથે પન્નરસે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે અભિદો અડ્ઢરત્તસમયં ચન્દો, યો વા વસ્સાનં પચ્છિમે માસે સરદસમયે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે અભિદો મજ્ઝન્હિકસમયં સૂરિયો, ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં કતમો વણ્ણો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભો ગોતમ, વસ્સાનં પચ્છિમે માસે સરદસમયે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે અભિદો મજ્ઝન્હિકસમયં સૂરિયો – અયં ઇમેસં ઉભિન્નં વણ્ણાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ. ‘‘અતો ખો તે, કચ્ચાન, બહૂ હિ બહુતરા દેવા યે ઇમેસં ચન્દિમસૂરિયાનં આભા નાનુભોન્તિ, ત્યાહં પજાનામિ. અથ ચ પનાહં ન વદામિ – ‘યસ્મા વણ્ણા અઞ્ઞો વણ્ણો ઉત્તરિતરો ચ પણીતતરો ચ નત્થી’તિ. અથ ચ પન ત્વં, કચ્ચાન, ‘ય્વાયં વણ્ણો કિમિના ખજ્જોપનકેન નિહીનતરો ચ પતિકિટ્ઠતરો ચ સો પરમો વણ્ણો’તિ વદેસિ; તઞ્ચ વણ્ણં ન પઞ્ઞપેસિ’’.

૨૮૦. ‘‘પઞ્ચ ખો ઇમે, કચ્ચાન, કામગુણા. કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા – ઇમે ખો, કચ્ચાન, પઞ્ચ કામગુણા. યં ખો, કચ્ચાન, ઇમે પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં ઇદં વુચ્ચતિ કામસુખં. ઇતિ કામેહિ કામસુખં, કામસુખા કામગ્ગસુખં તત્થ અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ.

એવં વુત્તે, વેખનસો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! યાવ સુભાસિતં ચિદં ભોતા ગોતમેન – ‘કામેહિ કામસુખં, કામસુખા કામગ્ગસુખં તત્થ અગ્ગમક્ખાયતી’તિ. (‘કામેહિ, ભો ગોતમ, કામસુખં, કામસુખા કામગ્ગસુખં, તત્થ અગ્ગમક્ખાયતી’તિ) [( ) સી. સ્યા. કં. પી. પોત્થકેસુ નત્થિ] – ‘‘દુજ્જાનં ખો એતં, કચ્ચાન, તયા અઞ્ઞદિટ્ઠિકેન અઞ્ઞખન્તિકેન અઞ્ઞરુચિકેન અઞ્ઞત્રયોગેન અઞ્ઞત્રાચરિયકેન – કામા [કામં (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા કામસુખં વા કામગ્ગસુખં વા. યે ખો તે, કચ્ચાન, ભિક્ખૂ અરહન્તો ખીણાસવા વુસિતવન્તો કતકરણીયા ઓહિતભારા અનુપ્પત્તસદત્થા પરિક્ખીણભવસંયોજના સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તા તે ખો એતં જાનેય્યું – કામા વા કામસુખં વા કામગ્ગસુખં વા’’તિ.

૨૮૧. એવં વુત્તે, વેખનસો પરિબ્બાજકો કુપિતો અનત્તમનો ભગવન્તંયેવ ખુંસેન્તો ભગવન્તંયેવ વમ્ભેન્તો ભગવન્તંયેવ વદમાનો ‘‘સમણો [સમણો ચ (સી. પી.)] ગોતમો પાપિતો ભવિસ્સતી’’તિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એવમેવ પનિધેકચ્ચે [પનિધેકે (સી. પી.), પનિમેકે (ઉપરિસુભસુત્તે)] સમણબ્રાહ્મણા અજાનન્તા પુબ્બન્તં, અપસ્સન્તા અપરન્તં અથ ચ પન ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ – પજાનામા’તિ – પટિજાનન્તિ [ઇત્થત્તાયાતિ પટિજાનન્તિ (પી.)]. તેસમિદં ભાસિતં હસ્સકંયેવ સમ્પજ્જતિ, નામકંયેવ સમ્પજ્જતિ, રિત્તકંયેવ સમ્પજ્જતિ, તુચ્છકંયેવ સમ્પજ્જતી’’તિ. ‘‘યે ખો તે, કચ્ચાન, સમણબ્રાહ્મણા અજાનન્તા પુબ્બન્તં, અપસ્સન્તા અપરન્તં, ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ – પજાનામા’તિ – પટિજાનન્તિ; તેસં સોયેવ [તેસં તેસાયં (સી.), તેસંયેવ સો (?)] સહધમ્મિકો નિગ્ગહો હોતિ. અપિ ચ, કચ્ચાન, તિટ્ઠતુ પુબ્બન્તો, તિટ્ઠતુ અપરન્તો. એતુ વિઞ્ઞૂ પુરિસો અસઠો અમાયાવી ઉજુજાતિકો, અહમનુસાસામિ અહં ધમ્મં દેસેમિ. યથાનુસિટ્ઠં તથા પટિપજ્જમાનો [યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનો (?)] નચિરસ્સેવ સામઞ્ઞેવ ઞસ્સતિ સામં દક્ખિતિ – એવં કિર સમ્મા [એવં કિરાયસ્મા (સ્યા. ક.)] બન્ધના વિપ્પમોક્ખો હોતિ, યદિદં અવિજ્જા બન્ધના. સેય્યથાપિ, કચ્ચાન, દહરો કુમારો મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો કણ્ઠપઞ્ચમેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધો અસ્સ સુત્તબન્ધનેહિ; તસ્સ વુદ્ધિમન્વાય ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકમન્વાય તાનિ બન્ધનાનિ મુચ્ચેય્યું; સો મોક્ખોમ્હીતિ ખો જાનેય્ય નો ચ બન્ધનં. એવમેવ ખો, કચ્ચાન, એતુ વિઞ્ઞૂ પુરિસો અસઠો અમાયાવી ઉજુજાતિકો, અહમનુસાસામિ, અહં ધમ્મં દેસેમિ; યથાનુસિટ્ઠં તથા પટિપજ્જમાનો નચિરસ્સેવ સામઞ્ઞે ઞસ્સતિ, સામં દક્ખિતિ – ‘એવં કિર સમ્મા બન્ધના વિપ્પમોક્ખો હોતિ, યદિદં અવિજ્જા બન્ધના’’’તિ.

એવં વુત્તે, વેખનસો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

વેખનસસુત્તં નિટ્ઠિતં દસમં.

પરિબ્બાજકવગ્ગો નિટ્ઠિતો તતિયો.