૬. સન્દકસુત્તં

૨૨૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. તેન ખો પન સમયેન સન્દકો પરિબ્બાજકો પિલક્ખગુહાયં પટિવસતિ મહતિયા પરિબ્બાજકપરિસાય સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ પરિબ્બાજકસતેહિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આયામાવુસો, યેન દેવકતસોબ્ભો તેનુપસઙ્કમિસ્સામ ગુહાદસ્સનાયા’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસું. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં યેન દેવકતસોબ્ભો તેનુપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેન સન્દકો પરિબ્બાજકો મહતિયા પરિબ્બાજકપરિસાય સદ્ધિં નિસિન્નો હોતિ ઉન્નાદિનિયા ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દાય અનેકવિહિતં તિરચ્છાનકથં કથેન્તિયા, સેય્યથિદં – રાજકથં ચોરકથં મહામત્તકથં સેનાકથં ભયકથં યુદ્ધકથં અન્નકથં પાનકથં વત્થકથં સયનકથં માલાકથં ગન્ધકથં ઞાતિકથં યાનકથં ગામકથં નિગમકથં નગરકથં જનપદકથં ઇત્થિકથં સૂરકથં વિસિખાકથં કુમ્ભટ્ઠાનકથં પુબ્બપેતકથં નાનત્તકથં લોકક્ખાયિકં સમુદ્દક્ખાયિકં ઇતિભવાભવકથં ઇતિ વા. અદ્દસા ખો સન્દકો પરિબ્બાજકો આયસ્મન્તં આનન્દં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન સકં પરિસં સણ્ઠાપેસિ – ‘‘અપ્પસદ્દા ભોન્તો હોન્તુ, મા ભોન્તો સદ્દમકત્થ; અયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકો આગચ્છતિ સમણો આનન્દો. યાવતા ખો પન સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકા કોસમ્બિયં પટિવસન્તિ, અયં તેસં અઞ્ઞતરો સમણો આનન્દો. અપ્પસદ્દકામા ખો પન તે આયસ્મન્તો અપ્પસદ્દવિનીતા અપ્પસદ્દસ્સ વણ્ણવાદિનો; અપ્પેવ નામ અપ્પસદ્દં પરિસં વિદિત્વા ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’’તિ. અથ ખો તે પરિબ્બાજકા તુણ્હી અહેસું.

૨૨૪. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન સન્દકો પરિબ્બાજકો તેનુપસઙ્કમિ. અથ ખો સન્દકો પરિબ્બાજકો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘એતુ ખો ભવં આનન્દો, સ્વાગતં ભોતો આનન્દસ્સ. ચિરસ્સં ખો ભવં આનન્દો ઇમં પરિયાયમકાસિ યદિદં ઇધાગમનાય. નિસીદતુ ભવં આનન્દો, ઇદમાસનં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ. નિસીદિ ખો આયસ્મા આનન્દો પઞ્ઞત્તે આસને. સન્દકોપિ ખો પરિબ્બાજકો અઞ્ઞતરં નીચં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો સન્દકં પરિબ્બાજકં આયસ્મા આનન્દો એતદવોચ – ‘‘કાયનુત્થ, સન્દક, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના, કા ચ પન વો અન્તરાકથા વિપ્પકતા’’તિ? ‘‘તિટ્ઠતેસા, ભો આનન્દ, કથા યાય મયં એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના. નેસા ભોતો આનન્દસ્સ કથા દુલ્લભા ભવિસ્સતિ પચ્છાપિ સવનાય. સાધુ વત ભવન્તંયેવ આનન્દં પટિભાતુ સકે આચરિયકે ધમ્મીકથા’’તિ. ‘‘તેન હિ, સન્દક, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં ભો’’તિ ખો સન્દકો પરિબ્બાજકો આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. આયસ્મા આનન્દો એતદવોચ – ‘‘ચત્તારોમે, સન્દક, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન અબ્રહ્મચરિયવાસા અક્ખાતા ચત્તારિ ચ અનસ્સાસિકાનિ બ્રહ્મચરિયાનિ અક્ખાતાનિ, યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ [વસન્તો વા (સી. પી.) એવમુપરિપિ અનારાધનપક્ખે] નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલ’’ન્તિ. ‘‘કતમે પન તે, ભો આનન્દ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારો અબ્રહ્મચરિયવાસા અક્ખાતા, યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલ’’ન્તિ?

૨૨૫. ‘‘ઇધ, સન્દક, એકચ્ચો સત્થા એવંવાદી હોતિ એવંદિટ્ઠિ – ‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરોલોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તિ. ચાતુમહાભૂતિકો અયં પુરિસો યદા કાલઙ્કરોતિ, પથવી પથવીકાયં અનુપેતિ અનુપગચ્છતિ, આપો આપોકાયં અનુપેતિ અનુપગચ્છતિ, તેજો તેજોકાયં અનુપેતિ અનુપગચ્છતિ, વાયો વાયોકાયં અનુપેતિ અનુપગચ્છતિ, આકાસં ઇન્દ્રિયાનિ સઙ્કમન્તિ. આસન્દિપઞ્ચમા પુરિસા મતં આદાય ગચ્છન્તિ, યાવાળાહના પદાનિ પઞ્ઞાયન્તિ. કાપોતકાનિ અટ્ઠીનિ ભવન્તિ. ભસ્સન્તા આહુતિયો; દત્તુપઞ્ઞત્તં યદિદં દાનં. તેસં તુચ્છા મુસા વિલાપો યે કેચિ અત્થિકવાદં વદન્તિ. બાલે ચ પણ્ડિતે ચ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જન્તિ વિનસ્સન્તિ ન હોન્તિ પરં મરણા’તિ.

‘‘તત્ર, સન્દક, વિઞ્ઞૂ પુરિસો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરોલોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તિ. ચાતુમહાભૂતિકો અયં પુરિસો યદા કાલઙ્કરોતિ, પથવી પથવીકાયં અનુપેતિ અનુપગચ્છતિ, આપો આપોકાયં અનુપેતિ અનુપગચ્છતિ, તેજો તેજોકાયં અનુપેતિ અનુપગચ્છતિ, વાયો વાયોકાયં અનુપેતિ અનુપગચ્છતિ, આકાસં ઇન્દ્રિયાનિ સઙ્કમન્તિ. આસન્દિપઞ્ચમા પુરિસા મતં આદાય ગચ્છન્તિ, યાવાળાહના પદાનિ પઞ્ઞાયન્તિ. કાપોતકાનિ અટ્ઠીનિ ભવન્તિ. ભસ્સન્તા આહુતિયો; દત્તુપઞ્ઞત્તં યદિદં દાનં. તેસં તુચ્છા મુસા વિલાપો યે કેચિ અત્થિકવાદં વદન્તિ. બાલે ચ પણ્ડિતે ચ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જન્તિ વિનસ્સન્તિ ન હોન્તિ પરં મરણા’તિ. સચે ઇમસ્સ ભોતો સત્થુનો સચ્ચં વચનં, અકતેન મે એત્થ કતં, અવુસિતેન મે એત્થ વુસિતં. ઉભોપિ મયં એત્થ સમસમા સામઞ્ઞં પત્તા, યો ચાહં ન વદામિ ‘ઉભો કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જિસ્સામ, વિનસ્સિસ્સામ, ન ભવિસ્સામ પરં મરણા’તિ. અતિરેકં ખો પનિમસ્સ ભોતો સત્થુનો નગ્ગિયં મુણ્ડિયં ઉક્કુટિકપ્પધાનં કેસમસ્સુલોચનં યોહં પુત્તસમ્બાધસયનં [પુત્તસમ્બાધવસનં (સી.)] અજ્ઝાવસન્તો કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તો માલાગન્ધવિલેપનં ધારેન્તો જાતરૂપરજતં સાદિયન્તો ઇમિના ભોતા સત્થારા સમસમગતિકો ભવિસ્સામિ. અભિસમ્પરાયં સોહં કિં જાનન્તો કિં પસ્સન્તો ઇમસ્મિં સત્થરિ બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામિ? ‘સો અબ્રહ્મચરિયવાસો અય’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્મા બ્રહ્મચરિયા નિબ્બિજ્જ પક્કમતિ [નિબ્બિજ્જાપક્કમતિ (સી.)]. અયં ખો, સન્દક, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન પઠમો અબ્રહ્મચરિયવાસો અક્ખાતો યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

૨૨૬. ‘‘પુન ચપરં, સન્દક, ઇધેકચ્ચો સત્થા એવંવાદી હોતિ એવંદિટ્ઠિ – ‘કરોતો કારયતો છિન્દતો છેદાપયતો પચતો પાચાપયતો સોચયતો સોચાપયતો કિલમતો કિલમાપયતો ફન્દતો ફન્દાપયતો પાણમતિપાતયતો અદિન્નં આદિયતો સન્ધિં છિન્દતો નિલ્લોપં હરતો એકાગારિકં કરોતો પરિપન્થે તિટ્ઠતો પરદારં ગચ્છતો મુસા ભણતો કરોતો ન કરીયતિ પાપં. ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેન યો ઇમિસ્સા પથવિયા પાણે એકં મંસખલં એકં મંસપુઞ્જં કરેય્ય, નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો. દક્ખિણઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય હનન્તો ઘાતેન્તો છિન્દન્તો છેદાપેન્તો પચન્તો પચાપેન્તો, નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો. ઉત્તરઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય દદન્તો દાપેન્તો યજન્તો યજાપેન્તો, નત્થિ તતોનિદાનં પુઞ્ઞં, નત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો. દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેન નત્થિ પુઞ્ઞં, નત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો’તિ.

‘‘તત્ર, સન્દક, વિઞ્ઞૂ પુરિસો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – કરોતો કારયતો છિન્દતો છેદાપયતો પચતો પાચાપયતો સોચતો સોચાપયતો કિલમતો કિલમાપયતો ફન્દતો ફન્દાપયતો પાણમતિપાતયતો અદિન્નં આદિયતો સન્ધિં છિન્દતો નિલ્લોપં હરતો એકાગારિકં કરોતો પરિપન્થે તિટ્ઠતો પરદારં ગચ્છતો મુસા ભણતો કરોતો ન કરીયતિ પાપં ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેન યો ઇમિસ્સા પથવિયા પાણે એકં મંસખલં એકં મંસપુઞ્જં કરેય્ય, નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો. દક્ખિણઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય હનન્તો ઘાતેન્તો છિન્દન્તો છેદાપેન્તો પચન્તો પચાપેન્તો, નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો. ઉત્તરઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય દદન્તો દાપેન્તો યજન્તો યજાપેન્તો, નત્થિ તતોનિદાનં પુઞ્ઞં, નત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો. દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેન નત્થિ પુઞ્ઞં, નત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો’તિ. સચે ઇમસ્સ ભોતો સત્થુનો સચ્ચં વચનં, અકતેન મે એત્થ કતં, અવુસિતેન મે એત્થ વુસિતં. ઉભોપિ મયં એત્થ સમસમા સામઞ્ઞં પત્તા, યો ચાહં ન વદામિ ‘ઉભિન્નં કુરુતં ન કરીયતિ પાપ’ન્તિ. અતિરેકં ખો પનિમસ્સ ભોતો સત્થુનો નગ્ગિયં મુણ્ડિયં ઉક્કુટિકપ્પધાનં કેસમસ્સુલોચનં યોહં પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસન્તો કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તો માલાગન્ધવિલેપનં ધારેન્તો જાતરૂપરજતં સાદિયન્તો ઇમિના ભોતા સત્થારા સમસમગતિકો ભવિસ્સામિ. અભિસમ્પરાયં સોહં કિં જાનન્તો કિં પસ્સન્તો ઇમસ્મિં સત્થરિ બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામિ? ‘સો અબ્રહ્મચરિયવાસો અય’ન્તિ ઇતિ વિદિત્વા તસ્મા બ્રહ્મચરિયા નિબ્બિજ્જ પક્કમતિ. અયં ખો, સન્દક, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન દુતિયો અબ્રહ્મચરિયવાસો અક્ખાતો યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

૨૨૭. ‘‘પુન ચપરં, સન્દક, ઇધેકચ્ચો સત્થા એવંવાદી હોતિ એવંદિટ્ઠિ – ‘નત્થિ હેતુ, નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય; અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ; નત્થિ હેતુ, નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા; અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ; નત્થિ બલં, નત્થિ વીરિયં, નત્થિ પુરિસથામો, નત્થિ પુરિસપરક્કમો; સબ્બે સત્તા સબ્બે પાણા સબ્બે ભૂતા સબ્બે જીવા અવસા અબલા અવીરિયા નિયતિસઙ્ગતિભાવપરિણતા છસ્વેવાભિજાતીસુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તી’તિ.

‘‘તત્ર, સન્દક, વિઞ્ઞૂ પુરિસો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – નત્થિ હેતુ, નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય, અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ. નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા, અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ. નત્થિ બલં, નત્થિ વીરિયં, નત્થિ પુરિસથામો, નત્થિ પુરિસપરક્કમો, સબ્બે સત્તા સબ્બે પાણા સબ્બે ભૂતા સબ્બે જીવા અવસા અબલા અવીરિયા નિયતિસઙ્ગતિભાવપરિણતા છસ્વેવાભિજાતીસુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તી’તિ. સચે ઇમસ્સ ભોતો સત્થુનો સચ્ચં વચનં, અકતેન મે એત્થ કતં, અવુસિતેન મે એત્થ વુસિતં. ઉભોપિ મયં એત્થ સમસમા સામઞ્ઞં પત્તા, યો ચાહં ન વદામિ ‘ઉભો અહેતૂ અપ્પચ્ચયા વિસુજ્ઝિસ્સામા’તિ. અતિરેકં ખો પનિમસ્સ ભોતો સત્થુનો નગ્ગિયં મુણ્ડિયં ઉક્કુટિકપ્પધાનં કેસમસ્સુલોચનં યોહં પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસન્તો કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તો માલાગન્ધવિલેપનં ધારેન્તો જાતરૂપરજતં સાદિયન્તો ઇમિના ભોતા સત્થારા સમસમગતિકો ભવિસ્સામિ. અભિસમ્પરાયં સોહં કિં જાનન્તો કિં પસ્સન્તો ઇમસ્મિં સત્થરિ બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામિ? ‘સો અબ્રહ્મચરિયવાસો અય’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્મા બ્રહ્મચરિયા નિબ્બિજ્જ પક્કમતિ. અયં ખો, સન્દક, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન તતિયો અબ્રહ્મચરિયવાસો અક્ખાતો યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

૨૨૮. ‘‘પુન ચપરં, સન્દક, ઇધેકચ્ચો સત્થા એવંવાદી હોતિ એવંદિટ્ઠિ – ‘સત્તિમે કાયા અકટા અકટવિધા અનિમ્મિતા અનિમ્માતા વઞ્ઝા કૂટટ્ઠા એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતા, તે ન ઇઞ્જન્તિ ન વિપરિણમન્તિ ન અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તિ નાલં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુખાય વા દુક્ખાય વા સુખદુક્ખાય વા. કતમે સત્ત? પથવીકાયો આપોકાયો તેજોકાયો વાયોકાયો સુખે દુક્ખે જીવે સત્તમે – ઇમે સત્તકાયા અકટા અકટવિધા અનિમ્મિતા અનિમ્માતા વઞ્ઝા કૂટટ્ઠા એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતા. તે ન ઇઞ્જન્તિ ન વિપરિણમન્તિ ન અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તિ. નાલં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુખાય વા દુક્ખાય વા સુખદુક્ખાય વા. તત્થ નત્થિ હન્તા વા ઘાતેતા વા સોતા વા સાવેતા વા વિઞ્ઞાતા વા વિઞ્ઞાપેતા વા. યોપિ તિણ્હેન સત્થેન સીસં છિન્દતિ, ન કોચિ કઞ્ચિ [કિઞ્ચિ (ક.)] જીવિતા વોરોપેતિ. સત્તન્નંત્વેવ કાયાનમન્તરેન સત્થં વિવરમનુપતતિ. ચુદ્દસ ખો પનિમાનિ યોનિપમુખસતસહસ્સાનિ સટ્ઠિ ચ સતાનિ છ ચ સતાનિ પઞ્ચ ચ કમ્મુનો સતાનિ પઞ્ચ ચ કમ્માનિ તીણિ ચ કમ્માનિ, કમ્મે ચ અડ્ઢકમ્મે ચ, દ્વટ્ઠિપટિપદા, દ્વટ્ઠન્તરકપ્પા, છળાભિજાતિયો, અટ્ઠ પુરિસભૂમિયો, એકૂનપઞ્ઞાસ આજીવકસતે, એકૂનપઞ્ઞાસ પરિબ્બાજકસતે, એકૂનપઞ્ઞાસ નાગાવાસસતે, વીસે ઇન્દ્રિયસતે, તિંસે નિરયસતે, છત્તિંસ રજોધાતુયો, સત્ત સઞ્ઞીગબ્ભા, સત્ત અસઞ્ઞીગબ્ભા, સત્ત નિગણ્ઠિગબ્ભા, સત્ત દેવા, સત્ત માનુસા, સત્ત પેસાચા, સત્ત સરા, સત્ત પવુટા, સત્ત પપાતા, સત્ત પપાતસતાનિ, સત્ત સુપિના, સત્ત સુપિનસતાનિ, ચુલ્લાસીતિ [ચૂળાસીતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] મહાકપ્પિનો [મહાકપ્પુનો (સી. પી.)] સતસહસ્સાનિ, યાનિ બાલે ચ પણ્ડિતે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ. તત્થ નત્થિ ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા અપરિપક્કં વા કમ્મં પરિપાચેસ્સામિ, પરિપક્કં વા કમ્મં ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તિં કરિસ્સામીતિ. હેવં નત્થિ દોણમિતે સુખદુક્ખે પરિયન્તકતે સંસારે, નત્થિ હાયનવડ્ઢને, નત્થિ ઉક્કંસાવકંસે. સેય્યથાપિ નામ સુત્તગુળે ખિત્તે નિબ્બેઠિયમાનમેવ પલેતિ, એવમેવ બાલે ચ પણ્ડિતે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તી’તિ.

‘‘તત્ર, સન્દક, વિઞ્ઞૂ પુરિસો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – સત્તિમે કાયા અકટા અકટવિધા અનિમ્મિતા અનિમ્માતા વઞ્ઝા કૂટટ્ઠા એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતા. તે ન ઇઞ્જન્તિ ન વિપરિણમન્તિ ન અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તિ. નાલં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુખાય વા દુક્ખાય વા સુખદુક્ખાય વા. કતમે સત્ત? પથવીકાયો આપોકાયો તેજોકાયો વાયોકાયો સુખે દુક્ખે જીવે સત્તમે – ઇમે સત્ત કાયા અકટા અકટવિધા અનિમ્મિતા અનિમ્માતા વઞ્ઝા કૂટટ્ઠા એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતા. તે ન ઇઞ્જન્તિ ન વિપરિણમન્તિ ન અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તિ. નાલં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુખાય વા દુક્ખાય વા સુખદુક્ખાય વા. તત્થ નત્થિ હન્તા વા ઘાતેતા વા સોતા વા સાવેતા વા વિઞ્ઞાતા વા વિઞ્ઞાપેતા વા. યોપિ તિણ્હેન સત્થેન સીસં છિન્દતિ, ન કોચિ કઞ્ચિ જીવિતા વોરોપેતિ. સત્તન્નંત્વેવ કાયાનમન્તરેન સત્થં વિવરમનુપતતિ. ચુદ્દસ ખો પનિમાનિ યોનિપમુખસતસહસ્સાનિ સટ્ઠિ ચ સતાનિ છ ચ સતાનિ પઞ્ચ ચ કમ્મુનો સતાનિ પઞ્ચ ચ કમ્માનિ તીણિ ચ કમ્માનિ, કમ્મે ચ અડ્ઢકમ્મે ચ, દ્વટ્ઠિપટિપદા, દ્વટ્ઠન્તરકપ્પા, છળાભિજાતિયો, અટ્ઠ પુરિસભૂમિયો, એકૂનપઞ્ઞાસ આજીવકસતે, એકૂનપઞ્ઞાસ પરિબ્બાજકસતે, એકૂનપઞ્ઞાસ નાગાવાસસતે, વીસે ઇન્દ્રિયસતે, તિંસે નિરયસતે, છત્તિંસ રજોધાતુયો, સત્ત સઞ્ઞીગબ્ભા, સત્ત અસઞ્ઞીગબ્ભા, સત્ત નિગણ્ઠિગબ્ભા, સત્ત દેવા, સત્ત માનુસા, સત્ત પેસાચા, સત્ત સરા, સત્ત પવુટા, સત્ત પપાતા, સત્ત પપાતસતાનિ, સત્ત સુપિના, સત્ત સુપિનસતાનિ, ચુલ્લાસીતિ મહાકપ્પિનો સતસહસ્સાનિ, યાનિ બાલે ચ પણ્ડિતે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ. તત્થ નત્થિ ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા અપરિપક્કં વા કમ્મં પરિપાચેસ્સામિ, પરિપક્કં વા કમ્મં ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તિં કરિસ્સામીતિ, હેવં નત્થિ દોણમિતે સુખદુક્ખે પરિયન્તકતે સંસારે, નત્થિ હાયનવડ્ઢને, નત્થિ ઉક્કંસાવકંસે. સેય્યથાપિ નામ સુત્તગુળે ખિત્તે નિબ્બેઠિયમાનમેવ પલેતિ, એવમેવ બાલે ચ પણ્ડિતે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તી’તિ. સચે પન ઇમસ્સ ભોતો સત્થુનો સચ્ચં વચનં, અકતેન મે એત્થ કતં, અવુસિતેન મે એત્થ વુસિતં. ઉભોપિ મયં એત્થ સમસમા સામઞ્ઞં પત્તા, યો ચાહં ન વદામિ. ‘ઉભો સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સામા’તિ. અતિરેકં ખો પનિમસ્સ ભોતો સત્થુનો નગ્ગિયં મુણ્ડિયં ઉક્કુટિકપ્પધાનં કેસમસ્સુલોચનં યોહં પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસન્તો કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તો માલાગન્ધવિલેપનં ધારેન્તો જાતરૂપરજતં સાદિયન્તો ઇમિના ભોતા સત્થારા સમસમગતિકો ભવિસ્સામિ. અભિસમ્પરાયં સોહં કિં જાનન્તો કિં પસ્સન્તો ઇમસ્મિં સત્થરિ બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામિ? ‘સો અબ્રહ્મચરિયવાસો અય’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્મા બ્રહ્મચરિયા નિબ્બિજ્જ પક્કમતિ. અયં ખો, સન્દક, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચતુત્થો અબ્રહ્મચરિયવાસો અક્ખાતો યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

‘‘ઇમે ખો તે, સન્દક, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારો અબ્રહ્મચરિયવાસા અક્ખાતા યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલ’’ન્તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો આનન્દ, અબ્ભુતં, ભો આનન્દ! યાવઞ્ચિદં તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારો અબ્રહ્મચરિયવાસાવ સમાના ‘અબ્રહ્મચરિયવાસા’તિ અક્ખાતા યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલન્તિ. કતમાનિ પન તાનિ, ભો આનન્દ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારિ અનસ્સાસિકાનિ બ્રહ્મચરિયાનિ અક્ખાતાનિ યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલ’’ન્તિ?

૨૨૯. ‘‘ઇધ, સન્દક, એકચ્ચો સત્થા સબ્બઞ્ઞૂ સબ્બદસ્સાવી અપરિસેસં ઞાણદસ્સનં પટિજાનાતિ – ‘ચરતો ચ મે તિટ્ઠતો ચ સુત્તસ્સ ચ જાગરસ્સ ચ સતતં સમિતં ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિત’ન્તિ. સો સુઞ્ઞમ્પિ અગારં પવિસતિ, પિણ્ડમ્પિ ન લભતિ, કુક્કુરોપિ ડંસતિ, ચણ્ડેનપિ હત્થિના સમાગચ્છતિ, ચણ્ડેનપિ અસ્સેન સમાગચ્છતિ, ચણ્ડેનપિ ગોણેન સમાગચ્છતિ, ઇત્થિયાપિ પુરિસસ્સપિ નામમ્પિ ગોત્તમ્પિ પુચ્છતિ, ગામસ્સપિ નિગમસ્સપિ નામમ્પિ મગ્ગમ્પિ પુચ્છતિ. સો ‘કિમિદ’ન્તિ પુટ્ઠો સમાનો ‘સુઞ્ઞં મે અગારં પવિસિતબ્બં અહોસિ’, તેન પાવિસિં; ‘પિણ્ડમ્પિ અલદ્ધબ્બં અહોસિ’, તેન નાલત્થં; ‘કુક્કુરેન ડંસિતબ્બં અહોસિ’, તેનમ્હિ [તેન (ક.), તેનાસિં (?)] દટ્ઠો; ‘ચણ્ડેન હત્થિના સમાગન્તબ્બં અહોસિ’, તેન સમાગમિં; ‘ચણ્ડેન અસ્સેન સમાગન્તબ્બં અહોસિ’, તેન સમાગમિં; ‘ચણ્ડેન ગોણેન સમાગન્તબ્બં અહોસિ’, તેન સમાગમિં; ‘ઇત્થિયાપિ પુરિસસ્સપિ નામમ્પિ ગોત્તમ્પિ પુચ્છિતબ્બં અહોસિ’, તેન પુચ્છિં; ‘ગામસ્સપિ નિગમસ્સપિ નામમ્પિ મગ્ગમ્પિ પુચ્છિતબ્બં અહોસિ’, તેન પુચ્છિન્તિ. તત્ર, સન્દક, વિઞ્ઞૂ પુરિસો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા સબ્બઞ્ઞૂ સબ્બદસ્સાવી અપરિસેસં ઞાણદસ્સનં પટિજાનાતિ…પે… ‘ગામસ્સપિ નિગમસ્સપિ નામમ્પિ મગ્ગમ્પિ પુચ્છિતબ્બં અહોસિ, તેન પુચ્છિ’ન્તિ. સો ‘અનસ્સાસિકં ઇદં બ્રહ્મચરિય’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્મા બ્રહ્મચરિયા નિબ્બિજ્જ પક્કમતિ. ઇદં ખો, સન્દક, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન પઠમં અનસ્સાસિકં બ્રહ્મચરિયં અક્ખાતં યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

૨૩૦. ‘‘પુન ચપરં, સન્દક, ઇધેકચ્ચો સત્થા અનુસ્સવિકો હોતિ અનુસ્સવસચ્ચો. સો અનુસ્સવેન ઇતિહિતિહપરમ્પરાય પિટકસમ્પદાય ધમ્મં દેસેતિ. અનુસ્સવિકસ્સ ખો પન, સન્દક, સત્થુનો અનુસ્સવસચ્ચસ્સ સુસ્સુતમ્પિ હોતિ દુસ્સુતમ્પિ હોતિ તથાપિ હોતિ અઞ્ઞથાપિ હોતિ. તત્ર, સન્દક, વિઞ્ઞૂ પુરિસો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા અનુસ્સવિકો અનુસ્સવસચ્ચો સો અનુસ્સવેન ઇતિહિતિહપરમ્પરાય પિટકસમ્પદાય ધમ્મં દેસેતિ. અનુસ્સવિકસ્સ ખો પન સત્થુનો અનુસ્સવસચ્ચસ્સ સુસ્સુતમ્પિ હોતિ દુસ્સુતમ્પિ હોતિ તથાપિ હોતિ અઞ્ઞથાપિ હોતિ’. સો ‘અનસ્સાસિકં ઇદં બ્રહ્મચરિય’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્મા બ્રહ્મચરિયા નિબ્બિજ્જ પક્કમતિ. ઇદં ખો, સન્દક, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન દુતિયં અનસ્સાસિકં બ્રહ્મચરિયં અક્ખાતં યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

૨૩૧. ‘‘પુન ચપરં, સન્દક, ઇધેકચ્ચો સત્થા તક્કી હોતિ વીમંસી. સો તક્કપરિયાહતં વીમંસાનુચરિતં સયંપટિભાનં ધમ્મં દેસેતિ. તક્કિસ્સ ખો પન, સન્દક, સત્થુનો વીમંસિસ્સ સુતક્કિતમ્પિ હોતિ દુત્તક્કિતમ્પિ હોતિ તથાપિ હોતિ અઞ્ઞથાપિ હોતિ. તત્ર, સન્દક, વિઞ્ઞૂ પુરિસો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા તક્કી વીમંસી. સો તક્કપરિયાહતં વીમંસાનુચરિતં સયંપટિભાનં ધમ્મં દેસેતિ. તક્કિસ્સ ખો પન સત્થુનો વીમંસિસ્સ સુતક્કિતમ્પિ હોતિ દુત્તક્કિતમ્પિ હોતિ તથાપિ હોતિ અઞ્ઞથાપિ હોતિ’. સો ‘અનસ્સાસિકં ઇદં બ્રહ્મચરિય’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્મા બ્રહ્મચરિયા નિબ્બિજ્જ પક્કમતિ. ઇદં ખો, સન્દક, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન તતિયં અનસ્સાસિકં બ્રહ્મચરિયં અક્ખાતં યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

૨૩૨. ‘‘પુન ચપરં, સન્દક, ઇધેકચ્ચો સત્થા મન્દો હોતિ મોમૂહો. સો મન્દત્તા મોમૂહત્તા તત્થ તત્થ [તથા તથા (સી. સ્યા. કં. પી.)] પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો વાચાવિક્ખેપં આપજ્જતિ અમરાવિક્ખેપં – ‘એવન્તિપિ [એવમ્પિ (સી. પી.)] મે નો, તથાતિપિ [તથાપિ (સી. પી.)] મે નો, અઞ્ઞથાતિપિ [અઞ્ઞથાપિ (સી. પી.) ( ) સબ્બત્થ નત્થિ] મે નો, નોતિપિ મે નો, નો નોતિપિ મે નો’તિ. તત્ર, સન્દક, વિઞ્ઞૂ પુરિસો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા મન્દો મોમૂહો. સો મન્દત્તા મોમૂહત્તા તત્થ તત્થ પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો વાચાવિક્ખેપં આપજ્જતિ અમરાવિક્ખેપં – એવન્તિપિ મે નો, તથાતિપિ મે નો, અઞ્ઞથાતિપિ મે નો, નોતિપિ મે નો, નો નોતિપિ મે નો’તિ. સો ‘અનસ્સાસિકં ઇદં બ્રહ્મચરિય’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્મા બ્રહ્મચરિયા નિબ્બિજ્જ પક્કમતિ. ઇદં ખો, સન્દક, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચતુત્થં અનસ્સાસિકં બ્રહ્મચરિયં અક્ખાતં યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

‘‘ઇમાનિ ખો, (તાનિ સન્દક, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારિ અનસ્સાસિકાનિ બ્રહ્મચરિયાનિ અક્ખાતાનિ યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલ’’ન્તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો આનન્દ, અબ્ભુતં, ભો આનન્દ! યાવઞ્ચિદં તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારિ અનસ્સાસિકાનેવ બ્રહ્મચરિયાનિ અનસ્સાસિકાનિ બ્રહ્મચરિયાનીતિ અક્ખાતાનિ યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં ન વસેય્ય, વસન્તો ચ નારાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં. સો પન, ભો આનન્દ, સત્થા કિં વાદી કિં અક્ખાયી યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં વસેય્ય, વસન્તો ચ આરાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલ’’ન્તિ.

૨૩૩. ‘‘ઇધ, સન્દક, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા…પે… [વિત્થારો મ. નિ. ૨.૯-૧૦ કન્દરકસુત્તે] સો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યસ્મિં ખો [યસ્મિં ખો પન (સ્યા. કં. ક.)], સન્દક, સત્થરિ સાવકો એવરૂપં ઉળારવિસેસં અધિગચ્છતિ તત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં વસેય્ય, વસન્તો ચ આરાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

‘‘પુન ચપરં, સન્દક, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે... દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યસ્મિં ખો, સન્દક, સત્થરિ સાવકો એવરૂપં ઉળારવિસેસં અધિગચ્છતિ તત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં વસેય્ય, વસન્તો ચ આરાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

‘‘પુન ચપરં, સન્દક, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યસ્મિં ખો, સન્દક, સત્થરિ સાવકો એવરૂપં ઉળારવિસેસં અધિગચ્છતિ તત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં વસેય્ય, વસન્તો ચ આરાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

‘‘પુન ચપરં, સન્દક, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યસ્મિં ખો, સન્દક, સત્થરિ સાવકો એવરૂપં ઉળારવિસેસં અધિગચ્છતિ તત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં વસેય્ય, વસન્તો ચ આરાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. યસ્મિં ખો, સન્દક, સત્થરિ સાવકો એવરૂપં ઉળારવિસેસં અધિગચ્છતિ તત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં વસેય્ય, વસન્તો ચ આરાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. યસ્મિં ખો, સન્દક, સત્થરિ સાવકો એવરૂપં ઉળારવિસેસં અધિગચ્છતિ તત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં વસેય્ય, વસન્તો ચ આરાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલં.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ; ‘ઇમે આસવા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. યસ્મિં ખો, સન્દક, સત્થરિ સાવકો એવરૂપં ઉળારવિસેસં અધિગચ્છતિ તત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સસક્કં બ્રહ્મચરિયં વસેય્ય, વસન્તો ચ આરાધેય્ય ઞાયં ધમ્મં કુસલ’’ન્તિ.

૨૩૪. ‘‘યો પન સો, ભો આનન્દ, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો પરિભુઞ્જેય્ય સો કામે’’તિ? ‘‘યો સો, સન્દક, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો અભબ્બો સો પઞ્ચટ્ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતું. અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સમ્પજાનમુસા ભાસિતું, અભબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતું, સેય્યથાપિ પુબ્બે અગારિયભૂતો. યો સો, સન્દક, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો અભબ્બો સો ઇમાનિ પઞ્ચટ્ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતુ’’ન્તિ.

૨૩૫. ‘‘યો પન સો, ભો આનન્દ, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો તસ્સ ચરતો ચેવ તિટ્ઠતો ચ સુત્તસ્સ ચ જાગરસ્સ ચ સતતં સમિતં ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિતં – ‘ખીણા મે આસવા’’’તિ? ‘‘તેન હિ, સન્દક, ઉપમં તે કરિસ્સામિ; ઉપમાયપિધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનન્તિ. સેય્યથાપિ, સન્દક, પુરિસસ્સ હત્થપાદા છિન્ના; તસ્સ ચરતો ચેવ તિટ્ઠતો ચ સુત્તસ્સ ચ જાગરસ્સ ચ સતતં સમિતં (જાનાતિ – ‘છિન્ના મે હત્થપાદા’તિ, ઉદાહુ પચ્ચવેક્ખમાનો જાનાતિ – ‘છિન્ના મે હત્થપાદા’’’તિ? ‘‘ન ખો, ભો આનન્દ, સો પુરિસો સતતં સમિતં જાનાતિ – ‘છિન્ના મે હત્થપાદા’ તિ.) [(છિન્નાવ હત્થપાદા,) (સી. સ્યા. કં. પી.)] અપિ ચ ખો પન નં પચ્ચવેક્ખમાનો જાનાતિ – ‘છિન્ના મે હત્થપાદા’’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, સન્દક, યો સો ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો તસ્સ ચરતો ચેવ તિટ્ઠતો ચ સુત્તસ્સ ચ જાગરસ્સ ચ સતતં સમિતં (ઞાણદસ્સનં ન પચ્ચુપટ્ઠિતં – ‘ખીણા મે આસવા’તિ;) [(ખીણાવ આસવા,) (સી. સ્યા. કં. પી.)] અપિ ચ ખો પન નં પચ્ચવેક્ખમાનો જાનાતિ – ‘ખીણા મે આસવા’’’તિ.

૨૩૬. ‘‘કીવબહુકા પન, ભો આનન્દ, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે નિય્યાતારો’’તિ? ‘‘ન ખો, સન્દક, એકંયેવ સતં ન દ્વે સતાનિ ન તીણિ સતાનિ ન ચત્તારિ સતાનિ ન પઞ્ચ સતાનિ, અથ ખો ભિય્યોવ યે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે નિય્યાતારો’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, ભો આનન્દ, અબ્ભુતં, ભો આનન્દ! ન ચ નામ સધમ્મોક્કંસના ભવિસ્સતિ, ન પરધમ્મવમ્ભના, આયતને ચ ધમ્મદેસના તાવ બહુકા ચ નિય્યાતારો પઞ્ઞાયિસ્સન્તિ. ઇમે પનાજીવકા પુત્તમતાય પુત્તા અત્તાનઞ્ચેવ ઉક્કંસેન્તિ, પરે ચ વમ્ભેન્તિ તયો ચેવ નિય્યાતારો પઞ્ઞપેન્તિ, સેય્યથિદં – નન્દં વચ્છં, કિસં સંકિચ્ચં, મક્ખલિં ગોસાલ’’ન્તિ. અથ ખો સન્દકો પરિબ્બાજકો સકં પરિસં આમન્તેસિ – ‘‘ચરન્તુ ભોન્તો સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયવાસો. ન દાનિ સુકરં અમ્હેહિ લાભસક્કારસિલોકે પરિચ્ચજિતુ’’ન્તિ. ઇતિ હિદં સન્દકો પરિબ્બાજકો સકં પરિસં ઉય્યોજેસિ ભગવતિ બ્રહ્મચરિયેતિ.

સન્દકસુત્તં નિટ્ઠિતં છટ્ઠં.